Norm Denetimi Kararları · İDARİ YARGILAMA USULÜ · NORM DENETİMİNDE İPTAL · NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Terör Zararlarında Mirasçılar İçin Öngörülen Başvuru Süresi
2024/116 E., 2025/151 K. · 10 Temmuz 2025
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 14 Kasım 2026
Kararın Özeti
Terör olayında ölen kişinin mirasçılarının açtığı tazminat davasına bakan idare mahkemesi, mirasçıların zarar konusu olayı öğrenmelerinden itibaren altmış gün, her hâlde olaydan itibaren bir yıl içinde valiliğe başvurmasını öngören kural ile ölüm hâlinde maktu nakdî ödeme yapılmasını öngören hükümlerin iptalini istedi. Anayasa Mahkemesi, idarenin kusuru veya sosyal risk ilkesinin uygulanıp uygulanmayacağı çoğu zaman ancak yargılamada anlaşılabildiğinden mirasçıların hangi süreye tabi olduğunun öngörülemediğini belirterek başvuru süresine ilişkin ibareyi iptal etti. Maktu ödemeyi kanun koyucunun takdirinde görerek bu yöndeki itirazı reddetti.
Hukuki İlke
Terör olayları nedeniyle zarar görenlerin mirasçıları, zararın idarenin hizmet kusurundan mı yoksa sosyal risk ilkesi kapsamında mı karşılanacağını çoğu zaman ancak yargılama sırasında öğrenebilir. Mirasçıların 5233 sayılı Kanun'daki kısa başvuru süresine mi yoksa 2577 sayılı Kanun'daki genel sürelere mi tabi olduğunu öngörülebilir kılmayan ve hak kaybını önleyecek güvence içermeyen kural kanunilik şartını karşılamaz. Ölüm hâlinde sulh yoluyla yapılacak maddi ödemenin maktu belirlenmesi ise kanun koyucunun takdirindedir; manevi zarar için 2577 sayılı Kanun kapsamında dava açılmasına engel yoktur.
Sonuç
5233 sayılı Kanun'un 6. maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesindeki “…veya mirasçılarının…” ibaresi Anayasa'nın 13. ve 36. maddelerine aykırı bulunarak oybirliğiyle iptal edildi; iptal hükmünün kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verildi. 9. maddenin birinci fıkrasındaki “…ve ölüm…” ibaresi ile (e) bendine yönelik itiraz, Anayasa'nın 2., 5. ve 125. maddelerine aykırılık görülmeyerek Hasan Tahsin Gökcan'ın karşıoyu ve oyçokluğuyla reddedildi. Bakılan davada uygulanmayacak “Zarar gören…”, “…veya yetkili temsilcilerinin…” ve “Yaralanma, engelli hâle gelme...” ibarelerine ilişkin başvurular yetkisizlik nedeniyle, yürürlüğün durdurulması talepleri de oybirliğiyle reddedildi. Karar 10/12/2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.
İlgili Mevzuat
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 13, 36, 2, 5, 125, 153
Mahkemeye erişim ve kanunilik (iptal gerekçesi); hukuk devleti, devletin temel amaçları ve idarenin sorumluluğu (ret gerekçesi); iptalin yürürlüğünün ertelenmesi5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun — m. 6, 9, 12
Valiliğe başvuru süresi (itiraz konusu m. 6/1); ölüm hâlinde nakdî ödeme (m. 9/1-e); sulh olmazsa yargı yolu2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu — m. 13
İdari eylemlerden doğan zararlarda bir ve beş yıllık başvuru süreleri6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun — m. 43, 66
İlgisi nedeniyle Anayasa m. 13 yönünden inceleme; iptal hükmünün yürürlüğünün ertelenmesi
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:2024/116
Karar Sayısı:2025/151
Karar Tarihi:10/7/2025
R.G.Tarih-Sayı:10/12/2025-33103
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Mardin 1. İdare Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun’un;
A. 28/12/2005 tarihli ve 5442 sayılı Kanun’un 3. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesinin,
B. 9. maddesinin birinci fıkrasının;
1. Bentlerini bağlayan birinci hükmünün,
2. (e) bendinin,
3. Bentlerini bağlayan ikinci hükmünün,
Anayasa’nın 2., 5., 35., 36. ve 125. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
OLAY: Terör olayları sonucu meydana gelen ölüm nedeniyle açılan tazminat davasında itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ
Kanun’un iptali talep edilen kuralların da yer aldığı;
1. 6. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:
“Zarar gören veya mirasçılarının veya yetkili temsilcilerinin zarar konusu olayın öğrenilmesinden itibaren altmış gün içinde, her hâlde olayın meydana gelmesinden itibaren bir yıl içinde zararın gerçekleştiği veya zarar konusu olayın meydana geldiği il valiliğine başvurmaları hâlinde gerekli işlemlere başlanır. Bu sürelerden sonra yapılacak başvurular kabul edilmez. Bu Kanun kapsamındaki yaralanma ve engelli hâle gelme durumlarında, yaralının hastaneye kabulünden hastaneden çıkışına kadar geçen süre, başvuru süresinin hesaplanmasında dikkate alınmaz.”
