Bireysel Başvuru Kararları · CEZA MUHAKEMESİ HUKUKU · HAK İHLALİ OLMADIĞI
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm — Cizre Operasyonlarındaki Ölümde Meşru Müdafaa ve Soruşturmanın Yeterliliği
B. No: 2021/63121 · 30 Haziran 2026
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 12 Kasım 2026
Kararın Özeti
Sokağa çıkma yasağı döneminde Cizre'de çatışmaların yaşandığı bir binanın enkazında başvurucuların yakınının cesedi bulundu. Başsavcılık, binanın örgüt mensuplarınca kullanıldığını, cesedin başka örgüt mensuplarının cesetleriyle birlikte çıktığını ve ölenin örgüt lehine yayın yapan bir internet sitesinde örgüt mensubu olarak anıldığını esas alarak meşru müdafaa kabulüyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Anayasa Mahkemesi bu delilleri zorunlu ve orantılı güç kullanımının kabulü için yeterli buldu; çatışma koşullarında yürütülen soruşturmayı da etkili sayarak yaşam hakkının ihlal edilmediğine karar verdi.
Hukuki İlke
Bu başvuruda Anayasa Mahkemesi, 2015 ve 2016 yıllarında Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yürütülen geniş çaplı operasyonlara ilişkin önceki Genel Kurul değerlendirmesini esas alarak, cesedin yoğun çatışma yaşanan ve örgüt mensuplarınca kullanılan binada başka örgüt mensuplarıyla birlikte bulunmasını ve örgüt lehine yayınlardaki kaydı meşru müdafaa kabulü için yeterli gördü. Çatışmaların sürdüğü bir ortamda delil toplama ilkelerinin katı biçimde uygulanamayacağını belirtti; olay yeri işlemlerinin operasyona katılmayan uzman birimlerce yapılmasını bağımsızlık bakımından önemli saydı ve görevlilerin şüpheli sıfatıyla ifadesinin alınmasını her soruşturmada otomatik bir zorunluluk olarak görmedi.
Sonuç
Adli yardım talebi kabul edildi. Yaşam hakkına ilişkin iddia kabul edilebilir bulundu; Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının maddi ve usul boyutlarının ihlal edilmediğine oybirliğiyle karar verildi. Adli yardımdan yararlanan başvurucular yargılama giderlerinden tamamen muaf tutuldu.
İlgili Mevzuat
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 5, 13, 17
Yaşam hakkı, meşru müdafaa ve ayaklanmanın bastırılması istisnaları ile ölçülülük6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m. 339
Adli yardımdan yararlananların yargılama giderlerinden muafiyeti
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.
TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
... VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2021/63121)
Karar Tarihi: 30/6/2026
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Basri BAĞCI
Üyeler
:
Engin YILDIRIM
Rıdvan GÜLEÇ
Yıldız SEFERİNOĞLU
Metin KIRATLI
Raportör
:
Soner GÖÇER
Başvurucular
:
1. ...
2. ...
3. ...
4. ...
5. ...
6. ...
Vekilleri
:
Av. ...
Av. ...
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, Cizre'de terör örgütüne yönelik gerçekleştirilen operasyonlar sırasında ölüm olayı meydana gelmesi ve konuya ilişkin etkili soruşturma yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 24/12/2021 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.
3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucular, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.
III. OLAY VE OLGULAR
4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi aracılığıyla erişilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir:
5. Türkiye'de, PKK terör örgütünün neden olduğu şiddetin sona erdirilmesi amacıyla 2012 yılında başlatılan, yaklaşık üç yıl devam eden ve demokratik açılım olarak adlandırılan sürecin ardından -güvenlik güçlerinin raporlarına göre- anılan süreçte terör örgütünün bazı şehirlerde silah ve mühimmat yığınağı yapması sonucu 2015 yılının ortalarından itibaren terör ve şiddet eylemleri özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yoğun olarak yaşanmaya başlamıştır. Şırnak'ın Cizre, İdil, Silopi ilçeleri, Hakkâri'nin Yüksekova ilçesi, Diyarbakır'ın Silvan, Sur ve Bağlar ilçeleri, Mardin'in Dargeçit, Nusaybin ve Derik ilçeleri ile Muş'un Varto ilçesinde PKK terör örgütü tarafından cadde ve sokaklara hendekler kazılarak barikatlar kurulmuş; patlayıcılar yerleştirilmiş ve bu yerleşim yerlerinin bir kısmında öz yönetim adı altında hâkimiyet kurulmaya çalışılmıştır. Terör ve şiddet olaylarına, Türk Silahlı Kuvvetleri ve Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından PKK mensuplarına karşı ortak olarak gerçekleştirilen ve başta Sur, Cizre ve Nusaybin olmak üzere on bir yerleşim yerinde yürütülen askerî operasyonlarla müdahale edilmiştir. Terör örgütü mensuplarının yakalanması, halkın can ve mal güvenliği ile kamu düzeninin sağlanması için yapılan operasyonların gerçekleştirildiği bölgelerin bazılarında 2015 yılının ikinci yarısından başlamak üzere değişen tarihlerde sokağa çıkma yasakları uygulanmış ve bazı yerleşim birimleri geçici süreyle askerî güvenlik bölgesi ilan edilmiştir. Terör örgütü üyelerinin yakalanarak halkın can ve mal güvenliğinin sağlanması amacıyla getirilen sokağa çıkma yasakları güvenlik güçlerince yürütülen operasyonların sona ermesinin ardından kaldırılmıştır. Gerçekleşen geniş çaplı operasyonlarda beş yüze yakın güvenlik görevlisi şehit olmuş, iki binin üzerinde terörist etkisiz hâle getirilmiştir (sürece ilişkin detaylı aktarım ile operasyonlar ve hendek olaylarına ilişkin arka plan bilgisi için bkz. ... (2) [GK], B. No: 2016/40170, 16/11/2017; ... [2. B.], B. No: 2017/36722, 9/5/2019; ... [GK], B. No: 2018/20156, 18/5/2022; ... ve diğerleri [GK], B. No: 2017/37897, 5/7/2022).
6. Başvuru konusu olay, operasyonların gerçekleştirildiği ve sokağa çıkma yasaklarının uygulandığı dönemde Cizre'de yaşanmıştır.
7. 12/2/2016 tarihinde Cizre Cumhuriyet Başsavcılığının kararına istinaden yapılan arama sırasında Cizre ilçesi ... ...'ta bulunan ve güvenlik güçleri tarafından C-3154 olarak belirtilen 6 numaralı binanın kalıntıları arasında bir ceset ve iki farklı cesede ait olduğu düşünülen ceset parçaları bulunmuştur. Olay yeri inceleme raporuna göre ceset ve ceset parçaları, enkaz hâline gelen binanın beton blokları ve molozları arasında iş makinesi vasıtasıyla bulunmuştur. Bütünlüğü bozulmamış cesedin üzerinden H.Ç. adına düzenlenmiş kimlik belgesi çıkmış, iki farklı cesede ait olduğu düşünülen ceset parçaları üzerinde veya yakınında ise kimliği ispata yarar bir belge tespit edilememiştir. Yapılan kazı çalışması olay yeri inceleme ekiplerince fotoğraflanmış ve kamera ile kayıt altına alınmıştır. Çalışma sonrası bulunan cesetler, ceset torbaları içinde Cizre Devlet Hastanesi morguna nakledilmiştir.
8. Aynı gün (2) olarak numaralandıran ceset parçaları üzerinde Cumhuriyet savcısının katılımı ve kamera ile kayıt altına alınmak suretiyle ölü muayene işlemi yapılmıştır. Adli ölü muayene tutanağına göre ceset, bütünlüğünün bozulmaması için torbadan çıkarılamamış, ceset üzerinde bir çift çorap, alt pijama ve boxer olduğu görülmüş, parmak ve avuç izleri ile svap örneklerinin alınması mümkün olmamış, hekim tarafından kesin ölüm sebebinin belirlenebilmesi için klasik otopsi yapılması gerektiği mütalaa edilmiştir. İşlem sonrası cesedin klasik otopsi yapılmak üzere Adli Tıp Kurumuna gönderilmesine karar verilmiştir.
9. 13/2/2016 tarihinde Cumhuriyet savcısının katılımı ve fotoğraflanıp kayıt altına alınmak suretiyle klasik otopsi işlemi yapılmıştır. Ölü muayene ve otopsi tutanağına göre cesedin boyun ve kafa bölgelerinin mevcut olmadığı, mevcut hâliyle 150 cm olduğu, iki parça olduğu, bir parçanın ileri derecede deforme, parçalanmış gövde ve sol alt ekstremite olduğu, ayak yapılarının korunduğu ancak gövdenin ileri derecede deforme olduğu, bazı iç organların olmadığı, bazı iç organların ise parçalandığı, ikinci parçanın ise sağ ayak ve parçalanmış krus yapılarından oluştuğu, haricî değerlendirmede sol ayak ve sağ ayak yapılarının birbiriyle uyumlu olduğu, tüm doku parçalarında yoğun çamur bulaşığı bulunduğu, skopi cihazında yapılan incelemede tüm doku parçalarında yaygın metalik imajlar görüldüğü tespit edilmiştir. Otopsi sırasında cesetten deforme olmuş bir metalik cisim elde edilmiş, ayrıca DNA ve toksikolojik inceleme için doku ve kemik örnekleri alınmıştır. Otopsi sonucunda kesin ölüm sebebinin tespiti için alınan örneklerin Adli Tıp Kurumuna gönderilmesine karar verilmiştir.
10. Adli Tıp Kurumu 1. Adli Tıp İhtisas Kurulunca düzenlenen raporda; adli dosyada kayıtlı bulgular, cesedin bulunduğu ortam ve bulunuş şekli, olay yeri inceleme bulguları, otopsisinde tespit edilen makroskobik ve radyolojik bulgular dikkate alındığında kişinin ölümünün patlama ile husulü mümkün ağır genel beden travması sonucu oluşabileceği ancak kafa ve boyun bölgesinin bulunmadığı, mevcut yumuşak doku, iç organlar ve kemik dokularındaki travmanın ölüm öncesi mi, ölüm sonrası mı oluştuğu hususunda çürüme nedeniyle değerlendirme yapılamadığı, otopsisinde kan elde edilemediğinden ayrıntılı toksikolojik analiz yapılamadığı, mevcut verilerle kişinin kesin ölüm sebebi ve mekanizmasının bilinemediği mütalaa olunmuştur.
11. Yapılan DNA incelemesi neticesinde cesetten alınan DNA profilinin başvurucu ...'la uyumlu olduğu, şahısların aynı soy ağacındaki bireyler olabileceği mütalaa edilerek cesedin başvurucuların yakını Ö.B. olduğu tespit edilmiştir. Başvurucular ... ve ..., Ö.B.nin anne ve babası, diğer başvurucular ise kardeşleridir.
12. Adana Kriminal Polis Laboratuvarı uzmanlık raporunda Ö.B.nin cesedinden otopsi sırasında ele geçirilen metalik cismin balistik incelemeye uygun olmadığı ifade edilmiştir.
13. Başvurucu ... soruşturma dosyasına sunduğu 25/2/2016 tarihli dilekçeyle operasyonlar sırasında kimyasal silah kullanıldığına ve yaralı ele geçirilmesi mümkün olan kimselerin yakın mesafeden ateş edilerek öldürüldüklerine dair şüpheler olduğunu ileri sürerek otopsi işleminde aileden ya da vekillerinden kimsenin bulunmaması nedeniyle işlemin yenilenmesini talep etmiştir.
14. Başvurucu ...'ın müşteki sıfatıyla Cumhuriyet savcısınca beyanları alınmıştır. Başvurucu; Ö.B.nin oğlu olduğunu, kendisi ve ailesi ile birlikte ikamet ettiğini, oğlunun örgüt üyesi olmadığını, örgüte sempatisi dahi bulunmadığını ileri sürmüştür. Başvurucu; sokağa çıkma yasağının ilan edildiği 14/12/2015 tarihinde Ö.B.nin kendisinin ve diğer aile efradının haberi olmadan evi terk ettiğini, Ö.B.yi bulabilmek için araştırma yaptığını fakat bulamadığını, telefon kullanmadığı için telefonla da irtibat kuramadığını, ilerleyen süreçte kamuoyunda bir bodrumda mahsur kalan kişiler arasında Ö.B.nin de olduğu yönünde bilgiler paylaşılması üzerine diğer oğlu ...'ın kriz masasına giderek biyolojik örnek verdiğini ve eşleşme tespit edildiğini, Ö.B.nin nasıl öldüğünü veya cenazesinin bulunduğu ...'ndeki binaya nasıl gittiğini bilmediğini ifade etmiştir. Başvurucu, Ö.B.nin ölümüne neden olan kişi ya da kişilerden şikâyetçi olduğunu söylemiştir.
15. Kollukça tanzim edilen kamera araştırma tutanağına göre olay yeri ve çevresinde yapılan araştırma neticesinde MOBESE veya kamuya veya özel kişilere ait kamera sistemi bulunamamıştır. Yine kollukça tanzim edilen fail araştırma tutanağına göre, kamera kaydı ve görgü tanığı bulunmaması nedeniyle olayın fail ya da faillerinin tespiti mümkün olmamıştır.
16. Arşiv kayıtları üzerinde yapılan inceleme neticesinde Ö.B. hakkında terör örgütü propagandası yapmak suçundan soruşturma yürütüldüğü ayrıca silahlı terör örgütüne üye olma suçundan temyiz aşamasında olan bir kovuşturma dosyası tespit edilmiştir. Kollukça tanzim edilen kamera araştırma tutanağına göre Ö.B. hakkında istihbari nitelikte bir bilgiye rastlanmamış olup hakkında bir teşhis veya beyan bulunamamıştır.
17. Kollukça terör örgütüne müzahir yayın yaptığı değerlendirilen bir internet sitesinde YPS Cizre şehitleri, YPS savaşçıları başlığı altında Ö.B.nin ismine ve kimlik bilgilerine yer verildiği tespit edilmiştir.
18. Cizre İlçe Emniyet Müdürlüğünün 5/2/2017 tarihli yazısında, Ö.B.nin cesedi ile aynı gün bulunan diğer iki cesetten birinin H.Ç.ye ait olduğunun tespit edildiği, diğer cesedin kimliğinin henüz tespit edilemediği, soruşturma dosyalarının derdest olduğu bildirilmiştir. Aynı yazıda, Ö.B.nin cesedinin ele geçirildiği binanın terör örgütü mensupları ile güvenlik güçleri arasında yoğun bir biçimde silahlı çatışmaların yaşandığı operasyon bölgesinde kalması nedeniyle Ö.B.nin güvenlik güçlerine yönelik silahlı saldırı eylemi/girişimi esnasında etkisiz hâle getirilen bir terör örgütü mensubu olduğunun değerlendirildiği ifade edilmiştir.
19. Şırnak Cumhuriyet Başsavcılığı (Başsavcılık) 5/6/2020 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına (takipsizlik) karar vermiştir. Kararda, Ö.B.nin cesedinin terör örgütü mensuplarınca kullanılan evde terör örgütü mensubu olduğu değerlendirilen başka şahıslara ait cesetlerle birlikte bulunduğu, ölümünün PKK terör örgütünün yapılanmalarından olan YPS tarafından örgüt üyesi olarak sahiplenildiği gözetildiğinde Ö.B.nin terör örgütü PKK üyesi olduğu, Cizre ilçesinde terör örgütü PKK'nın amaçları doğrultusunda ilan edilen sözde öz yönetim kapsamında mahallelerde faaliyet gösterdiği, Ö.B.nin güvenlik güçlerine karşı faaliyet gösterdiği esnada meşru müdafaa hakkı kapsamında güvenlik güçlerince öldürüldüğü, güvenlik güçlerinin almış oldukları operasyon emrini yerine getirmek için örgüt mensuplarının silahlı ve bombalı eylemlerde bulundukları mahallelerde bulunuyor olmaları sebebiyle yetkili bir merciden aldıkları hukuka uygun bir emri yerine getirdikleri kabul edilmiştir.
20. Başvurucuların takipsizlik kararına itiraz etmeleri üzerine Şırnak Sulh Ceza Hâkimliği (Sulh Ceza Hâkimliği) 1/7/2020 tarihli kararla soruşturmada eksiklikler olduğu, eksiklikler giderildikten sonra ortaya çıkacak sonuca uygun bir karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle takipsizlik kararını kaldırmıştır. Sulh Ceza Hâkimliğine göre Ö.B.nin cesedi ile aynı bina içinde cesetleri bulunduğu belirtilen iki şahsın kimlikleri tespit edilerek öldürülmelerine ilişkin yürütülen soruşturma dosyaları celbedilmeli ve güvenlik güçleri tarafından terör örgütü mensupları ile girişilen çatışma sonucunda etkisiz hâle getirilen silahlı terör örgütü mensupları olup olmadığı tespit edilmeli, Ö.B. ile irtibatlı olup olmadıkları araştırılmalıdır. Yine Ö.B. hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçundan yürütülen kovuşturma dosyasının da Ö.B.nin silahlı terör örgütüne üye olduğuna ilişkin tanık beyanı ve benzeri delil bulunup bulunmadığının anlaşılması bakımından celbi gerekmektedir. Ayrıca olay yeri incelemesine ilişkin yapılmışsa çekilen fotoğraflar ile kamera kaydı dosya arasına alınmalı, Ö.B.nin cesedinin bulunduğu mahalde kamuoyunda hendek-barikat dönemi olarak bilinen süreçte herhangi bir silahlı çatışma olayı yaşanıp yaşanmadığı sorularak ilgili olay tutanakları ve telsiz kayıtları getirtilmelidir.
21. Takipsizlik kararının kaldırılması sonrası Başsavcılık, kolluğa gönderdiği 15/12/2020 tarihli müzekkere ile Sulh Ceza Hâkimliğinde belirtilen eksikliklerin giderilmesi talimatı vermiştir.
22. Kollukça 1/2/2021 tarihli müzekkere yanıtı ekinde, olay yeri incelemesi sırasında çekilen fotoğraflar ve kamera kaydı ile olay yeri civarında yaşanan çatışmalara ilişkin olay tutanakları ve telsiz kayıtları gönderilmiştir. Güvenlik güçlerince tutulan tutanaklardan ve telsiz kayıtları çözümlemelerinden Ö.B.nin cesedinin bulunduğu, C-3154 koduyla belirtilen bina ve çevresinin operasyonlar sırasında terör örgütü mensuplarınca kullanıldığı, güvenlik güçlerine bu binadan ateş açıldığı ve çatışmaların yaşandığı anlaşılmıştır (detaylı çatışma bilgileri ve olay örgüsü için bkz. ... ve diğerleri).
23. Başsavcılık 1/10/2021 tarihinde tekrar takipsizlik kararı vermiştir. Kararda, Ö.B.nin cesedinin terör örgütü mensuplarınca kullanılan evde terör örgütü mensubu olduğu değerlendirilen başka şahıslara ait cesetlerle birlikte bulunduğu, ölümünün PKK terör örgütünün yapılanmalarından olan YPS tarafından örgüt üyesi olarak sahiplenildiği gözetildiğinde Ö.B.nin terör örgütü PKK üyesi olduğu, Cizre ilçesinde terör örgütü PKK'nın amaçları doğrultusunda ilan edilen sözde öz yönetim kapsamında mahallelerde faaliyet gösterdiği, güvenlik güçlerine karşı faaliyet gösterdiği esnada meşru müdafaa hakkı kapsamında güvenlik güçlerince öldürüldüğü, güvenlik güçlerinin operasyon emrini yerine getirmek için örgüt mensuplarının silahlı ve bombalı eylemlerde bulundukları mahallelerde bulunuyor olmaları sebebiyle yetkili bir merciden almış oldukları hukuka uygun emri yerine getirdikleri kabul edilmiştir.
24. Başvurucular, karara itiraz etmiş; Sulh Ceza Hâkimliği 24/11/2021 tarihli kararla itirazın kesin olarak reddine karar vermiştir.
25. Nihai karar başvurucular tarafından 24/11/2021 tarihinde öğrenilmiştir.
IV. İLGİLİ HUKUK
26. İlgili hukuk için bkz. ... ve diğerleri, §§ 208-251.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
27. Anayasa Mahkemesinin 30/6/2026 tarihinde yaptığı toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi
28. Başvurucular, adli yardım talebinde bulunmuştur.
29. Anayasa Mahkemesinin ... ([2. B.], B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkeler dikkate alınarak geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucuların açıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir.
B. Başvurucuların İddiaları ve Bakanlık Görüşü
30. Başvurucular, yürütülen soruşturma neticesinde yalnızca internet üzerinden ulaşılan haberlerden hareketle yakınlarının örgüt üyesi olduğu sonucuna ulaşıldığını, telsiz kayıtlarının kesintisiz şekilde celbedilmediğini, operasyonlar sırasında insansız hava araçları ve askerî zırhlı araçlar kullanılmasına rağmen bu araçlarca kaydedilen görüntülerin getirtilmediğini, başvuru konusu olayda silah kullanan personelin tespit edilerek ifadelerine başvurulmadığını, olay yerinde bulunduğu ileri sürülen silah ve mühimmatların olay yeri inceleme tutanağına işlenmediğini ileri sürmüştür. Başvuruculara göre soruşturma işlemleri operasyona katılan personelden bağımsız şekilde yürütülmemiştir. Soruşturmanın etkili yürütülmediğini iddia eden başvurucular ayrıca güvenlik güçlerinin ölçüsüz olarak ölümcül güç kullandıklarını iddia etmiş, yaşam hakkının ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğinden yakınmıştır.
31. Bakanlık görüşünde, Ö.B.nin ölümüne ilişkin koşulların takipsizlik kararında tartışıldığı, yaşam hakkının ihlal edilip edilmediği konusunda inceleme yapılırken somut olayların kendine özgü koşullarının dikkate alınması gerektiği ifade edilmiştir.
C. Değerlendirme
32. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder. Başvurucuların ihlal iddialarının kül hâlinde yaşam hakkının usul ve esas boyutu kapsamında incelenmesi gerekmektedir.
33. Anayasa'nın "Devletin temel amaç ve görevleri" başlıklı 5. maddesi şöyledir:
"Devletin temel amaç ve görevleri, ... kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır."
34. Anayasa'nın "Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması" başlıklı 13. maddesi şöyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."
35. Anayasa'nın "Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı" başlıklı 17. maddesinin birinci ve dördüncü fıkralarının ilgili kısmı şöyledir:
"Herkes, yaşama ... hakkına sahiptir.
...
(…) meşru müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, bir ayaklanma veya isyanın bastırılması (…) veya olağanüstü hallerde yetkili merciin verdiği emirlerin uygulanması sırasında silah kullanılmasına kanunun cevaz verdiği zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri, birinci fıkra hükmü dışındadır."
1. Kabul Edilebilirlik Yönünden
36. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan yaşam hakkının öldürmeme yükümlülüğüne ilişkin maddi boyutu ile etkili soruşturma yürütme yükümlülüğüne ilişkin usul boyutunun ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
2. Esas Yönünden
a. Öldürmeme Yükümlülüğünün İhlal Edildiğine İlişkin İddia
37. Anayasa'nın 17. maddesinde düzenlenen yaşam hakkı kapsamında devletin yetki alanında bulunan hiçbir bireyin yaşamına kasıtlı ve hukuka aykırı olarak son vermeme şeklinde negatif yükümlülüğü bulunmaktadır . Anayasa'nın 17. maddesinin son fıkrasında belirtilen yaşam hakkına yapılan müdahalenin hukuka uygun olacağı hâllerde dahi son çare olarak öldürücü kuvvet kullanılmalıdır. Kamu görevlilerinin güç kullanımına ilişkin eylemlerinin gereklilik ve ölçülülük bakımından değerlendirmesi yapılırken eylemlerin planlanması ve kontrolü dâhil olayın tüm aşamaları dikkate alınmalıdır. Bunun yanı sıra bu konuda yapılacak değerlendirmede bir bütün olarak somut olayın hangi şartlarda gerçekleştiği, nasıl bir seyir izlediği, yaşamını kaybeden kişinin daha önceki eylemleri ile kendisinin yaratacağı tehlikenin niteliği de gözönünde bulundurulmalıdır (detaylı aktarım için bkz. ... [1. B.], B. No: 2013/6319, 16/7/2014; ... ve diğerleri [2. B.], B. No: 2013/1595, 21/4/2016; ... [1. B.], B. No: 2014/19077, 18/4/2018; ... ve diğerleri [GK], B. No: 2015/16451, 15/12/2021; güvenlik güçlerinin fiziksel zor ve silah kullanımına ilişkin mevzuat için bkz. ... ve diğerleri, §§ 208, 214, 216-218, 221).
38. Öldürmeme yükümlülüğünün ihlal edildiğine yönelik iddialar incelenirken öncelikle belirlenmesi gereken husus, ölümün devlet görevlilerinin güç kullanımı sonucu meydana gelip gelmediğidir. Başvurucular, yakınlarının güvenlik güçlerince öldürüldüğünü iddia etmiştir. Ölüm olayıyla ilgili yürütülen soruşturma sonucunda verilen kararda da Ö.B.nin ölümünün operasyonlar sırasında kamu gücünün kullanımına bağlı olarak gerçekleştiği kabul edilmiştir. Somut başvuruda, başvurucuların yakınının güvenlik güçlerince düzenlenen operasyon sırasında öldürüldüğü yönündeki kabul ve tespitlerden ayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.
39. Anayasa Mahkemesi ... ve diğerleri kararında, terör olayları nedeniyle 2015 ve 2016 yıllarında Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde güvenlik güçleri tarafından düzenlenen geniş çaplı operasyonlarda meydana gelen ölümler için birden çok başvurunun birleştirilmesi suretiyle yaşam hakkı yönünden yaptığı detaylı değerlendirmede olayın şartlarını, konuya ilişkin yaklaşımını, ilkeleri ve ölçütleri belirlemiştir. Somut başvurudaki ihlal iddiasına konu tekil ölüm olayı ve akabinde olaya özgü yapılan soruşturmanın öznel şartları dışında genel operasyon (güç kullanımı) şartlarına yaklaşım bağlamında ... ve diğerleri kararında yapılan belirlemelerden ayrılmayı gerektiren bir neden bulunmamaktadır.
40. Devletin yaşam hakkına müdahalesinin Anayasa'ya uygun olabilmesi için sağlanması gereken ilk ölçüt müdahalenin kanuni bir dayanağının olmasıdır. Güvenlik kuvvetlerinin güç ve silah kullanımını düzenleyen mevzuatın hangi durumlarda ve ne ölçüde güç kullanılacağını belirleyen, gücün kötüye kullanımını, keyfîliği önlemeye ve yaşam hakkına yapılan müdahalelerin asgari düzeyde tutulmasını sağlamaya yönelik olan yeterli ve açık kurallar içerdiği, dolayısıyla kanunilik şartını sağladığı değerlendirilmiştir (... ve diğerleri, § 339).
41. Yaşam hakkına yapılan müdahalenin ihlale yol açmaması için karşılanması gereken ikinci kriter, müdahalenin Anayasa'nın 17. maddesinin dördüncü fıkrasında sayılan istisnai durumlardan biri kapsamında gerçekleştirilmesidir. Takipsizlik kararında, Ö.B.nin güvenlik güçlerinin yetkili bir merciden aldıkları hukuka uygun emri yerine getirdikleri esnada, meşru müdafaa hakkı kapsamında öldüğü kabul etmiştir. Söz konusu kabul, Ö.B.nin cesedinin bulunduğu binanın terör örgütü mensupları ile güvenlik güçleri arasında silahlı çatışmanın yoğun şekilde yaşandığı operasyon bölgesinde kaldığına ilişkin tutanaklara, bu binadan başka örgüt mensuplarının cesetlerinin çıkarılmasına, terör örgütü lehine propaganda yapan internet sitesinde örgütün silahlı yapılanmalarından olan YPS içinde yer aldığını belirten yayınlara dayanmaktadır. Bu deliller Ö.B.nin terör eylemlerini engellemek için yapılan operasyonlarda güvenlik güçleri ile girdiği silahlı çatışmada güvenlik güçlerinin emri yerine getirmesi sırasında, kanunun verdiği yetkiyle ve kendilerine, diğer güvenlik güçlerine ve sivil halka örgüt mensuplarınca yöneltilen, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız saldırıları o andaki hâl ve şartlara göre saldırı ile orantılı biçimde defettiklerinin, bir başka ifade ile Ö.B.nin meşru müdafaa şartları altında öldürüldüğünün kabulü için yeterlidir.
42. Diğer taraftan söz konusu operasyonların yapılma sebebi olan yaygın terör olaylarının ... ve diğerleri kararında yapılan belirleme (aynı kararda bkz. § 342) doğrultusunda ayaklanma olarak nitelendirilmesi gerektiği dikkate alındığında Ö.B.nin ölümüyle sonuçlanan güç kullanımının Anayasa'nın 17. maddesinde yer alan ayaklanmanın bastırılması meşru amacına da matuf olduğu kanaatine ulaşılmıştır.
43. Yaşam hakkına yapılan müdahalenin ihlale yol açmaması için karşılanması gereken son kriter, müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesi anlamında ölçülülük ilkesine aykırılık taşımamasıdır. Bir başka ifadeyle devlet görevlilerinin ölümle neticelenen güç kullanımlarının somut olayın şartlarında ortaya çıkan tehlikeyi bertaraf etmek için orantılı ve gerçekleştirilmek istenen meşru amaca ulaşmak için mutlak zorunlu olduğu ortaya konulmalıdır. ... ve diğerleri kararında, terör eylemlerinin sona erdirilmesi için yapılan operasyonlar kapsamında yaşam hakkına yönelik müdahalelerin silahlı bir ayaklanma çerçevesinde ağır silahlar kullanılarak gerçekleştirilen kesintisiz ve öngörülemez nitelikteki ölümcül terör saldırılarına karşı silahlı ayaklanmayı bastırmak, güvenlik güçleri ve diğer kişilerin yaşamları bakımından ortaya çıkan tehlikeyi bertaraf etmek için yapılan zorunlu ve orantılı bir müdahale olduğu sonucuna ulaşılmıştır (... ve diğerleri, §§ 343-368). Bu noktada başvurucuların yakını Ö.B.nin de soruşturma dosyasındaki deliller uyarınca, ... ve diğerleri kararında belirtilen ve detaylandırılan operasyonlar kapsamında güvenlik kuvvetleriyle yaşadığı silahlı çatışma esnasında güç kullanımına bağlı olarak hayatını kaybettiğinin kabul edilmesi gerektiğini, dolayısıyla söz konusu operasyonlar için anılan kararda yapılan nitelendirmenin bu başvuru için de geçerli olduğunu yeniden hatırlatmak gerekir. Sonuç olarak cesedi terör örgütü mensupları ile güvenlik güçleri arasındaki silahlı çatışmanın yoğun şekilde yaşandığı operasyon bölgesinde kalan adreste, başkaca örgüt mensuplarının cesediyle ele geçirilen ve güvenlik birimlerinin terör örgütü lehine propaganda yaptığını değerlendirdiği internet sitelerinde hakkında yayın yapılan Ö.B.nin meşru müdafaa hâli ve silahlı ayaklanmanın bastırılması kapsamında zorunlu ve orantılı güç kullanımı sonucu hayatını kaybettiği, bu nedenle somut olayda yaşam hakkının maddi boyutu yönünden bir ihlal bulunmadığı değerlendirilmiştir.
44. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 17. maddesinde güvence altına alınan yaşam hakkının maddi boyutunun ihlal edilmediğine karar verilmesi gerekir.
b. Etkili Soruşturma Yükümlülüğünün İhlal Edildiğine İlişkin İddia
45. Devlet, yaşam hakkının etkili soruşturma yükümlülüğüne ilişkin usul boyutu kapsamında doğal olmayan her ölüm olayının sorumlularının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını sağlayabilecek etkili resmî bir soruşturma yürütmek durumundadır. Kamu görevlilerinin güç kullanımı sonucu gerçekleşen ölümlere ilişkin soruşturmaların etkili olabilmesi için soruşturma makamları olaya karışmış olabilecek kişilerden bağımsız olmalı, resen ve derhâl harekete geçerek ölüm olayını aydınlatabilecek ve sorumluların belirlenmesini sağlayabilecek bütün delilleri tespit etmelidir. Soruşturma süreci kamu denetimine açık olmalı, ölen kişinin yakınlarının meşru menfaatlerini korumak için bu sürece gerekli olduğu ölçüde katılımları sağlanmalıdır. Makul bir özen ve süratle yürütülmesi gereken soruşturma sonucunda alınan karar soruşturmada elde edilen tüm bulguların kapsamlı, nesnel ve tarafsız bir analizine dayanmalı, bunun yanı sıra yaşam hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'nın aradığı zorunlu bir durumdan kaynaklanan ölçülü bir müdahale olup olmadığına yönelik bir değerlendirme içermelidir (birçok karar arasından bkz. ... ve diğerleri, §§ 140-151).
46. İncelenen sürece bakıldığında Ö.B.nin cesedinin bulunmasını takiben Başsavcılık tarafından derhâl soruşturma başlatıldığı, olay yeri incelemesi yapıldığı, delillerin toplandığı, delillerin muhafaza altına alındığı, güvenlik birimleri ile gerekli yazışmaların yapıldığı, otopsi işlemlerinin vakit kaybetmeden gerçekleştirildiği görülmüştür. Cesedin aşırı deforme olması sebebiyle cesetten parmak ve avuç izleri ile svap örneklerinin alınması mümkün olmamış, Ö.B.nin cesedinden otopsi sırasında ele geçen metalik cismin ise balistik incelemeye uygun olmadığı anlaşılmıştır. Olay mahallinde görüntü kaydeden kamuya ya da özel şahsa ait kamera ile tanık bulunmadığı yönünde tespit yapılmış, Ö.B.nin babası başvurucu ...'ın ifadesi alınmıştır. Güvenlik güçlerince düzenlenen tutanaklardan ve telsiz kayıtları çözümlemelerinden Ö.B.nin cesedinin bulunduğu C-3154 koduyla belirtilen bina ve çevresinin operasyonlar sırasında terör örgütü mensuplarınca kullanıldığı, güvenlik güçlerine bu binadan ateş açıldığı ve çatışmaların yaşandığı anlaşılmıştır.
47. Sokağa çıkma yasağı ve devam eden silahlı çatışmalar nedeniyle olay yerine erişimin sınırlı olduğu bir ortamda kamu gücü eliyle yeterli bir soruşturma yürütülerek ölümün meydana geldiği koşulların tam olarak ortaya konulması özellikle önemlidir. Öte yandan olayı çevreleyen zorlu koşullar soruşturma makamları ve delil toplamakla görevli kamu görevlileri için de geçerlidir. Öyle ki söz konusu çatışma ve operasyon döneminde verilen arama kararını yerine getirmek ve delil toplamak için olay yerine giden emniyet görevlilerine ve onların güvenliğini sağlamak için tertibat alan Jandarma ve Polis Özel Harekât mensuplarına terör örgütü üyelerince bombalı ve silahlı saldırıda bulunulduğu, bazı uzman görevlilerin yaralandığı, bu görevlilerin arama kararı gereğini yerine getiremeden olay yerinden ayrılmak zorunda kaldığı, Cizre Adliyesi binasının iki ayrı tarihte roketatarlar ve uzun namlulu silahlar kullanılarak gerçekleştirilen terör saldırılarının hedefi olması nedeniyle adliye binası dışında çalışıldığı tespit edilmiştir. Bu derece öngörülemez ve şiddetli terör saldırılarının olduğu, devlet güçlerinin kontrollerinin sınırlı bulunduğu bir ortamda etkili soruşturma yapma yükümlülüğü kapsamında olay yerinden delil toplanmasına ilişkin ilkelerin katı bir biçimde uygulanmasının mümkün olmadığı kuşkusuzdur. Anayasa Mahkemesi, soruşturmanın bağımsız kişilerce yürütülmesi kriterinin hiçbir şekilde Cumhuriyet savcılarının ağır silahlarla çatışmaların devam ettiği bir bölgeye bizzat giderek delilleri tespit etmeleri gerektiği şeklinde yorumlanamayacağı kanaatindedir (... ve diğerleri, §§ 373, 377).
48. Esasen ceza soruşturmalarında delil toplama işlemleri jandarma veya polis teşkilatları içindeki adli kolluk birimlerince yerine getirilmek zorunda olduğundan jandarma ve polisin ortak gerçekleştirdiği güvenlik operasyonları sonucu gerçekleşen ölüm olaylarında adli işlemlerle ilgili kim görevlendirilirse görevlendirilsin bu iki teşkilatla bir şekilde kurumsal bir bağı olacaktır. Somut başvuruya konu soruşturmalarda arama kararlarının terörle mücadele operasyonlarına katılmayan adli kolluk birimlerince talep edildiği ve karar gereğinin uzman olay yeri inceleme görevlilerince yerine getirildiği görülmüştür. Olay yeri inceleme ve delil toplama işlemlerinin çatışmalara fiilen katılan Jandarma ve Polis Özel Harekât birimlerinden ayrı bir yapı içindeki bu uzman birimlerce yerine getirilmesi somut olayın koşullarında soruşturmanın bağımsızlığının sağlanması bakımından önemli bir tedbir olarak değerlendirilmiştir. Buna ek olarak adli kolluk görevlileri, daha sonra tutanağa bağladıkları tüm işlemleri video ve fotoğraflarla kaydederek soruşturmayı yürütmekle görevli Cumhuriyet savcılarının incelemesine imkân sağlamıştır. Soruşturmalar için kritik önemdeki ölü muayene ve otopsi işlemleri ise Cumhuriyet savcılarının bizzat katılımıyla yapılmıştır. Dolayısıyla somut olayda etkili soruşturma yürütme yükümlülüğü kapsamında soruşturmanın bağımsızlığının zedelenmemesi için imkânlar dâhilindeki tüm tedbirlerin alındığı kanaatine ulaşılmıştır.
49. Süreçte kamu görevlilerinin şüpheli sıfatıyla ifadelerinin alınmadığı görülmekte ise de soruşturmanın amacı, somut olayın ne şekilde gerçekleştiğini ortaya çıkarmak ve böylece kullanılan gücün Anayasa'nın 17. maddesi anlamında meşru olup olmadığını belirlemektir. Dolayısıyla ifade alma işlemi her soruşturmada yerine getirilmesi gereken otomatik bir zorunluluk olarak kabul edilemez. Süreçte toplanan deliller olayın koşullarında maddi gerçeği ortaya çıkarmış ve kullanılan gücün Anayasa'nın 17. maddesi anlamında mutlak zorunlu ve orantılı olduğunu göstermiştir. Bu nedenle olayda çatışmalara katılan görevlilerin ifadelerinin alınmaması etkili soruşturma yükümlülüğü ile ulaşılmak istenen amaç bakımından yerine getirilmesi gereken zorunlu ve faydalı bir delil toplama işlemi olarak değerlendirilmemiştir. Bunun da ötesinde devamlılık arz eden ve öngörülemez nitelikteki silahlı çatışmalara katılan operasyonel birliklerin çatışmaların seyrine göre sürekli değişmesi nedeniyle farklı zamanlarda gerçekleşmiş olması son derece muhtemel ölümlerin hangi birim görevlilerince kullanılan güç sonucu meydana geldiğini belirlemek de neredeyse imkânsızdır (... ve diğerleri, § 381).
50. Ö.B.nin ölümüne ilişkin olarak olay yerinde araştırma yapılarak tutanağa bağlandığı, otopsi işleminin gecikmeksizin gerçekleştirildiği, olay yerinde bulunan delillerin muhafaza altına alındığı, gereken laboratuvar
İlgili Hukuk Alanı
Tüm Ceza Muhakemesi Hukuku Kararları ›
İlgili Sayfalar
Ölüm Olaylarında Ceza Soruşturması ve Yakınların Hakları
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm
Karar Türü
Bireysel Başvuru
İlgili Hukuk Dalı
Ceza Muhakemesi Hukuku
Başvuru No
2021/63121
Karar Tarihi
30 Haziran 2026
Oy Durumu
Oybirliği
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları