Norm Denetimi Kararları · CEZA HUKUKU · NORM DENETİMİNDE İPTAL
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Eski Ceza Kanununda Alıkonulan Çocuğun Kendiliğinden İadesi ve Cezanın Ölçüsü
2001/79 E., 2002/194 K. · 26 Kasım 2002
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 7 Kasım 2026
Kararın Özeti
Eski Türk Ceza Kanunu’na göre reşit olmayan mağduru cebirle kaçıran veya alıkoyan kişi, onu kendiliğinden iade ettiğinde daha hafif bir cezadan yararlanabiliyordu. Rızayla kaçırma veya alıkoymada ise aynı iade davranışı cezada bir değişiklik yaratmıyordu. Anayasa Mahkemesi, bu farklılığın mağduru serbest bırakmayı teşvik eden düzenlemenin amacıyla çeliştiğini belirledi. İki fiili eşitlik yönünden aynı konumda görmese de suç ile ceza arasındaki adil denge açısından ilgili ibareyi iptal etti.
Hukuki İlke
Mahkeme, daha ağır fiilde mağdurun kendiliğinden iadesini ödüllendirirken daha hafif fiilde aynı davranışa bir sonuç bağlamayan düzenlemeyi hukuk devletinin gerektirdiği suç ve ceza dengesiyle bağdaştırmadı.
Sonuç
765 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 432. maddesinde 430. maddeye gönderme yaparak altı aydan üç yıla kadar ceza öngören bölüm oybirliğiyle iptal edildi. İptal hükmünün Resmî Gazete’de yayımdan bir yıl sonra yürürlüğe girmesine karar verildi.
Kararın Kapsamı
Karar, yürürlükten kaldırılmış 765 sayılı Kanun’un 430 ve 432. maddeleri hakkındadır. Sonraki kanunda hangi suçun oluşacağı somut olayın unsurlarına göre ayrıca değerlendirilir.
İlgili Mevzuat
765 sayılı Türk Ceza Kanunu — m. 430 ve 432
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 2, 10 ve 153
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.
ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2001/79
Karar Sayısı : 2002/194
Karar Günü : 26.11.2002
Resmi Gazete tarih/sayı:12.04.2003/25077
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kumluca Asliye Ceza
Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 1.3.1926 günlü, 765
sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 432. maddesinin, "...430 uncu maddede yazılı
halde altı aydan üç seneye kadar..." bölümünün, Anayasa'nın 10. maddesine
aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Sanığın, pastanede buluştukları reşit olmayan mağdureyi iki saat
süreyle ve rızasıyla alıkoyduğu, bu süre içinde mağdureye karşı herhangi bir
şehevi davranışta bulunmaksızın aynı gün kendiliğinden Emniyet Müdürlüğüne
getirerek teslim ettiğinden bahisle Türk Ceza Yasası'nın 430/2, 432, 433.
maddeleri uyarınca cezalandırılması istemiyle açılan kamu davasında, Türk Ceza
Yasası'nın 432. maddesinin "...430 uncu maddede yazılı halde altı aydan üç
seneye kadar..." bölümünün, Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan
mahkeme iptali için doğrudan başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
1.3.1926 günlü, 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun itiraz konusu
bölümü de içeren 432. maddesi şöyledir:
"Madde 432 - (Değişik: 11.6.1936 - 3038/1.md.) Yukarıki
maddelerde yazılı cürümlerden birinin faili, kaçırdığı veya alıkoyduğu kimseyi
hiçbir şehevi harekette bulunmaksızın kendiliğinden, kaçırıldığı eve veya
ailesinin evine iade eder veyahut ailesi tarafından alınması mümkün olan
emniyetli diğer bir yere getirip serbest bırakırsa 429 uncu maddede yazılı
halde bir aydan bir seneye kadar, 430 uncu maddede yazılı halde altı aydan üç
seneye kadar, 431inci maddede yazılı halde bir seneden beş seneye kadar hapis
cezasile cezalandırılır."
B- İlgili Yasa Kuralı
765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 432. maddesi ile göndermede
bulunulan 430. maddesi şöyledir:
"Madde 430 - (Değişik: 9.7.1953 - 6123/1 md.) Her
kim cebir, şiddet veya tehdit veya hile ile şehvet hissi veya evlenme
maksadiyle reşit olmıyan bir kimseyi kaçırır veya bir yerde alıkorsa beş
seneden on seneye kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılır.
Eğer reşit olmıyan kimse cebir ve şiddet veya tehdit veya hile
olmaksızın kendi rızası ile şehvet hissi veya evlenme maksadiyle kaçırılmış
veya bir yerde alıkonulmuş ise ceza altı aydan üç seneye kadar hapistir."
C- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları
Başvuru kararında, Anayasa'nın 10. maddesine dayanılmış, 2.
maddesi ise ilgili görülmüştür.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER,
Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet
AKYALÇIN'ın katılmalarıyla 20.2.2001 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliği ile
karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu ve ilgili Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları
ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü:
A- Anlam ve Kapsam
Kaçırma ve alıkoymaya ilişkin fiiller Türk Ceza Yasası'nın
"Adabı Umumiye ve Nizamı Aile Aleyhinde Cürümler" başlıklı sekizinci
babının "Kız ve Kadın ve Erkek Kaçırmak" başlıklı ikinci faslında 429
ila 434. maddeleri arasında düzenlenmiştir.
Türk Ceza Yasası'nın 432. maddesinde, "Yukarıdaki
maddelerde yazılı cürümlerden birinin faili, kaçırdığı veya alıkoyduğu kimseyi
hiçbir şehevi harekette bulunmaksızın kendiliğinden, kaçırıldığı eve veya
ailesinin evine iade eder veyahut ailesi tarafından alınması mümkün olan
emniyetli diğer bir yere getirip serbest bırakırsa 429 uncu maddede yazılı
halde bir aydan bir seneye kadar, 430 uncu maddede yazılı halde altı aydan üç
seneye kadar, 431 inci maddede yazılı halde bir seneden beş seneye kadar hapis
cezası ile cezalandırılır" denilmektedir. Bu kuralla göndermede
bulunulan 430. madde ile reşit olmayan kişilerin kaçırılması veya alıkonulması
eylemleri yaptırıma bağlanmıştır. Maddenin birinci fıkrasında reşit
olmayanların cebir, şiddet veya tehdit veya hile ile, ikinci fıkrasında ise
rızası ile kaçırılması veya alıkonulması eylemleri düzenlenmiş ve eylemlerin
farklılığı gözetilerek de değişik cezalar öngörülmüştür.
Türk Ceza Kanunu'nun 432. maddesinde kaçırma ve alıkoyma
suçlarında gönüllü vazgeçme hali düzenlenmektedir. Buna göre, kaçırma ve alıkoyma
suçunun faili, kaçırdığı veya alıkoyduğu kimseyi hiçbir şehevi harekette
bulunmaksızın kendiliğinden kaçırdığı eve veya ailesinin evine iade eder
veyahut ailesi tarafından alınması olanaklı olan güvenli diğer bir yere getirip
serbest bırakırsa, bu madde ile yollamada bulunulan ve esas maddelerde yer
alanlardan daha az ceza tayin edilecektir.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, TCK'nun 432. maddesinin aynı
kanunun 430. maddesindeki halde daha az ceza öngören kısmının, reşit olmayan
mağdurun gerek zorla gerekse rızasıyla kaçırılması veya alıkonulması ve rıza
ile iade edilmesi hallerinin aynı tür ve miktarda yaptırıma bağlandığını, oysa
rızası ile iade olmaması durumunda, failin zorla kaçırma veya alıkoymasında beş
seneden on seneye, rızası ile kaçırma veya alıkoymasında ise, altı aydan üç
seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılmasının öngörüldüğünü, bir insanın
zorla kaçırılması ile rızasıyla götürülmesinin kamu düzenini aynı derecede
bozan fiiller olmadığını bu nedenle rıza ile kaçırma veya alıkoymadaki iade
durumunda daha az ceza öngörülmemesinin, Anayasa'nın 10. maddesinde yer alan
eşitlik ilkesine aykırı bulunduğunu ileri sürmüştür.
2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda ilgililer
tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir. İstemle bağlı
kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı
verebileceğinden, itiraz konusu kural, ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 2. maddesi
yönünden de incelenmiştir.
Anayasa'nın 10. maddesinde belirtilen "Yasa önünde eşitlik
ilkesi" hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile
eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı
durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını
sağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle,
aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa
karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin
her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki
özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve
uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal
durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi
zedelenmez.
Türk Ceza Kanunu'nun 430. maddesinin bir ve ikinci fıkralarında
belirtilen suçlar ve korudukları hukuki yarar farklı olup, bunları işleyenler
aynı hukuksal konumda bulunmadıklarından aralarında eşitlik ilkesi yönünden
karşılaştırılma yapılması olanaklı değildir.
Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygı gösteren, bu hak ve özgürlükleri
koruyup güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku
tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla
kendini bağlı sayıp yargı denetimine açık olan, yasaların üstünde yasakoyucunun
da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri ve Anayasa bulunduğu bilincinde olan
devlettir.
Ceza kanunları, Anayasa'nın konuya ilişkin kuralları başta olmak
üzere, ceza hukukunun ana ilkeleri ile ülkenin genel durumu, sosyal ve ekonomik
hayatın gereksinmeleri gözönüne alınarak saptanacak ceza politikasına göre
düzenlenir. Bu nedenle, Yasakoyucunun ceza politikasının öncelikle, Anayasa'nın
2. maddesinde nitelikleri, 5. maddesinde de temel amaç ve görevleri belirtilen
hukuk devleti ilkesine ve anılan maddelerde yer alan adalet ilkesine
uygunluğunu gözetmesi gerekir. Ceza önlemiyle toplumsal barışı amaçlayan
devlet, kimi suçların niteliği, işlenme biçimi ve kamu düzeni için yarattığı
tehlikeyi gözeterek değişik cezalar uygulayabilir.
Anayasa'nın 38. maddesinde, kimsenin işlendiği zaman yürürlükte
bulunan kanunun suç saymadığı bir eyleminden dolayı cezalandırılamayacağı,
kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır
bir ceza verilemeyeceği, cezalarla ceza yerine geçen güvenlik tedbirlerinin
ancak kanunla konulabileceği, hiç kimsenin kendisini ve kanunda gösterilen
yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye
zorlanamayacağı, ceza sorumluluğunun şahsiliği gibi temel ceza ilkeleri
belirtilerek, bu ilkeler doğrultusunda ne gibi eylemlerin suç sayılacağının ve
bu suçlara ne miktar ceza verileceğinin ve hangi ceza tedbirlerinin ne yolda
uygulanacağının saptanması yasakoyucuya bırakılmıştır.
Yasaların kamu düzeninin kurulması ve korunması, kamu yararının
sağlanması amacına yönelik olması, genel, objektif, adil kurallar içermesi ve
hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanın gereğidir.
İtiraz konusu kurala göre, mağduru rızası ile kaçıran veya
alıkoyan fail onu iade etse bile aynı ceza ile cezalandırılacak, oysa aynı
maddede düzenlenen ve eylemin cebir, şiddet, tehdit veya hile ile
gerçekleştirilmiş olan daha ağır halinde ise, mağdurun iade edilmesine bağlı
olarak daha az ceza uygulanacak ve cezanın türü hafifleyecektir. Bu durum,
hukuka ve cezalandırma ilkelerine aykırı düşmekte, yasakoyucunun mağduru
serbest bırakmayı ve faal nedameti özendirmeye yönelik gerçek arzusu ile de
çelişmekte ve fail bu konudaki lehe düzenlemeden yararlandırılmamış olmaktadır.
Suç ile ceza arasında bulunması gereken adil dengeyi bozan düzenlemeler
yasakoyucunun takdir yetkisi içinde görülemeyeceğinden hukuk devleti ilkesine
aykırılık oluşturur. Bu nedenle kural, Anayasa'nın 2. maddesine aykırıdır.
İptali gerekir.
C- İptal Hükmünün Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu
Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez." denilmekte, Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü
fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin 5. fıkrasında ise, Anayasa
Mahkemesi'nin, iptal halinde meydana gelecek hukuksal boşluğunu kamu düzenini
tehdit veya kamu yararını ihlal edici mahiyette görürse yukarıdaki fıkra
hükmünü uygulayacağı belirtilmiştir.
Türk Ceza Yasası'nın 432. maddesinin "...430 uncu maddede
yazılı halde altı aydan üç seneye kadar,..." sözcüklerinin iptali
sonucunda doğan hukuksal boşluk, kamu düzenini tehdit ve kamu yararını ihlal
edici nitelikte görüldüğünden, yasakoyucunun buna ilişkin düzenlemeleri
yapabilmesi için iptal kararının Resmî Gazete'de yayımından başlayarak bir yıl
sonra yürürlüğe girmesi kararlaştırılmıştır.
VI- SONUÇ
A- 1.3.1926 günlü, 765 sayılı "Türk Ceza
Kanunu"nun 3038 sayılı Yasa ile değiştirilen 432. maddesinin, "...
430 uncu maddede yazılı halde altı aydan üç seneye kadar,..." bölümünün,
Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
B- İptal edilen bölümün doğuracağı hukuksal boşluk kamu
düzenini tehdit edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin
üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci
fıkraları gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN
BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,
26.11.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Mustafa BUMİN
Başkanvekili
Haşim KILIÇ
Üye
Yalçın ACARGÜN
Üye
Ali HÜNER
Üye
Fulya
KANTARCIOĞLU
Üye
Aysel PEKİNER
Üye
Ertuğrul ERSOY
Üye
Tülay TUĞCU
Üye
Ahmet AKYALÇIN
Üye
Enis TUNGA
Üye
Mehmet ERTEN
Tamamlayıcı Kararlar
İlgili Sayfalar
Ceza Sorumluluğu ve Suçun Unsurları
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi
Karar Türü
Norm Denetimi
Esas No
2001/79
Karar No
2002/194
Karar Tarihi
26 Kasım 2002
Oy Durumu
Oybirliği
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları
Hesaplama Araçları