top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Bireysel Başvuru Kararları  ·  CEZA HUKUKU  ·  HAK İHLALİ  ·  HAK İHLALİ OLMADIĞI  ·  BİREYSEL BAŞVURUNUN KABUL EDİLEMEZLİĞİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Geri Gönderme Merkezindeki Tutulma Koşulları İçin Önleyici Yol Bulunmaması

 

B. No: 2025/10406 · 8 Temmuz 2025

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 12 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Irak vatandaşı başvurucu, kimlik kontrolünde yakalanıp kamu düzeni gerekçesiyle sınır dışı etme ve idari gözetim kararları alınarak Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezine konuldu. Kalabalık, yetersiz havalandırmalı ve hijyen bakımından elverişsiz odalarda tutulduğunu ileri sürdüğü itiraz, sulh ceza hâkimliğince yalnız idari gözetimin hukukiliği yönünden incelenerek reddedildi. Anayasa Mahkemesi, tutulma sürerken koşulları düzeltebilecek idari veya yargısal bir yol bulunmadığını belirledi; kötü muamele yasağıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlaline karar vererek pilot karar usulünü uyguladı ve sorunu Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirdi.

 

Hukuki İlke

 

Bu başvuruda Anayasa Mahkemesi, geri gönderme merkezinde tutulmaya devam eden yabancı için yalnız tazminat yolunun yeterli olmadığını, koşulların ihlal oluşturup oluşturmadığını tespit edip düzeltilmesini sağlayabilecek önleyici bir başvuru yolunun zorunlu olduğunu belirtti. Sulh ceza hâkimliğine itiraz yalnız idari gözetimin hukukiliğini denetlediğinden, ilgili yönetmelikteki denetim hükmü de şikâyetin hangi merci ve usulle inceleneceğini düzenlemediğinden böyle bir yolun bulunmadığı tespit edildi. Yapısal sorunun giderilmesi için kanunla bir başvuru mercii oluşturulması, bu yol idari nitelikte olacaksa karar verici makamın merkez yönetiminden bağımsız olup bağlayıcı karar verebilmesi ve ihlal hâlinde zararların aynı yolla ya da ek bir telafi yoluyla tazmin edilebilmesi gerektiği vurgulandı.

 

Sonuç

 

Tutulma koşulları yönünden Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasındaki kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak 40. maddedeki etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine; Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci ve dördüncü fıkraları yönünden kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edilmediğine karar verildi. Sınır dışı etme kararına karşı açılan davanın sonuçlandığına ilişkin bilgi sunulmadığından bu karara ilişkin kötü muamele iddiası başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulundu. Pilot karar usulü uygulandı, durum Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirildi ve aynı konudaki başvuruların incelenmesi kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren dört ay süreyle ertelendi. Başvurucuya net 115.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmedildi, maddi tazminat talebi reddedildi; karar oybirliğiyle verildi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 17, 19, 40
    Kötü muamele yasağı, kişi hürriyeti ve güvenliği ile etkili başvuru hakkı

  • 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu — m. 54, 57
    Kamu düzeni gerekçeli sınır dışı etme, idari gözetim ve sulh ceza hâkimliğine itiraz

  • 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun — m. 45, 50
    Başvuru yollarının tüketilmesi ve ihlalin giderilmesi

  • Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü — m. 75
    Pilot karar usulü ve benzer başvuruların ertelenmesi

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.

 

TÜRKİYE CUMHURİYETİ


ANAYASA MAHKEMESİ


GENEL KURUL


KARAR


... BAŞVURUSU


(Başvuru Numarası: 2025/10406)


Karar Tarihi: 8/7/2025


R.G. Tarih ve Sayı: 26/2/2026 - 33180


GENEL KURUL


KARAR


Başkan


:


Kadir ÖZKAYA


Başkanvekili


:


Hasan Tahsin GÖKCAN


Başkanvekili


:


Basri BAĞCI


Üyeler


:


Engin YILDIRIM


Rıdvan GÜLEÇ


Recai AKYEL


Yusuf Şevki HAKYEMEZ


Yıldız SEFERİNOĞLU


Selahaddin MENTEŞ


İrfan FİDAN


Kenan YAŞAR


Muhterem İNCE


Yılmaz AKÇİL


Ömer ÇINAR


Metin KIRATLI


Raportör


:


Merve ARSLANTÜRK


Murat İlter DEVECİ


Başvurucu


:


...


Vekili


:


Av. ...


I. BAŞVURUNUN KONUSU


1. Başvuru; geri gönderme merkezindeki tutulma koşullarının düzeltilmesini sağlayabilecek idari veya yargısal bir yolun bulunmaması nedeniyle kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının, sınır dışı etme kararı nedeniyle kötü muamele yasağının, idari gözetim kararının hukuka aykırı olması ve tutma nedeninin bildirilmemesi nedeniyle de kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.


II. BAŞVURU SÜRECİ


2. Başvuru 27/2/2025 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, adli yardım talebinin kabulüne ve başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.


3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.


4. İkinci Bölüm 25/6/2025 tarihli toplantıda başvurunun Genel Kurul tarafından incelenmesine karar vermiştir.


III. OLAY VE OLGULAR


5. Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir:


6. Başvurucu 1994 doğumlu bir erkek olup Irak Cumhuriyeti vatandaşıdır ve iddiasına göre 17/1/2017 tarihinde uluslararası koruma başvurusunda bulunmuştur.


7. Düzensiz göçle mücadele için 20/1/2025 tarihinde jandarma tarafından Mardin’de önleyici kolluk faaliyeti kapsamında yapılan kimlik kontrolünde hakkındaki G-87 (genel güvenlik) kodu nedeniyle arandığı anlaşılan başvurucu, saat 13.30 sıralarında yakalanmıştır. Jandarmanın INTERPOL (Uluslararası Adli Polis Teşkilatı) sorgusu için Mardin Emniyet Müdürlüğünün ilgili birimiyle yaptığı yazışmaya verilen cevapta “Bu şahıs ile ilgili olarak İnterpol-Europol Daire Başkanlığı ... nolu telefonlarla irtibat kurunuz.” uyarısı yer alınca uyarıda belirtilen telefon numarası aranmış ve isim benzerliği nedeniyle sistemin uyarı verdiği, başvurucu ile ilgili olarak bir kaydın bulunmadığı öğrenilmiştir. Sonrasında başvurucu, Mardin Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğüne teslim edilmiştir.


8. Aynı gün Mardin Valiliği İl Göç İdaresi Müdürlüğünce başvurucunun 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (d) bendi uyarınca sınır dışı edilmesine, aynı Kanun’un 57. maddesinin (2) numaralı fıkrası gereğince altı ay süreyle idari gözetim altına alınmasına karar verilmiştir. Sözü edilen iki karar için başvurucunun anlayabileceği dilde (Arapça) tebliğ formları aynı gün hazırlanmış ancak başvurucu formları imzalamaktan imtina etmiştir. Formlara göre anılan kararların birer örneği başvurucuya verilmiştir. İdari gözetim kararının tebliğiyle ilgili formda kararı veren makam, başvurucunun sınır dışı etme kararı nedeniyle altı ay süreyle geri gönderme merkezinde barındırılacağı, karara karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulabileceği, talebi hâlinde avukatlık hizmeti sağlanması için başvurucunun Mardin Barosu ile iletişim kurmasının sağlanacağı ve aleyhine yapılacak başvurunun idari gözetimi durdurmayacağı belirtilmiştir. Sınır dışı etme kararının tebliğiyle ilgili formda da kararı veren makam, sınır dışı etme kararının hangi norma dayandığı, bu karara karşı hangi sürede nereye başvurulabileceği, dava açılmasının sınır dışı etme işlemini durduracağı ve talebi hâlinde avukatlık hizmeti sağlanması için başvurucunun Mardin Barosu ile iletişim kurmasının sağlanacağı ifade edilmiştir.


9. Başvurucu, hakkında tesis edilen sınır dışı etme ve idari gözetim kararlarının ardından saat 20.52 sıralarında Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezine sevk edilmiştir. Şanlıurfa Göç İdaresi Müdürlüğünün 21/1/2025 tarihli kararıyla idari gözetim kararının gerekçeleri ortadan kalkmadığından idari gözetimin devamına karar verilmiştir. Bu kararın başvurucuya tebliğ edilmesi için düzenlenen forma göre karar tercüman aracılığıyla başvurucuya tefhim edilmiş ancak başvurucu formu imzalamaktan imtina etmiştir. Formda idari gözetimle ilgili değerlendirmeyi yapan birim, sınır dışı etme kararı ile idari gözetimin devamına ilişkin kararın tarih ve sayısı, idari gözetim kararının gerekçelerinin ortadan kalkmaması nedeniyle idari gözetimin devamına karar verildiği belirtilmiştir.


10. Başvurucu, idari gözetim kararının devamı yönünde tesis edilen karara karşı sulh ceza hâkimliği nezdinde itiraz yoluna başvurmuştur. Yaptığı itirazda başvurucu; idari gözetim kararının hukuka aykırı olduğunu, kararın gerekçesinin usulüne uygun olarak kendisine veya vekiline bildirilmediğini, kararda kararı veren makam, kararın dayandığı kanuni neden, kararın tarih ve sayısı ile karara karşı nereye başvurulabileceği hususlarının belirtilmediğini, kararın içeriğinin de kendisine anlatılmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca Sünni olması nedeniyle sınır dışı edilmesi hâlinde kötü muameleye maruz kalacağını ve ölüm cezasıyla cezalandırılacağını öne sürmüştür. Son olarak 20/1/2025 tarihinden itibaren yeterli havalandırma imkânından yoksun, güneş görmeyen, kalabalık ve hijyen açısından yetersiz odalarda barındırıldığını belirterek idari gözetime son verilmesini ve serbest bırakılmasını talep etmiştir.


11. Başvurucunun itirazı Şanlıurfa 2. Sulh Ceza Hâkimliğince (Hâkimlik) 28/1/2025 tarihinde kesin olarak reddedilmiştir. Kararda başvurucu hakkında verilen sınır dışı etme kararının iptal edildiğine ilişkin bir bilgi ve belgenin sunulmadığı, başvurucu hakkında Mardin Cumhuriyet Başsavcılığınca silahlı terör örgütüne üye olma suçundan soruşturma yürütüldüğü ve G-87 tahdit kodu bulunduğu ifade edilmiştir.


12. Başvurucu, anılan kararı 28/1/2025 tarihinde öğrendikten sonra süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur.


13. Şanlıurfa Göç İdaresi 21/5/2025 tarihinde idari gözetimin devamına karar vermiştir.


IV. İLGİLİ HUKUK


A. Ulusal Hukuk


1. İlgili Mevzuat


14. 6458 sayılı Kanun’un “Geri gönderme yasağı” başlıklı 4. maddesi şöyledir:


“(1) Bu Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez.”


15. 6458 sayılı Kanun’un “Sınır dışı etme kararı” başlıklı 53. maddesi şöyledir:


“(1) Sınır dışı etme kararı, Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır.


(2) Karar, gerekçeleriyle birlikte hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı, bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.


(3) Yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılan başvurularda savunmanın verilmesi veya savunma verme süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır. Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması halinde, 2577 sayılı Kanunun 26 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen süre iki ay olarak uygulanır. Duruşma yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır. Başvurular dosyanın tekemmülünden veya ara karar ya da duruşma yapılması gereken hâllerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.”


16. 6458 sayılı Kanun’un “Sınır dışı etme kararı alınacaklar” başlıklı 54. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


“(1) Aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır:


...


d) Kamu düzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar


...”


17. 6458 sayılı Kanun’un “Sınır dışı etme kararı alınmayacaklar” başlıklı 55. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


“(1) 54 üncü madde kapsamında olsalar dahi, aşağıdaki yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz:


a) Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar


...”


18. 6458 sayılı Kanun’un “Sınır dışı etmek üzere idari gözetim ve süresi” başlıklı 57. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


“(1) 54 üncü madde kapsamındaki yabancılar, kolluk tarafından yakalanmaları hâlinde, haklarında karar verilmek üzere derhâl valiliğe bildirilir. Bu kişilerden, sınır dışı etme kararı alınması gerektiği değerlendirilenler hakkında, sınır dışı etme kararı valilik tarafından alınır. Değerlendirme ve karar süresi kırk sekiz saati geçemez.


(2) (Değişik:6/12/2019-7196/77 md.) Hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan; kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye’ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın Türkiye’den çıkmaları için tanınan sürede çıkmayan, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilik tarafından idari gözetim kararı alınır ya da 57/A maddesi uyarınca idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir. Hakkında idari gözetim kararı alınan yabancılar, yakalamayı yapan kolluk birimince geri gönderme merkezlerine kırk sekiz saat içinde götürülür.


(3) Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez. Ancak bu süre, sınır dışı etme işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde, en fazla altı ay daha uzatılabilir.


(4) (Değişik:6/12/2019-7196/77 md.) İdari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı, valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilir. Gerek görüldüğünde, otuz günlük süre beklenmez. İdari gözetimin devamında zaruret görülmeyen yabancılar için idari gözetim derhâl sonlandırılır. Bu yabancılara, 57/A maddesi uyarınca idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilir.


(5) İdari gözetim kararı, idari gözetim süresinin uzatılması ve her ay düzenli olarak yapılan değerlendirmelerin sonuçları, gerekçesiyle birlikte yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Aynı zamanda, idari gözetim altına alınan kişi bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisi veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.


(6) İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde, dilekçe yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir. İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir.


(7) İdari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuranlardan, avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayanlara, talepleri hâlinde 19/3/1969 tarihli ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır.


...”


19. 6458 sayılı Kanun’un “İdari gözetime alternatif yükümlülükler” başlıklı 57/A maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:


“57 nci maddenin ikinci fıkrasında sayılan yabancılara ya da idari gözetimi sonlandırılan yabancılara aşağıdaki idari gözetime alternatif yükümlülükler getirilebilir:


a) Belirli adreste ikamet etme


b) Bildirimde bulunma


c) Aile temelli geri dönüş


ç) Geri dönüş danışmanlığı


d) Kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma


e) Teminat


f) Elektronik izleme”


20. 6458 sayılı Kanun’un “Geri gönderme merkezleri” başlıklı 58. maddesi şöyledir:


“(1) İdari gözetime alınan yabancılar, geri gönderme merkezlerinde tutulurlar.


(2) Geri gönderme merkezleri Bakanlık tarafından işletilir. Bakanlık, kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Kızılay Derneği veya kamu yararına çalışan derneklerden göç alanında uzmanlığı bulunanlarla protokol yaparak bu merkezleri işlettirebilir.


(3) Geri gönderme merkezlerinin kurulması, yönetimi, işletilmesi, devri, denetimi ve sınır dışı edilmek amacıyla idari gözetimde bulunan yabancıların geri gönderme merkezlerine nakil işlemleriyle ilgili usul ve esaslar yönetmelikle düzenlenir.”


21. 22/4/2014 tarihli ve 28980 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik’te (Yönetmelik) Göç İdaresi Genel Müdürlüğüne bağlı kabul ve barınma merkezleri ile geri gönderme merkezlerinin kurulması, yönetimi, işletilmesi, işlettirilmesi, işlettirilmeye ilişkin protokol esasları, bu merkezlerde verilecek hizmetlerin çeşit ve niteliği, denetimi, kurumlar arası iş birliği, çalışanların görev ve sorumluluklarıyla mali konulara ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Yönetmelik’in “Merkezlerin denetimi” başlıklı 16. maddesinde;


i. Merkezlerin bağlı oldukları il müdürlüğü tarafından sürekli, Göç İdaresi Genel Müdürlüğünce (Genel Müdürlük) her yıl, İçişleri Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanlığınca (Teftiş Kurulu) üç yılda bir denetlenmesi, valiliklerin her zaman İçişleri Bakanlığından denetim yapılmasını talep edebilmeleri,


ii. Genel Müdürlükte merkezlerin denetimiyle ilgili olarak bir komisyon oluşturulması, komisyonun çalışma usul ve esaslarının Genel Müdürlük tarafından ayrıca belirlenmesi,


iii. İl ve ilçe insan hakları komisyonlarının düzenleyecekleri raporların denetimlerde öncelikle dikkate alınması, raporlarda dile getirilen hususlarla ilgili yapılanların ilgili komisyonlara ve Genel Müdürlüğe bildirilmesi,


iv. Protokolle işlettirilen merkezlerin denetiminde genel hükümler yanında protokol hükümlerine uyulup uyulmadığının da denetlenmesi,


v. İl müdürlüğü ve Teftiş Kurulu tarafından düzenlenen denetim raporlarının bir örneğinin Genel Müdürlüğe gönderilmesi,


vi. Denetim raporlarında tespit edilen eksiklik ve aksaklıkların giderilmesinden il müdürü ve merkez müdürünün sorumlu olması öngörülmüştür. Ne var ki ne bu madde ne de Yönetmelik’in başka bir maddesi, tutulma koşullarıyla ilgili bir şikâyet söz konusu olduğunda şikâyetin hangi makam tarafından hangi usule göre inceleneceği, tutulma koşullarının ulusal ve uluslararası ölçütlere uygun olmadığının tespit edilmesi hâlinde ise bu koşulların nasıl düzeltileceği konusunda bir düzenleme içermektedir.


2. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Raporu


22. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun (TİHEK) beş çalışanı, 26/2/2024-27/2/2024 tarihlerinde Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezini habersiz olarak ziyaret etmiştir. Bu ziyaret hakkında düzenlenen, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurulunun 6/11/2024 tarihli ve 2024/1156 sayılı kararıyla oybirliğiyle kabul edilen 2024/68 sayılı raporda başka hususlar yanında şunlar da yer almıştır:


i. Ziyaret tarihinde Geri Gönderme Merkezinde 775 yabancı bulunmaktadır.


ii. Geri Gönderme Merkezine günlük yabancı giriş ve çıkış sayısının ortalama 10-15 civarında olduğu ancak özellikle Şanlıurfa’ya uzak illerden getirilmesi gereken yabancıların toplu olarak getirildiği, bu nedenle Geri Gönderme Merkezine günlük yabancı giriş ve çıkış sayısının 100’ü bulabildiği beyan edilmiştir.


iii. Geri Gönderme Merkezine kabulü yapılan yabancılara odalarına yerleşmeden önce tutanak karşılığında hijyen ve nevresim setleri verildiği ifade edilmiştir. Ziyaret heyeti tarafından tutanak çizelgesi incelenmiş; eşyaların yabancılara teslim edildiği tarih, saat ve teslim edilen eşyaların içeriğinin tutanaklarda mevcut olduğu, tutanakların yabancılar tarafından da imzalandığı görülmüştür. İncelenen tutanaklardan hijyen setinin sabun, şampuan, diş macunu, diş fırçası, tuvalet kâğıdı ve deterjandan, nevresim setinin ise havlu, nevresim takımı, yastık ve battaniyeden oluştuğu anlaşılmıştır. Ziyaret heyeti tarafından yatakhanelerde yapılan incelemeler sırasında yabancılara verilen sabun ve şampuan miktarının yetersiz olduğu, bu nedenle yabancıların kişisel temizliklerini sağlamakta sorun yaşadığı anlaşılmıştır.


iv. Görüşme yapılan yabancılar tarafından ziyaret tarihinden önce Geri Gönderme Merkezinde barınan yabancı sayısının Geri Gönderme Merkezinin kapasitesinin çok üzerinde olduğu, yabancıların çoğunun başka geri gönderme merkezlerine sevk edildiği ifade edilmiştir. Ziyaret heyeti tarafından konuya ilişkin tutanaklar incelenmiş, ziyaretten bir gün önce 25/2/2024 tarihinde 178 yabancının Harran ve Erzurum Geri Gönderme Merkezlerine sevk edildiği, ayrıca son bir ay içinde 959 yabancının başka geri gönderme merkezlerine sevk edildiği anlaşılmıştır.


v. Merkezdeki yatakhanelerde 8 ve 6 kişilik odalar hâlinde toplam 77 oda vardır. Odaların toplam kapasitesi 523 kişidir.


vi. Odalarda üç veya dört ranza tipi yatak ve ortak kullanıma açık metal dolapların yer aldığı, bazı odalarda ise Geri Gönderme Merkezinde kapasite üstünde yabancı barındırılması nedeniyle yabancıların yere konulan yataklarda yattığı görülmüştür.


vii. Odalarda doğal ışık kaynağı olarak iki pencere olup pencerelerde demir parmaklıklar olduğu ve odaların havalandırması ile doğal ışığının yeterli olduğu görülmüştür.


viii. Ziyaret heyeti tarafından yatakhanelerde yapılan incelemeler sırasında bazı odaların tuvalet ve banyo bölümlerindeki lambaların bozuk, bazı odaların banyo bölümündeki duş başlıklarının da kırık olduğu görülmüştür.


ix. Geri Gönderme Merkezinde kapasite üstünde yabancı barındırılması sebebiyle spor odalarının yatakhaneye çevrildiği görülmüştür.


x. Geri Gönderme Merkezinde her yatakhanede yabancıların kişisel kıyafetlerini yıkayabilmeleri için çamaşır makinesi bulunmakta olup bazı çamaşır makinelerinin çalışmadığı, bu nedenle yabancıların kişisel kıyafetlerini odalarında Merkez İdaresi tarafından kendilerine temin edilen kovada çamaşır deterjanı ile yıkadığı ve odalarda kurutma amacıyla ip bulundurulması yasaklandığı için çamaşırları pencere, dolap kapağı ve ranza üzerine sererek kuruttukları görülmüştür.


xi. Geri Gönderme Merkezinde yemekhane girişlerinde duvara monte edilmiş dilek/şikâyet kutuları olduğu görülmüştür. Yabancılar, yapılan görüşmelerde yatakhanelerde kalem ve kâğıt kullanmalarının yasak olduğunu, bu nedenle söz konusu dilek ve şikâyet kutularını kullanamadıklarını dile getirmiştir.


xii. Geri Gönderme Merkezinde kadın ve erkek yabancılar için ayrı iki yemekhane bulunmaktadır. Yemekhaneler aynı anda 464 yabancıya yemek servisi yapılabilecek kapasitededir.


xiii. Geri Gönderme Merkezinde bir gıda mühendisi görev yapmaktadır. Yemekler yabancılara gıda mühendisinin denetim ve gözetimi altında verilmekte olup aylık yemek listesinin öncelikle yüklenici firma tarafından taslak biçiminde hazırlandığı, bu listenin ise gıda mühendisi ve Geri Gönderme Merkezi müdürü tarafından incelenip onaylandıktan sonra nihai hâle geldiği belirtilmiştir. Gıda mühendisi tarafından taslak olarak hazırlanan liste üzerinde değişiklik yapabildiği, bir kişinin günlük olarak alması gereken kalori ihtiyacının gözetildiği, et yemeğinin haftada üç gün, baklagillerin dört gün yemek listesinde olmasına özen gösterildiği ifade edilmiştir.


xiv. Görüşme yapılan yabancılar, sürekli aynı yemeklerin çıktığını, yemeklerin lezzetli olmadığını, patlıcan, bulgur gibi besinlerden memnun olmadıklarını dile getirmiştir. Bunun üzerine ziyaret heyeti tarafından aylık yemek listeleri incelenmiş, her öğün dört çeşit yemek verildiği ve yemeklerin farklı olduğu görülmüştür. Ziyaret tarihinde öğle yemekleri Geri Gönderme Merkezinde yenilmiş, yenen yemeklerin çeşidi, lezzeti ve doyuruculuğu ziyaret heyeti tarafından yeterli bulunmuştur.


xv. Geri Gönderme Merkezinde toplam 280 çeşit ürün satılan iki kantin bulunmakta olup kantinler hafta içi her gün mesai saatlerinde hizmet vermektedir. Kantinde satışa konulan ürünlerin tarihlerinin ve kalite kontrollerinin Geri Gönderme Merkezinde görev yapan gıda mühendisinin gözetim ve denetimi altında yapıldığı ifade edilmiştir. Buna ek olarak görüşme yapılan yabancıların kantinde sabun, şampuan gibi hijyen ürünlerinin satılmadığını belirtmesi üzerine ziyaret heyeti tarafından yapılan incelemede kantinde sabun, diş macunu, tüy dökücü losyon gibi ürünlerin satıldığı ancak şampuan olmadığı görülmüştür. Şampuanın yabancılar tarafından içilebileceği, bu nedenle kantinde satılmadığı Geri Gönderme Merkezi idaresince ifade edilmiştir.


xvi. Görevli personelin yabancılara her öğünde 500 ml pet şişe su verdiği, bunun haricinde yabancıların kantinden de pet şişe su temin edebildiği ifade edilmiştir.


xvii. Geri Gönderme Merkezinin revir biriminde Şanlıurfa İl Sağlık Müdürlüğünün görevlendirdiği bir hekim ve dört hemşire görev yapmaktadır. Görevli personel, bir hekim ve bir hemşirenin her gün 08.00-17.00 saatleri arasında, üç hemşirenin ise vardiya usulü çalıştığı bilgisini vermiştir.


xviii. Geri Gönderme Merkezi idaresinin revir biriminde yapılan muayenenin ardından gerekli görmesi hâlinde yabancıların hastaneye götürüldüğü bilgisi verilmiştir. Ziyaret heyeti yabancıların hastaneye sevk işlemleri ile ilgili belgeleri incelemiş, belgelerde yabancılara ait kimlik bilgileri ile sevki talep edilen hastane bilgilerinin mevcut olduğu görülmüştür. Revir biriminde 2024 yılı içinde ziyaret tarihine kadar olan sürede 674 muayene işlemi, 100 hastaneye sevk işlemi ve 187 reçete yazım işlemi yapılmıştır.


xix. Acil durumlarda ilk müdahalenin Geri Gönderme Merkezinde görevli sağlık personeli tarafından yapıldığı, karşılaşılabilecek her durum için gerekli sağlık ekipmanının Merkezde bulundurulduğu ifade edilmiştir. Ayrıca gerekli görülen durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi aranarak yabancıların hastaneye götürüldüğü, Geri Gönderme Merkezine 3 km mesafede hastane olduğu, ambulansın yaklaşık beş dakika içinde Merkeze ulaştığı bilgisi verilmiştir.


xx. Ziyaret heyeti tarafından yapılan incelemeler neticesinde revir biriminde tansiyon aleti, ateş ölçer, glukometre, oksijen tüpü, sedye ve otoklav bulunduğu, acil durum çantasında gerekli malzemelerin mevcut olduğu görülmüştür.


xxi. Görevli personelce yabancılara ait şahsi sağlık dosyası tutulmadığı, geri gönderme merkezi revir takip defterine işlenen muayene bilgilerinin aynı zamanda elektronik ortama aktarıldığı ve yapılan muayenelerin elektronik ortamdan yabancıların isimleri aratılarak takip edildiği ifade edilmiştir. Ziyaret heyetince elektronik ortama aktarılan muayene bilgileri incelenmiş; yabancının sağlık şikâyetine ilişkin bilgilerin elektronik ortama aktarılmadığı ve yabancıların ismi ile yapılan aramalarda sorun yaşandığı, bu nedenle yabancılara ait şahsi muayene öyküsüne ilişkin doğru veri elde edilemediği anlaşılmıştır.


xxii. Geri Gönderme Merkezi idaresi talep edilmesi hâlinde yabancılara kıyafet yardımı yapıldığını ifade etmiş, bu husus görüşme yapılan yabancılar tarafından da doğrulanmıştır.


xxiii. Geri Gönderme Merkezinde bodrum katta kapalı spor salonu bulunmakta olup Şanlıurfa’da yaşanan sel nedeniyle salonun zarar gördüğü ve ziyaret tarihinde kullanıma açık olmadığı görülmüştür.


xxiv. Kadın ve erkek yabancılar için iki ayrı havalandırma bahçesi bulunmakta olup söz konusu bahçeler aynı zamanda sportif faaliyetler için kullanılmaktadır. Görevli personel tarafından yabancıların kahvaltı, öğle yemeği ve akşam yemeği sonrasında günlük bir saat olacak şekilde havalandırma hakkından yararlanabildiği ifade edilmiştir. Ziyaret heyeti tarafından kamera kayıtlarında yapılan inceleme neticesinde bu husus doğrulanmış, yabancıların günde üç defa olmak üzere yemeklerini yemelerinin ardından yaklaşık bir saat havalandırma alanına çıktıkları görülmüştür.


B. Uluslararası Hukuk


1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin İlgili Maddeleri


23. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme/AİHS) “İşkence yasağı” başlıklı 3. maddesi şöyledir:


“Hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulamaz.”


24. Sözleşme’nin “Özgürlük ve güvenlik hakkı” başlıklı 5. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


“Herkes özgürlük ve güvenlik hakkına sahiptir. Aşağıda belirtilen haller dışında ve yasanın öngördüğü usule uygun olmadan hiç kimse özgürlüğünden yoksun bırakılamaz:


…


f) Kişinin, usulüne aykırı surette ülke topraklarına girmekten alıkonması veya hakkında derdest bir sınır dışı ya da iade işleminin olması nedeniyle yasaya uygun olarak yakalanması veya tutulması;


2. Yakalanan her kişiye, yakalanma nedenlerinin ve kendisine yöneltilen her türlü suçlamanın en kısa sürede ve anladığı bir dilde bildirilmesi zorunludur.


...


4. Yakalama veya tutulma yoluyla özgürlüğünden yoksun kılınan herkes, tutulma işleminin yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre içinde karar verilmesi ve eğer tutulma yasaya aykırı ise, serbest bırakılması için bir mahkemeye başvurma hakkına sahiptir.


...”


25. Sözleşme’nin “Etkili başvuru hakkı” başlıklı 13. maddesi şöyledir:


“Bu Sözleşme’de tanınmış olan hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkes, söz konusu ihlal resmi bir hizmetin ifası için davranan kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olsa dahi, ulusal bir merci önünde etkili bir yola başvurma hakkına sahiptir.”


2. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı


26. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) yabancıların idari gözetim altında tutulduğu merkezlerdeki koşulların Sözleşme’nin 3. maddesini ihlal ettiğine ilişkin şikâyetleri titizlikle incelemektedir. AİHM’e göre Sözleşme’nin 3. maddesinin kapsamına girebilmesi için tutulma koşulları nedeniyle maruz kalınan acı ve küçük düşürücü durum, her hâlükârda özgürlükten yoksun bırakmanın kaçınılmaz olarak gerektirdiğinin ötesine geçmelidir. Devletlerin tutulma koşullarıyla ilgili pozitif yükümlülüğü, özgürlüğünden mahrum bırakılanların insan onuruna uygun koşullarda tutulmasını sağlamak ve tutmanın uygulanış şeklinin kaçınılmaz sıkıntı düzeyini aşan yoğunlukta bir acı veya aşağılanmaya yol açmamasını temin etmektir. Bu bağlamda devletler tutulan kişinin sağlığı ve esenliğini de uygun şekilde güvence altına almalıdır (Khlaifia ve diğerleri/İtalya [BD], B. No: 16483/12, 15/12/2016 § 160).


27. AİHM, idari gözetim altındaki yabancıların genellikle suç isnadı olmaksızın tutulduğunu ve çoğu zaman zulüm veya şiddetten kaçmış kişiler olduğunu hatırlatarak tutulma koşullarının bu hassas duruma uygun olması gerektiğini vurgulamaktadır. Tutulma koşullarının uygun olup olmadığını değerlendirirken AİHM, kural olarak ceza infaz kurumu koşullarıyla ilgili içtihadında geliştirdiği ölçütleri esas alır (Khlaifia ve diğerleri/İtalya, §§ 161-169; belirtilen ilkelerin kabulüne veya gözaltı merkezlerinde tutulan yabancılara uygulanmasına ilişkin diğer kararlar için aynı kararda bkz. §§ 170-177; ceza infaz kurumundaki tutulma koşullarıyla ilgili AİHM ölçütleri için bkz. ... [GK], B. No: 2019/39068, 14/6/2023, §§ 25-37).


28. AİHM’e göre Sözleşme’nin 13. maddesi, Sözleşme’deki hak ve özgürlüklerin özünün ulusal düzeyde uygulanmasını sağlayacak bir hukuk yolunun mevcudiyetini güvence altına almaktadır. Dolayısıyla bu maddenin etkisi, Sözleşme kapsamındaki tartışılabilir (savunulabilir) bir şikâyetin özünü ele alacak ve uygun bir çözüm sağlayacak bir iç hukuk yolunun sağlanmasını gerektirir. Bu hukuk yolu, hukuken olduğu kadar uygulamada da etkili olmalıdır ancak bu etkililik ilgili kişi için olumlu bir sonucun kesinliğine bağlı değildir (birçok karar arasından bkz. M.S.S./Belçika ve Yunanistan [BD], B. No: 30696/09, 21/1/2011, §§ 288, 289).


29. Sözleşme’nin 13. maddesi kapsamındaki yükümlülüğün kapsamı, Sözleşme kapsamındaki şikâyetin niteliğine bağlıdır. İnsanlık dışı veya aşağılayıcı tutulma koşullarına ilişkin 3. madde kapsamındaki şikâyetlerle ilgili olarak iki tür telafi mümkündür: bu koşulların iyileştirilmesi ve bu koşullar nedeniyle uğranılan zararın tazmini. Dolayısıyla bu tür koşullarda tutulan bir kişi için devam eden ihlali hızla sona erdirebilecek bir hukuk yolu çok değerlidir ve 3. maddedeki yasağın koruduğu hakka atfedilen özel önem gözönüne alındığında gerçekten de vazgeçilmezdir. Bununla birlikte söz konusu kişi, serbest bırakıldığı veya 3. maddenin gerekliliklerini karşılayan koşullara yerleştirildiği için bahsi geçen koşullar sona erdiğinde hâlihazırda gerçekleşmiş olan herhangi bir ihlal için tazminat hakkına sahip olmalıdır. Başka bir deyişle bu alanda önleyici ve telafi edici hukuk yollarının etkili sayılabilmesi için birbirlerini tamamlayıcı nitelikte olmaları gerekmektedir (Ananyev ve diğerleri/Rusya, B. No: 42525/07 ve 60800/08, 10/1/2012, §§ 96-98).


30. Sözleşme’nin 13. maddesinde atıfta bulunulan makamın adli bir makam olması gerekmemektedir. Bununla birlikte bir makamın sahip olduğu yetkiler ve usul güvenceleri, önündeki hukuk yolunun etkili olup olmadığının belirlenmesiyle ilgilidir. Örneğin idari bir makam nezdinde tutulma koşullarına ilişkin önleyici bir hukuk yolunun etkili olabilmesi için bu makamın ceza infaz sisteminden sorumlu makamlardan bağımsız olması, tutulanların şikâyetlerinin incelenmesine etkili katılımını sağlaması, şikâyetleri hızlı ve özenli bir şekilde ele alması, bu şikâyetlerin altında yatan sorunları ortadan kaldırmak için geniş bir hukuki araç yelpazesine sahip olması ve bağlayıcı ve uygulanabilir kararlar alabilmesi gerekir. Bu tür bir hukuk yolu aynı zamanda makul ölçüde kısa bir süre içinde rahatlama sağlayabilmelidir (Neshkov ve diğerleri/Bulgaristan, B. No: 36925/10..., 27/1/2015, §§ 182, 183).


31. İster adli ister idari olsun tutulma koşullarına ilişkin telafi edici çözümlere ilişkin olarak iddia sahibine yüklenen ispat yükü aşırı olmamalıdır. Tutulanlardan ilk bakışta bir dava açmaları ve itiraz edilen koşulların ayrıntılı bir tarifi, tanık ifadeleri veya ceza infaz kurumlarına veya denetim organlarına yapılan şikâyetler ve bu makamlardan gelen cevaplar gibi kolayca erişilebilecek kanıtlar sunmaları istenebilir ancak daha sonra iddiaları çürütmek yetkililere düşer. Ayrıca tazminat taleplerinin incelenmesine ilişkin usul kuralları, makul süre şartı da dâhil olmak üzere Sözleşme’nin 6. maddesinde yer alan hakkaniyet ilkesine uygun olmalı ve masraflara ilişkin kurallar, talebinin haklı olduğu durumlarda tutulana aşırı bir yük getirmemelidir. Son olarak talep sahiplerinin belirli görevlilerin hukuka aykırı davranışlarda bulunduğunu kanıtlamaları gerekmemelidir. Kötü tutulma koşulları mutlaka görevlilerin hatalarından kaynaklanmamakta, genellikle daha geniş kapsamlı faktörlerin ürünü olmaktadır (Neshkov ve diğerleri/Bulgaristan, § 184).


32. Davaya bakan yerel makam ya da mahkeme, ilgili kişinin tutulduğu ya da tutulmakta olduğu koşullarla ilgili olarak Sözleşme’nin 3. maddesinin ihlal edildiğini özü itibarıyla ya da açıkça tespit ederse uygun bir telafi kararı vermelidir. Telafi edici çözümler bağlamında maddi tazminat, insanlık dışı veya aşağılayıcı koşullarda tutulan ve bu yönde bir başvuruda bulunan mevcut veya eski herhangi bir tutulan için erişilebilir olmalıdır. Koşulların Sözleşme’nin 3. maddesinin gerekliliklerini karşılamadığına dair bir bulgu, mağdur kişiye manevi zarar verdiğine dair güçlü bir karineye yol açar. Hukuk yolunun işleyişini düzenleyen ulusal kurallar ve uygulamalar, tazminatın verilmesini davacının duygusal sıkıntı şeklinde manevi zararın varlığını haricî delillerle kanıtlayabilmesine bağlı kılmamalı; bu karinenin varlığını yansıtmalıdır (Neshkov ve diğerleri/Bulgaristan, §§ 188, 190).


33. Ulusal düzeyde incelenmesi gereken şikâyetin Sözleşme’nin 3. maddesi kapsamında olduğu davalarda davaya bakan ulusal makam veya mahkeme, b

 

Benzer Kararlar

 

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm — Cezaevinde Kişisel Yaşam Alanının Farklı Dönemler Bakımından Değerlendirilmesi

Tüm Ceza Hukuku Kararları ›

 

İlgili Sayfalar

 

İdari Gözetim ve Geri Gönderme Merkezi Koşulları

 

Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

 

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.

 

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu

 

Karar Türü

Bireysel Başvuru

 

Başvuru No

2025/10406

 

Karar Tarihi

8 Temmuz 2025

 

Oy Durumu

Oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Ceza Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

 

Hesaplama Araçları

İnfaz ve Yatar Hesaplama

Tüm Hesaplama Araçları ›

bottom of page