2. 9. maddesi şöyledir:
“Yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerinde yapılacak ödemeler
Madde 9- Yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerinde (7000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktarın;
a) Yaralananlara altı katı tutarını geçmemek üzere yaralanma derecesine göre,
b) Çalışma gücü kaybı, yetkili sağlık kuruluşları tarafından üçüncü derece olarak tespit edilenlere dört katından yirmidört katı tutarına kadar,
c) Çalışma gücü kaybı, yetkili sağlık kuruluşları tarafından ikinci derece olarak tespit edilenlere yirmibeş katından kırksekiz katı tutarına kadar,
d) Çalışma gücü kaybı, yetkili sağlık kuruluşları tarafından birinci derece olarak tespit edilenlere kırkdokuz katından yetmişiki katı tutarına kadar,
e) Ölenlerin mirasçılarına elli katı tutarında,
Nakdî ödeme yapılır.
Nakdî ödemenin tespitine esas tutulacak miktar, ödeme yapılmasına ilişkin valinin veya Bakanın onayı tarihinde geçerli gösterge ve katsayı rakamları esas alınarak belirlenir.
Birinci fıkranın (e) bendine göre belirlenen nakdî ödemenin mirasçılara intikalinde 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun mirasa ilişkin hükümleri uygulanır.
Cumhurbaşkanı, nakdî ödemeye esas tutulan gösterge rakamını yüzde otuza kadar artırmaya veya kanunî sınıra kadar indirmeye yetkilidir.
Bu Kanun kapsamındaki zararlardan dolayı, zarar gören kişilere gerçek veya özel hukuk tüzel kişileri tarafından yapılan ödemeler sebebiyle Devlete rücu edilemez.
Nakdî ödemenin şekli, tutarı, yaralanma ve engellilik derecelerinin tespitine ilişkin esas ve usuller yönetmelikle belirlenir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR’ın katılımlarıyla 27/6/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Şermin BİRTANE tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Uygulanacak Kural ve Sınırlama Sorunu
3. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte olan kurallardır.
4. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 5233 sayılı Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesi ile 9. maddesinin birinci fıkrasının bentlerini bağlayan birinci hükmünün, (e) bendinin ve bentlerini bağlayan ikinci hükmünün iptallerini talep etmiştir.
5. Anılan Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasının itiraz konusu birinci cümlesinde zarar gören veya mirasçılarının veya yetkili temsilcilerinin zarar konusu olayın öğrenilmesinden itibaren altmış gün içinde, herhâlde olayın meydana gelmesinden itibaren bir yıl içinde zararın gerçekleştiği veya zarar konusu olayın meydana geldiği il valiliğine başvurmaları hâlinde gerekli işlemlere başlanacağı belirtilmiştir.
6. Bakılmakta olan dava, terör olayları nedeniyle meydana gelen ölümden dolayı ölenin mirasçılarının tazminat talebine ilişkindir. Dolayısıyla itiraz konusu cümlede yer alan “Zarar gören…” ve “…veya yetkili temsilcilerinin…” ibarelerinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibarelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir.
7. Öte yandan kuralın kalan kısmı bakılmakta olan davada uygulanacak “…veya mirasçılarının…” ibaresinin yanı sıra uygulanma imkânı olmayan “Zarar gören…” ve “…veya yetkili temsilcilerinin…” ibareleri yönünden de geçerli, ortak hüküm niteliğindedir. Bu itibarla kuralın kalan kısmının esasına ilişkin incelemenin “…veya mirasçılarının…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerekir.
8. Kanun’un 9. maddesinin birinci fıkrasının bentlerini bağlayan itiraz konusu birinci hükmü, (e) bendi ve bentlerini bağlayan ikinci hükmünde yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerinde (7000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktarın; ölenlerin mirasçılarına elli katı tutarında, nakdî ödeme yapılacağı hüküm altına alınmıştır.
9. Bakılmakta olan davanın konusu gözetildiğinde anılan fıkranın bentlerini bağlayan birinci hükmünde yer alan “Yaralanma, engelli hâle gelme...” ibaresinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. Kuralların kalan kısmı fıkranın bentlerini bağlayan birinci hükmünde yer alan “…ve ölüm…” ibaresi ve (e) bendinin yanı sıra uygulanma imkânı olmayan diğer kurallar yönünden de geçerli, ortak hüküm niteliğindedir. Bu itibarla kuralların kalan kısmının esasına ilişkin incelemenin birinci fıkranın bentlerini bağlayan birinci hükmünde yer alan “…ve ölüm…” ibaresi ve (e) bendi ile sınırlı olarak yapılması gerekir.
B. Genel Açıklama
10. 5233 sayılı Kanun terör olayları ya da terörle mücadele çerçevesinde yapılan faaliyetler sebebiyle maddi zarara uğrayanların, zararlarının tazmin edilmesine ilişkin usulleri ve esasları belirlemek amacıyla ihdas edilmiştir.
11. Anılan Kanun’un genel gerekçesinde idarenin hukuki sorumluluğunun ilke olarak kusur esasına dayandığı, bu ilkenin istisnası olarak, idarenin önleme yükümlülüğü olduğu hâlde önleyemediği bazı zararların, kusur şartı ve nedensellik bağı aranmaksızın karşılanması gerektiği, bu ilkenin kusursuz sorumluluk anlayışına dayanan sosyal risk ilkesi olduğu ve bunun bilimsel içtihatlar ve yargı içtihatları ile kabul edildiği belirtilmiştir. Söz konusu gerekçede, meydana gelen maddi zararların yargı yoluna başvurmaya gerek kalmadan en kısa zaman diliminde idare tarafından sulh yoluyla karşılanmasının hedeflendiği ancak bu yolla sonuç alamayanların Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) başvurmalarının sağlanması suretiyle verilen tazminat miktarlarının haksız zenginleşme aracı olarak kullanılmasının önlenmesinin amaçlandığı ifade edilmiştir.
12. Gerekçesinde de belirtildiği üzere Kanun’un çıkarılmasında güdülen amaç, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören kişilerin maddi zararlarının, yargı yoluna gitmelerine gerek kalmadan, idarece en kısa süre içinde ve sulh yoluyla karşılanmasıdır.
13. Kanun’un 4. maddesinde bu Kanun kapsamındaki talepleri incelemek üzere valilikler bünyesinde zarar tespit komisyonlarının kurulması öngörülmüştür. 5. maddeye göre komisyon zarar görenin veya mirasçılarının başvurusu hâlinde bu Kanun kapsamına giren bir zararın bulunup bulunmadığını tespit edecektir. 6. maddenin dördüncü fıkrasına göre komisyon, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından başvuru konusu ile ilgili olarak her türlü bilgi ve yardımı isteyebileceği gibi, kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanları bilirkişi olarak görevlendirebilir. Komisyon, gerekli gördüğü uzmanları çalıştırabilir veya bunlardan görüş alabilir.
14. Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrasında komisyonun doğrudan doğruya veya bilirkişi aracılığı ile yaptığı tespitten sonra, uğranılan zararı sulh yoluyla karşılayacak safi miktarı belirleyeceği ve hazırlayacağı sulhname tasarısını davet yazısı ile birlikte hak sahibine tebliğ edeceği belirtilmiştir. Anılan maddenin ikinci fıkrası uyarınca davet yazısında, hak sahibinin sulhname tasarısını imzalamak üzere otuz gün içinde gelmesi veya yetkili bir temsilcisini göndermesi gerektiği, aksi takdirde sulhname tasarısını kabul etmemiş sayılacağı ve yargı yoluna başvurarak zararının tazmin edilmesini talep etme hakkının saklı olduğu belirtilecektir. Dördüncü ve beşinci fıkralarda da sulhname tasarısının kabul edilmemesi veya ikinci fıkraya göre kabul edilmemiş sayılması hâllerinde bir uyuşmazlık tutanağının düzenlenerek bir örneğinin ilgiliye gönderileceği, sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma haklarının saklı olduğu ifade edilmiştir.
15. Anılan hükümler birlikte değerlendirildiğinde Kanun’un idarenin sorumluluk alanını daraltan ya da idari işlem veya eylemlere karşı yargı yolunu kapatan bir hüküm içermediği anlaşılmaktadır.
16. Nitekim Anayasa Mahkemesinin 25/6/2009 tarihli ve E.2006/79, K.2009/97 sayılı kararında da Kanun’un terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören kişilerin maddi zararlarının özellikle yargı yoluna gitmelerine gerek kalmadan idarece en kısa süre içinde ve sulh yoluyla karşılanması amacıyla hazırlanmış bir kanun olduğu belirtilmiş, Kanun’un bu yönüyle zarara uğrayan vatandaş ile devlet arasındaki uyuşmazlıkta yargı yoluna gidilmeden alternatif bir çözüm yöntemi getirdiğine vurgu yapılarak kanun koyucunun bu amaca uygun olarak yargılama hukuku kurallarından farklı hükümler öngördüğüne işaret edilmiştir. Ayrıca 5233 sayılı Kanun’un idarenin eylem ve işleminin sonucu olmayan ve herhangi bir idari işlem veya eylemle doğrudan nedensellik bağı da bulunmayan ancak terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararların tazmini yolunu açan, bu anlamda idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişleten bir kanun olduğu ifade edilmiş; idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişletmekle birlikte, aynı zamanda terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararlardan sadece maddi kısmının sulh yoluyla tazminine ilişkin esas ve usulleri belirlediği, Kanun’da manevi zararın idareden talep edilemeyeceğine ilişkin bir hükme yer verilmediği gibi, 12. maddede “Sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma hakları saklıdır.” denilerek Anayasa'nın 125. maddesinin birinci fıkrasına paralel bir düzenlemeye yer verildiği ve idarenin sorumluluk alanını daraltan ya da idari işlem veya eylemlere karşı yargı yolunu kapatan bir hüküm içermediği değerlendirmesinde bulunulmuştur.
17. Öte yandan manevi tazminat talepleriyle ilgili olarak Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında, 5233 sayılı Kanun’un maddi zararların özel bir giderim usulü olmakla birlikte manevi zararların karşılanmasına da engel olmayan bir düzenleme olduğu, manevi tazminat talepleri yönünden 2577 sayılı Kanun uyarınca ilgililere tazminat talebinde bulunabilme imkânı tanındığı belirtilmiştir (... [1.B.], B. No: 2014/5005, 6/1/2016, § 81; ... ve ... [1.B.], B. No: 2013/4022, 13/4/2016, §§ 51-76).
18. Danıştay kararlarında terör olayları nedeniyle meydana gelen ve sosyal risk ilkesi kapsamında bulunup 5233 sayılı Kanun uyarınca karşılanmayan manevi zarara bağlı tazminat taleplerinin idare hukukunun tazminata ilişkin ilke ve kuralları çerçevesinde 2577 sayılı Kanun’un 13. maddesi kapsamında inceleneceği kabul edilmektedir (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 26/3/2014 tarihli ve E.2013/1489, K.2014/1219 sayılı ilamı; Danıştay 10. Dairesinin 3/6/2024 tarihli ve E.2023/6669, K.2024/2353 sayılı kararı).
C. Kanun’un 6. Maddesinin Birinci Fıkrasının Birinci Cümlesinde Yer Alan “…veya mirasçılarının…” İbaresinin İncelenmesi
1. İtirazın Gerekçesi
19. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralda terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle oluşan zararların 5233 sayılı Kanun uyarınca tazmin edilmesi öngörülmekle birlikte bu yolun tüketilmesinin zorunlu olup olmadığına ilişkin bir düzenleme bulunmadığı, bu durumun kişiler yönünden öngörülemezlik ve belirsizliğe yol açtığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 36. ve 125. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür
2. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
20. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir.
21. 5233 sayılı Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesinde zarar gören veya mirasçılarının veya yetkili temsilcilerinin zarar konusu olayın öğrenilmesinden itibaren altmış gün içinde, herhâlde olayın meydana gelmesinden itibaren bir yıl içinde zararın gerçekleştiği veya zarar konusu olayın meydana geldiği il valiliğine başvurmaları hâlinde gerekli işlemlere başlanacağı öngörülmüştür. Anılan cümlede yer alan “…veya mirasçılarının…” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır. Söz konusu fıkranın ikinci cümlesinde bu sürelerden sonra yapılacak başvuruların kabul edilmeyeceği belirtilmiştir.
22. Anayasa’nın hak arama özgürlüğünü düzenleyen 36. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.” denilerek yargı mercilerine davacı ve davalı olarak başvurabilme ve bunun doğal sonucu olarak da iddia, savunma ve adil yargılanma hakkı güvence altına alınmıştır. Anılan maddeyle korunan hak arama özgürlüğü, kendisi bir temel hak niteliği taşımasının ötesinde, Anayasa’nın 40. maddesi uyarınca diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir.
23. Hak arama özgürlüğünün temel unsurlarından biri mahkemeye erişim hakkıdır. Mahkemeye erişim hakkı, hukuki bir uyuşmazlığın bu konuda karar verme yetkisine sahip bir mahkeme önüne götürülmesi hakkını da kapsar. Kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebilmesinin en etkili ve güvenceli yolu yargı mercileri önünde dava hakkını kullanabilmesidir (AYM, E.2021/20, K.2022/84, 30/6/2022, § 10).
24. Kuralda terör olaylarından meydana gelen zararlarda zarar konusu olayın öğrenilmesinden itibaren altmış gün içinde, herhâlde olayın meydana gelmesinden itibaren bir yıl içinde idareye başvuru yapılması öngörülmektedir. Dolayısıyla kuralla öngörülen sürelerin açılacak dava süresini de etkilediği dikkate alındığında kuralın mahkemeye erişim hakkına yönelik bir sınırlama getirdiği açıktır.
25. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz” denilmektedir. Buna göre mahkemeye erişim hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir.
26. Bu kapsamda mahkemeye erişim hakkını sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir.
27. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Nitekim bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.
28. Kuralda tazminat için başvuru yapılacak mercii ve başvuru sürelerinin açık olarak belirtildiği anlaşılmakla birlikte kuralın bireyler bakımından öngörülebilir nitelikte olup olmadığının incelenmesi gerekmektedir.
29. İdarenin eylemlerinden kaynaklanan zararların tazmini amacıyla başvurulacak idari ve yargısal yol ilke olarak 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu ile belirlenmiştir. 2577 sayılı Kanun’un 13. maddesinde, idari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve herhâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmaları, bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi hâlinde bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında otuz gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi içinde dava açılabileceği düzenlenmiştir.
30. Bu itibarla idarenin eylemleri nedeniyle uğranılan zararların tazmini amacıyla açılacak davalar için 2577 sayılı Kanun’un 13. maddesiyle zorunlu idari başvuru şartı getirilerek başvuru için bir ve beş yıllık süreler öngörülmüş iken 5233 sayılı Kanun’da terör olaylarından kaynaklanan zararlar için idari başvuru süresi çok daha kısa (altmış gün ve bir yıllık süreler) belirlenmiştir. Diğer bir ifadeyle hizmet kusuruna dayalı maddi ve manevi tazminat talepleri ve sosyal risk ilkesine dayalı manevi tazminat talepleri için 2577 sayılı Kanun’da öngörülen bir ve beş yıllık süreler geçerli olmasına rağmen sosyal risk ilkesine dayalı maddi tazminat talepleri için 5233 sayılı Kanun’da altmış gün ve bir yıllık süreler geçerli olacaktır.
31. Herkesin yaşam, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğunu belirten Anayasa’nın 17. maddesinin amacı, kişinin maddi ve manevi varlığına ilişkin bir ölüm ya da yaralama olayında mevzuat hükümlerinin etkili bir şekilde uygulanmasını ve sorumluların tespit edilerek hesap vermelerini sağlamaktır. Bu bir sonuç yükümlülüğü olmayıp uygun araçların kullanılması yükümlülüğüdür (... ve diğerleri [1. B.], B. No: 2013/293, 17/7/2014, § 127).
32. 5233 sayılı Kanun’la öngörülen tazminat yolu, kusursuz sorumluluk kapsamında kendine özgü ilkeler çerçevesinde inceleme yapılan bir yol olup idarenin kusur sorumluluğunu değerlendiren bir yol değildir. Nitekim Anayasa Mahkemesi, terör eylemleri kapsamında başvurucuların yaşam hakkının ihlal edildiğine ilişkin şikâyetleri incelediği kararlarında, 5233 sayılı Kanun’da öngörülen tazminat yolunun idarenin hizmet kusurunun incelenmesi gereken şikâyetler bakımından etkili bir yol olmadığını, anılan Kanun kapsamında tazminat ödenmesi istemiyle yürütülen sürecin olayın gerçekleşme koşullarını aydınlatıp maddi gerçeği ortaya çıkarabilecek ve gerektiğinde -varsa- olayın sorumlularının cezai yaptırımlar ile hesap vermesini sağlayabilecek nitelikte bir yol olmadığını belirtmiştir (... [1. B.], B. No: 2014/1457, 14/11/2018, §§ 57-59; ... ve diğerleri [1. B.], B. No: 2020/22068, 7/6/2023, § 14; ... ve diğerleri [1. B.], B. No. 2015/4603, 19/2/2019, §§ 74, 75).
33. Zarara sebep olan olay terör eylemi niteliğinde olsa bile gerçekleşen zarar ile idari faaliyet arasında bir bağlantı olması hâlinde idare hukuku kuralları çerçevesinde öncelikle hizmet kusurunun bulunup bulunmadığının araştırılması gerekir. Terör olayları sebebiyle zarara uğrayan kişilerin açtığı davalarda idarenin hizmet kusurunun ya da kusursuz sorumluluk hâllerinin bulunup bulunmadığı yahut sosyal risk ilkesinin uygulanıp uygulanmayacağı hususlarının ancak yargılama sırasında yapılan araştırma ve değerlendirmelerle ortaya konulacağı açıktır.
34. Danıştay kararlarında da öncelikle hizmet kusurunun bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiği, zarara sebep olan olay terör eylemi olsa dahi gerçekleşen zarar ile idari faaliyet arasında doğrudan bir bağlantı olması hâlinde 5233 sayılı Kanun’un uygulanamayacağı kabul edilmektedir (Danıştay İDDK, E.2022/647, K.2022/3380, 23/11/2022; Danıştay Onbeşinci Dairesi E.2012/189, K.2012/7048, 18/10/2012; Danıştay Onuncu Dairesi E.2021/1205, K.2023/5233, 5/10/2023).
35. Teknik bilgi ve uzmanlık gerektiren konularda idari bir faaliyet ile zarar arasında nedensellik bağı olup olmadığının tespiti için uzman görüşüne başvurulması gerekebilmekte olup terör olaylarıyla ilgili olarak çoğu durumda Cumhuriyet savcılığı tarafından soruşturma yapılması, ölüm veya yaralanma hâllerinde bilirkişi incelemesine gidilmesi gerekebilir. Bu bağlamda ilk etapta niteliği bilinemeyen ölüm olayının kesin sebebi ve idarenin bir ihmalinin bu neticeye yol açıp açmadığı yapılan adli ve/veya idari soruşturma sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu durumlarda ilgililerin ölüm nedenini ve olay sürecini bilmesi, takip edecekleri usul ve başvuracakları idari ve adli mercilerin belirlenmesinde önem taşımaktadır. Bu husus ayrıca ilgililerin tam yargı davası açma iradeleri üzerinde de belirleyici bir etkiye sahiptir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. ... ve diğerleri [1. B.], B. No: 2014/5235, 6/7/2017, § 58; ... ve diğerleri [2. B.], B. No: 2015/2700, 7/2/2018, § 49; ... [1. B.], B. No: 2019/8569, 20/12/2023, § 53).
36. Söz konusu soruşturmalar kamu makamlarınca resen yürütüldüğünden ilgililerin soruşturma sonucunu beklemekten başka seçenekleri bulunmamaktadır. Bu durum özellikle tam yargı davasının kusur veya ihmalin varlığına dayandırıldığı hâllerde önem taşımaktadır. Bu bağlamda yürütülen soruşturma sonucu kesin ölüm nedeni, ölüm olayının meydana gelmesinde kusur veya ihmalin varlığı ya da sürece ilişkin diğer ayrıntılar tespit edildiğinde ilgililerin tam yargı davası açılması için gerekli olan koşulların oluştuğundan haberdar olduğunun veya haberdar olması gerektiğinin ve dava açma süresinin de bu andan itibaren başladığının kabulü gerekir (... ve diğerleri, § 50, benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. ... ve diğerleri, §§ 58, 59).
37. Bu itibarla terör olayları nedeniyle zarara uğrayan kişilerin açacakları tam yargı davalarında ilk başta idarenin kusuru bulunup bulunmadığını yahut sosyal risk ilkesinin uygulanıp uygulanmayacağını doğru tespit ederek başvuruda bulunmaları beklenemez. Kural, idarenin kusuru olduğu düşünülerek 2577 sayılı Kanun hükümlerine göre açılmış ve olayın 5233 sayılı Kanun kapsamında kaldığının ancak yargılama sırasındaki araştırma ve değerlendirmelerle açığa kavuşturulduğu durumlarda davanın 5233 sayılı Kanun’un 6. maddesindeki süre koşulu ileri sürülerek reddedilmesine dolayısıyla hak kaybına neden olacak niteliktedir. Kuralda 2577 sayılı Kanun hükümlerine göre açılmış davalar yönünden hak kayıplarını önleyecek asgari güvenceler içeren hükümler de bulunmamaktadır. Dolayısıyla terör olayları nedeniyle zarara uğrayan ilgililerin, 5233 sayılı Kanun’da düzenlenen altmış gün ve bir yıllık sürelere göre mi yoksa 2577 sayılı Kanun’da düzenlenen bir ve beş yıllık sürelere göre mi talepte bulunmaları gerektiği konusunda kuralın öngörülebilir olmadığı ve bu yönüyle kanunilik şartını taşımadığı sonucuna varılmıştır.
38. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.
Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13. ve 36. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
Kural, Anayasa’nın 13. ve 36. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 5. ve 125. maddeleri yönünden incelenmemiştir.
Ç. Kanun’un 9. Maddesinin Birinci Fıkrasının Bentlerini Bağlayan Birinci Hükmünde Yer Alan “…ve ölüm…” İbaresi ile (e) Bendinin İncelenmesi
1. Anlam ve Kapsam
39. 5233 sayılı Kanun’un 9. maddesinde terör olayları nedeniyle yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerinde yapılacak ödemelere ilişkin hususlar düzenlenmiştir.
40. Anılan maddenin birinci fıkrasının bentlerini bağlayan birinci ve ikinci hükmünde yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerinde (7000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktar üzerinden fıkranın bentlerinde belirtilen tutarlarda nakdî ödeme yapılması öngörülmüş, bu kapsamda fıkranın (e) bendinde ölenlerin mirasçılarına ödenecek tutar (7000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktarın elli katı olarak belirlenmiştir. İtiraz konusu kurallar fıkranın bentlerini bağlayan birinci hükmünde yer alan “…ve ölüm…” ibaresi ile (e) bendidir. Kurallara göre ölüm hâlinde mirasçılara ödenecek tazminat maktu bir şekilde belirlenmiş olup komisyonlara takdir yetkisi tanınmamıştır.
41. Maddenin ikinci fıkrasında nakdî ödemenin saptanmasında esas alınacak miktarın valinin ya da bakanın ödeme yapılmasına dair onay tarihinde geçerli olan gösterge ve katsayı rakamlarının esas alınarak belirleneceği belirtilmiş, üçüncü fıkrasında ise Cumhurbaşkanına, nakdî tazminata esas alınan gösterge rakamını yüzde otuz oranında artırma veya kanuni sınırına kadar indirme konusunda takdir yetkisi verilmiştir.
2. İtirazın Gerekçesi
42. Başvuru kararında özetle; yaşanan ekonomik ve toplumsal olaylar dikkate alındığında itiraz konusu kurallar uyarınca belirlenen ölüme bağlı maddi tazminat tutarlarının ilgililerin gerçek zararlarını karşılamaktan uzak olduğu, bu durumun ilgililerin sulh olma iradesi göstermelerini engellediği, mal varlığına yönelik zararlar yönünden gerçek zararın dikkate alınarak hesaplama yapılmasına karşın kurallarla bedensel zararlar bakımından maktu bir miktar belirlenmesinin zararın giderilmesi bakımından orantısız olduğu, bu durumun adaletsizliğe neden olduğu belirtilerek kuralların Anayasa’nın 2., 5., 35. ve 125. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
43. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti; eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.
44. Hukuk devleti ilkesi gereğince kanunların kamu yararı amacıyla çıkarılması gerekir. Anayasa Mahkemesinin kararlarına göre kamu yararı; genel bir ifadeyle bireysel, özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yararı ifade etmektedir. Kanunun amaç ögesi bakımından Anayasa’ya uygun sayılabilmesi için çıkarılmasında kamu yararı dışında bir amacın gözetilmemiş olması gerekir. Kanunun kamu yararı dışında bir amaçla yalnız özel çıkarlar için veya yalnız belli kişilerin yararına olarak çıkarılmış olduğu açıkça anlaşılabiliyorsa söz konusu düzenlemede amaç unsuru bakımından Anayasa’ya aykırılık söz konusu olacaktır (AYM, E.2019/111, K.2023/63, 5/4/2023, § 141).
45. Açıklanan hâl dışında bir kanun hükmünün ülke gereksinimlerine uygun olup olmadığı, hangi araç ve yöntemlerle kamu yararının sağlanabileceği bir siyasi tercih sorunu olarak kanun koyucunun takdirinde olduğundan bu kapsamda kamu yararı değerlendirmesi yapmak anayasa yargısıyla bağdaşmaz (AYM, E.2018/99, K.2021/14, 3/3/2021, § 102).
46. Bu itibarla Anayasa’ya uygunluk denetiminde kuralın öngörülmesindeki kamu yararı anlayışının isabetli olup olmadığı değil incelenen kuralın kamu yararı dışında belli bireylerin ya da grupların çıkarları gözetilerek yasalaştırılmış olup olmadığı incelenir. Başka bir ifadeyle bir kuralın Anayasa’ya aykırılık sorunu çözümlenirken kamu yararı konusunda Anayasa Mahkemesinin yapacağı inceleme, yalnızca kuralın kamu yararı amacıyla çıkarılıp çıkarılmadığının denetimiyle sınırlıdır (AYM, E.2019/111, K.2023/63, 5/4/2023, § 142; E.2017/33, K.2019/20, 10/4/2019, § 11).
47. Anayasa’nın 5. maddesinde “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.” denilmektedir.
48. Anayasa’nın 125. maddesinin birinci fıkrasında idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğu, yedinci fıkrasında ise idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu kuralına yer verilmiştir.
49. İdari yargıda içtihatlarla oluşturulan hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk ilkeleri ile kişilerin idare karşısında korunma kapsamı özel hukuka nazaran daha geniş tutulmuştur. Nitekim, idare hukukunda, idarenin hiçbir kusurunun olmadığı faaliyetleri nedeniyle kusursuz sorumluluk ilkeleri çerçevesinde sorumlu tutulması ya da ortaya çıkan zararla idarenin faaliyeti arasında herhangi bir nedensellik bağının bulunmadığı bazı durumlarda sosyal risk ilkesine dayanılarak kişilerin uğradığı zararların tazmin edilebilmesi mümkün kılınmıştır (AYM, E.2014/94, K.2014/160, 22/10/2014).
50. Terör olayları nedeniyle toplumsal nitelikli bir riskin gerçekleşmesi sonucu özel ve olağandışı zararlar meydana gelmektedir. İdarenin terör olayını önceden haber alıp önlemesi, güvenliğin sağlanması için gerekli her türlü tedbirin alınması gerektiği hâllerde idarenin kusur sorumluluğu gündeme geleceğinden sosyal risk ilkesi uygulanmayacaktır.
51. Dolayısıyla terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle meydana gelen zararların tazmininde 5233 sayılı Kanun’un her durumda otomatik olarak uygulanacağı anlamı çıkarılamaz. Terör eylemlerinden veya terörle mücadele faaliyetlerinden meydana gelmiş olsa bile idarenin eylemleri ile zarar arasında neden
İlgili Hukuk Alanı
Tüm İdari Yargılama Usulü Kararları ›
İlgili Sayfalar
İdari Eylemlerden Doğan Zararlar İçin Tam Yargı Davası
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi
Karar Türü
Norm Denetimi
İlgili Hukuk Dalı
İdari Yargılama Usulü
Esas No
2024/116
Karar No
2025/151
Karar Tarihi
10 Temmuz 2025
Oy Durumu
Oyçokluğu
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları