Bireysel Başvuru Kararları · MEDENİ USUL HUKUKU · HAK İHLALİ
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm — İskândan Sonra Açılan Kooperatif Tapu Davasının Kesin Hükümle Reddi
B. No: 2022/27123 · 18 Şubat 2026
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 14 Kasım 2026
Kararın Özeti
Kooperatif üyeliğine dayanarak dairesinin adına tescilini isteyen başvurucunun ilk davası, keşif ve bilirkişi avansını kesin süreye rağmen yatırmadığı için ispatlanamadığı gerekçesiyle reddedildi. Yapı kullanma izin belgesi alınınca açtığı ikinci dava, önceki kararın kesin hüküm oluşturduğu gerekçesiyle usulden reddedildi; Yargıtay içtihadına dayanan itirazları kanun yolunda da karşılanmadı. Anayasa Mahkemesi, inşaat durumu değişebileceğinden önceki kararın kesin hüküm sayılmayacağına ilişkin emsal kararlardan ayrılma gerekçesi gösterilmediğini belirterek mahkemeye erişim hakkının ihlaline karar verdi.
Hukuki İlke
Bu başvuruda Anayasa Mahkemesi, kesin hüküm koşullarının bulunup bulunmadığını kendisinin belirlemeyeceğini vurguladı. Ancak arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine dayanan tapu davalarında, değişen inşaat durumuna dayanan yeni davayı önceki karar nedeniyle esasa girmeden reddeden mahkemenin, aksi yöndeki Yargıtay kararlarından neden ayrıldığını açıklaması gerekir. Bu gerekçe gösterilmeden davanın esasının incelenmemesi mahkemeye erişim hakkına orantısız bir müdahaledir.
Sonuç
Mahkemeye erişim hakkına ilişkin iddia kabul edilebilir bulunarak Anayasa'nın 36. maddesi kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama için kararın Ankara Batı Asliye Ticaret Mahkemesine gönderilmesine oybirliğiyle karar verildi; 41.328,20 TL yargılama giderinin başvurucuya ödenmesine hükmedildi.
İlgili Mevzuat
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 13, 36
Mahkemeye erişim hakkı ve sınırlamada ölçülülük6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu — m. 114, 115, 303
Gider avansı ve kesin hüküm dava şartı; maddi anlamda kesin hükmün koşulları6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun — m. 50, 66
İhlalin giderilmesi için yeniden yargılama
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.
TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
... BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2022/27123)
Karar Tarihi: 18/2/2026
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Basri BAĞCI
Üyeler
:
Yıldız SEFERİNOĞLU
Kenan YAŞAR
Ömer ÇINAR
Metin KIRATLI
Raportör
:
Volkan SEVTEKİN
Başvurucu
:
...
Vekilleri
:
Av. ...
Av. ...
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, kooperatif üyeliğinden kaynaklanan tapu iptal ve tescil davasının kesin hüküm sebebiyle dava şartı yokluğundan reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 18/3/2022 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, aralarında konu yönünden hukuki irtibat bulunması nedeniyle süresinde yapılan 2022/54423 numaralı bireysel başvuruyla ilgili dosyanın 2022/27123 numaralı bireysel başvuru dosyası ile birleştirilmesine, 2022/54423 numaralı bireysel başvuru dosyasının kapatılmasına, incelemenin 2022/27123 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine ve incelemeye konu işbu başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.
3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi aracılığıyla erişilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir:
A. Uyuşmazlığın Arka Planı
5. Yüklenici S.S. [B.] [İ.] Konut Yapı Kooperatifi (Kooperatif) ile bir kısım arsa malikleri arasında Ankara 1. Noterliğinde 3/6/2005 tarihli Düzenleme Şeklinde Gayrimenkul Satış Vaadi ve Kat Karşılığı İnşaat Sözleşmesi düzenlenmiştir.
6. Başvurucunun 7/6/2007 tarihinde yaptığı üyelik başvurusu Kooperatifçe kabul edilmiş ve anılan noterlikte yapılan 26/5/2008 tarihli kura çekiminde ... ada 3 parselde bulunan 5 numaralı daire başvurucuya isabet etmiştir. Başvurucu, söz konusu dairede birçok eksiklik olsa da dairenin 1/10/2018 tarihinde kendisine teslim edildiğini belirterek Ankara Batı Asliye Ticaret Mahkemesinde (Mahkeme) 17/3/2019 tarihinde açtığı davada uyuşmazlık konusu bağımsız bölümün tapu kaydının iptali ve adına tescili talebinde bulunmuştur.
7. Mahkeme 30/1/2020 tarihli celsede taşınmaz mahallinde 5/3/2020 tarihinde keşif icrasına karar vermiştir. Anılan ara karar şu şekildedir:
"Bir adet inşaat mühendisi ile bir adet kooperatifler konusunda uzman mali müşavirin (taraflarca ittifak edilmediğinden) re’sen seçilerek keşfe götürülmesine,
HMK’un 283 ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu Bilirkişi Ücret Tarifesinin 5 vd maddesi hükümleri nazara alınarak bilirkişiler için 600,00-er TL (toplam: 1.200-TL) ücret taktirine, keşif harcı olarak 384,90- TL olmak üzere toplam: 1.584,90 TL keşif ve bilirkişi incelemesi gider avansının ikmali için davacı vekiline iki haftalık kesin mehil verilmesine, verilen kesin mehil içerisinde belirlenen keşif ve bilirkişi inceleme ücreti gider avansı dosyaya ikmal edilmediğinde keşif ve bilirkişi incelemesi deliline dayanmak talebinden vazgeçmiş sayılacağının huzurda ihtarına, (ihtarat yapıldı)
Bu nedenle duruşmanın 09/04/2020 günü saat 10:30 bırakılmasına karar verildi."
8. Başvurucunun keşif ve bilirkişi ücretine ilişkin gider avansını kesin süreye rağmen yatırmaması üzerine Mahkemenin 1/6/2021 tarihli kararıyla davanın ispatlanamadığından reddine karar verilmiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:
"Toplanan deliller ve tüm dosya kapsamına göre; Dava, kooperatif üyeliğine dayalı olarak tapu iptali ve tescil talebine ilişkindir.
30/01/2020 tarihli celsede kurulan ara karar gereği mahallinde taraf iddia ve savunmalarının değerlendirilmesi, davaya konu taşınmazın değerinin belirlenmesi için keşif heyetince keşif yapılması ve rapor düzenlenmesi yönünde ara karar kurulduğu, ara karar gereği bilirkişilere yatırılması gereken miktar keşif heyetinde kaç kişi olacağı kişi başı ücret belirtilmiş, kalem kalem harçlar giderler ayrıntılı olarak yazılmış ve masrafın yatırılması için 2 hafta kesin süre verilmiş, kesin sürenin neticeleri huzurda bulunan davacı vekiline hatırlatılmış ve ihtar edilmiştir. Ancak kesin süreye rağmen davacı tarafça keşif heyetinin ücreti yatırılmamış süreyi kaçırmıştır. Davalı vekili de 10/09/2020, 30/03/2021, 01/06/2021 tarihli celselerde bu hususa değinmiş, davacının keşif ve bilirkişi deliline dayanmasına muvafakatlerinin bulunmadığını beyan etmiştir.
Bilirkişi hususu davacının delili olduğu, delili için gereken keşif ücreti 2 haftalık kesin süre ve ihtarata rağmen yatırılmadığında neticesi usulüne uygun olarak kendisine hatırlatılan ve ihtar edilen davacının bu delile dayanmaktan vazgeçmiş sayıldığı kanaatine varılmıştır.
Nitekim 6100 sayılı HMK 114/g maddesinde gider avansı dava şartı olarak belirlenmiştir. 324. maddesi ise; 'Taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı, verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır. Taraf avans yükümlülüğünü yerine getirmezse, talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır.' hükmünü içermektedir.
Tüm bu hususlar incelendiğinde, davanın tapu iptal ve tescil davası olduğu, taşınmazın değerinin belirlenmesi ve taraf iddia ve savunmalarının değerlendirilmesi bakımından keşif ve bilirkişi incelemesinin gerektiği, davacının da bu delile dayanmaktan vazgeçmiş sayıldığı hususları gözetilerek davacının bu itibarla davasının ispatlayamadığı kanaatine varıldığından ispatlanamayan davanın reddine karar vermek gerekmiş ve aşağıdaki şekilde hüküm kurulmuştur."
9. Anılan karar taraflarca kanun yoluna başvurulmadığından 9/9/2021 tarihinde kesinleşmiştir.
B. Başvuruya Konu Dava Süreci
10. Bu defa başvurucu 27/9/2021 tarihinde açtığı aynı taşınmaza ilişkin ikinci davada yine dava konusu bağımsız bölümün tapu kaydının iptali ve adına tescili talebinde bulunmuş ve dava dilekçesinde taşınmazın iskanının alındığını belirterek dilekçesine ek olarak ... ada 3 parselde bulunan (A ve B blok) yapıya ilişkin 7/1/2021 tarihli “yapı kullanma izin belgesini” ibraz etmiştir.
11. Mahkemenin 28/9/2021 tarihli kararıyla davanın dava şartı noksanlığından usulden reddine karar verilmiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:
"Dava, kooperatif üyeliğinden kaynaklanan tapu iptali ve tescil istemine ilişkindir.
Mahkememizin 2019/330 Esas 2021/367 Karar sayılı dosyası dosya arasına celp edilmiş ve incelendiğinde; taraflarının işbu dava tarafları ile aynı olduğu, her iki dava dosyasında da davaya konu Ankara ili Etimesgut ilçesi ... mahallesi ... ada 3 parsel sayılı taşınmaz 1. Bina 5 nolu bağımsız bölümün tapu kaydının iptali ile davacı adına tescilinin talep edildiği, 30/01/2020 tarihli 1 nolu celsede keşif ara kararı verildiği ve keşif masraflarının yatırılması için kesin süre verildiği, sonuçlarının ihtar edildiği, keşif masraflarının yatırılmaması sebebiyle keşfin yapılamadığı, bunun üzerine mahkemece 01/06/2021 tarihli karar ile davanın ispatlanamadığından reddine karar verildiği ve kararın istinaf edilmeksizin 09/09/2021 tarihinde kesinleştiği anlaşılmıştır.
Dava şartları, mahkemece davanın esası hakkında yargılama yapılabilmesi için gerekli olan koşullardır.
Diğer bir anlatımla; dava şartları dava açılabilmesi için değil, mahkemenin davanın esasına girebilmesi için aranan ‘kamu düzeni’ ile ilgili zorunlu koşullardır.
Mahkeme, hem davanın açıldığı günde hem de yargılamanın her aşamasında dava şartlarının tamam olup olmadığını kendiliğinden araştırıp incelemek durumunda olup; bu konuda tarafların istem ve beyanları ile bağlı değildir.
Davanın esası hakkında inceleme yapılabilmesi için varlığı gerekli hallere, olumlu dava şartları (mesela görev, hukuki yarar gibi); yokluğu gerekli hallere ise olumsuz dava şartları denilmektedir (mesela kesin hüküm gibi). Olumsuz dava şartlarından birisi mevcutsa veya olumlu dava şartlarından biri mevcut değilse, davanın esası incelenemez. Bunun amacı, bir davanın esası hakkında incelemeye geçilebilmesi için gerekli bütün şartları ve bunların incelenmesi usulünü tespit etmek, böylece davaların daha çabuk, basit ve ekonomik bir şekilde sonuçlanmasına yardımcı olmaktır.
6100 sayılı HMK'nun 114/1-i maddesinde ‘Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması.’ dava şartı olarak öngörülmüş, 115/2. maddesinde ise dava şartı noksanlığının tespit edilmesi halinde mahkemece davanın usulden reddine karar verileceği hükme bağlanmıştır. Eldeki dava yönünden Mahkememizin 01/06/2021 tarih, 2019/330 E. 2021/367 K. sayılı ilamının maddi anlamda kesin hüküm teşkil ettiği gözetilerek, davacı tarafından tapu iptal ve tescil talepli olarak açılan işbu davanın, 6100 sayılı HMK'nın 114/1-i ve 115/2 maddeleri gereğince dava şartı noksanlığından usulden reddine karar verilerek aşağıdaki şekilde hüküm kurulmuştur."
12. Başvurucu, istinaf kanun yoluna başvurmuştur. İstinaf dilekçesinde özetle Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun (HGK) 20/12/2017 tarihli ve E.2017/14-2268, K.2017/2020 sayılı kararı uyarınca bu tür davalarda önceki davanın sonraki davada kesin hüküm oluşturmayacağını, ilk dava aşamasında olmayan iskân şartının sağlanması üzerine yeni davanın açıldığını belirtmiştir. Ayrıca ilk kararın davanın esası hakkında verilmiş olmayıp yalnız belli bir dava şartının yokluğuna ilişkin olduğunu, esasa ve usule dair ret nedenlerinin varlığı hâlinde öncelikle usulden redde dair karar verilmesi gerektiğini ve Yargıtay uygulamasında gider avansı yatırılmamasının usulden ret sebebi olduğunu vurgulamıştır. Kaldı ki ilk kararda esastan reddin varlığının kabulünde dahi Yargıtay uygulamaları ve HGK kararı doğrultusunda yeni gelişen durumlara göre önceki davanın sonraki davada kesin hüküm oluşturmayacağını ifade etmiştir.
13. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 23. Hukuk Dairesi (Bölge Adliye Mahkemesi) 15/12/2021 tarihinde istinaf başvurusunun esastan reddine karar vermiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:
"HMK m. 359/3 uyarınca; dosya kapsamındaki yazı, belge ve bilgilere, yasaya uygun gerektirici nedenlere, İlk Derece Mahkemesi kararının gerekçesinde dayanılan delillerle, delillerin tartışılması sonucu maddi olay ve hukuki değerlendirmede usul ve yasaya aykırı bir yön bulunmamasına, HMK m.355/1 gereği incelemenin istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yapılıp, re'sen gözetilmesi gereken, kamu düzenine herhangi bir aykırılığın da bulunmamasına, kararın usul ve esas yönünden hukuka uygun olduğunun anlaşılmasına göre davacı vekilinin istinaf itirazları yerinde görülmediğinden HMK m. 353/1,b,1 gereğince istinaf başvurusunun esastan reddine karar vermek gerekmiştir."
14. Başvurucu, istinaf kararına karşı temyiz kanun yoluna başvurmuştur. Temyiz dilekçesinde, istinaf dilekçesindeki aynı gerekçelerle itirazlarını dile getirmiştir. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi (Yargıtay Dairesi) 14/2/2022 tarihinde Bölge Adliye Mahkemesi kararının onanmasına karar vermiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:
"Dosyadaki yazılara, kararın dayandığı delillerle yasaya uygun gerektirici nedenlere ve HMK 355. maddedeki kamu düzenine aykırılık halleri resen gözetilmek üzere istinaf incelemesinin, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yapılacağı kuralına uygun biçimde inceleme yapılıp karar verilmiş ve verilen kararda bir isabetsizlik görülmemiş olmasına göre yerinde olmayan bütün temyiz itirazlarının reddiyle usul ve yasaya uygun olan hükmün ONANMASINA, …"
15. Nihai karar başvurucu tarafından 11/3/2022 tarihinde öğrenilmiştir.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. İlgili Mevzuat
16. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun "Dava şartları" başlıklı 114. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Dava şartları şunlardır:
...
g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.
…
i) Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması."
17. 6100 sayılı Kanun'un "Dava şartlarının incelenmesi" başlıklı 115. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler.
(2) Mahkeme, dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir. Ancak, dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için kesin süre verir. Bu süre içinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder."
18. 6100 sayılı Kanun'un "Kesin hüküm" başlıklı 303. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
"(1) Bir davaya ait şeklî anlamda kesinleşmiş olan hükmün, diğer bir davada maddi anlamda kesin hüküm oluşturabilmesi için, her iki davanın taraflarının, dava sebeplerinin ve ilk davanın hüküm fıkrası ile ikinci davaya ait talep sonucunun aynı olması gerekir."
19. 6/8/2015 tarihli ve 29437 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Bölge Adliye ve Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Cumhuriyet Başsavcılıkları İdarî ve Yazı İşleri Hizmetlerinin Yürütülmesine Dair Yönetmelik'in "Harç, gider avansı ve delil avansının ödenmesi" başlıklı 205. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"(1) Davacı, yargılama harçları ile her yıl Bakanlıkça çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır. Gider avansı, her türlü tebligat ve posta ücretleri, keşif giderleri, bilirkişi ve tanık ücretleri gibi giderler için davacıdan alınan meblağı ifade eder.
...
(3) Gider avansının yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde, mahkemece bu eksikliğin tamamlanması için davacıya iki haftalık kesin süre verilir. Dava şartı olan gider avansının yatırılmaması veya tamamlanmaması hâlinde, dava, dava şartı yokluğundan reddedilir.
(4) Taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı, verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır. Delil avansı, tarafların dayandıkları delillerin giderlerini karşılamak üzere mahkemece belirlenen kesin süre içinde ödemeleri gereken meblağı ifade eder. Taraflar birlikte aynı delilin ikamesini talep etmişlerse, gereken gideri yarı yarıya avans olarak öderler. Taraflardan biri avans yükümlülüğünü yerine getirmediğinde, diğer taraf bu avansı da yatırabilir. Delil avansını yatırmayan taraf, o delilin ikamesinden vazgeçmiş sayılır. Tarafların üzerinde tasarruf edemeyecekleri dava ve işlerle, kanunlardaki özel hükümler saklıdır.
(5) Delil avansının ödenmesine, hâkim tarafından dilekçelerin verilmesi, ön inceleme aşaması veya tahkikatın başında karar verilir."
B. Yargıtay Kararları
20. HGK'nın 20/12/2017 tarihli ve E.2017/14-2268, K.2017/2020 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"…
Hukuk Genel Kurulunca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kâğıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü:
Dava yüklenicinin temlikine dayalı tapu iptali ve tescil olmadığı takdirde tazminatın tahsili istemine ilişkindir.
Davalılar vekilleri somut olay bakımından Muğla 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 2009/655 E., 2013/33 K. sayılı kararının kesin hüküm oluşturduğunu ve dava şartı yokluğu nedeniyle davanın reddi gerektiğini, mahkemece kesin hüküm olduğunun kabul edilmemesi hâlinde yüklenicinin edimini yerine getirmemesi nedeniyle davacının tescil isteme hakkının oluşmadığını, taşınmaz bedelinin tahsili istemi yönünden de davanın sıfat yokluğu nedeniyle reddi gerektiğini savunmuşlardır.
Yerel mahkemece yüklenici [H.O.]’a yönelik açılan alacağın tahsili talebi bu dava dosyasından tefrik edilerek ayrı bir esas numarasına kaydına karar verildikten sonra, davacı tarafından inşaatın seviyesine veya gelişen yeni duruma dair beyanda bulunulmadığı dikkate alındığında Muğla 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 2009/655 Esas, 2013/33 Karar sayılı kararının davacının tapu iptali ve tescil talebi yönünden kesin hüküm oluşturduğu, davacının ödediği bedeli sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre yalnızca yükleniciden talep edebileceği dikkate alındığında arsa maliklerinin davada taraf sıfatları bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine dair verilen karar, davacı vekilinin temyizi üzerine Özel Dairece yukarıda gösterilen gerekçe ile bozulmuş ve mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
Direnme kararı davacı vekili tarafından temyiz edilmiştir.
Direnme yoluyla Hukuk Genel Kurulu önüne gelen uyuşmazlık; davanın tarafları, konusu ve sebebi aynı olduğu ileri sürülen Muğla 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 17.01.2013 gün ve 2009/655 E., 2013/33 K. sayılı kararının, eldeki dava bakımından kesin hüküm olarak kabul edilip edilmeyeceği; arsa payı devri karşılığı inşaat sözleşmesi uyarınca yükleniciye bırakılan taşınmazı temlik alan davacının taşınmazın rayiç değerinin tahsiline ilişkin istemi yönünden arsa maliki ile yüklenici arasında zorunlu dava arkadaşlığı bulunup bulunmadığı noktalarında toplanmaktadır.
Kesin hükme yönelik uyuşmazlık bakımından:
Uyuşmazlığın çözümü için öncelikle; ‘dava şartı’ ile ‘kesin hüküm’ kurum ve kavramları üzerinde durulmasında yarar vardır.
Dava şartları, mahkemenin davanın esası hakkında yargılama yapabilmesi için gerekli olan unsurlardır. Diğer bir anlatımla; dava şartları, dava açılabilmesi için değil mahkemenin davanın esasına girebilmesi için aranan kamu düzeni ile ilgili zorunlu koşullardır.
Mahkeme, hem davanın açıldığı günde hem de yargılamanın her aşamasında dava şartlarının bulunup bulunmadığını kendiliğinden araştırıp inceler ve bu konuda tarafların istem ve beyanları ile bağlı değildir. Dava şartlarının davanın açıldığı günde bulunmaması ya da bu şartlardan birinin yargılama aşamasında ortadan kalktığının öğrenilmesi durumunda mahkemece mesmu (dinlenebilir) olmadığı gerekçesiyle davanın reddedilmesi gerekir.
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 114. maddesi “(1) Dava şartları şunlardır:
a) Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması.
b) Yargı yolunun caiz olması.
c) Mahkemenin görevli olması.
ç) Yetkinin kesin olduğu hâllerde, mahkemenin yetkili bulunması.
d) Tarafların, taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları; kanuni temsilin söz konusu olduğu hâllerde, temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması.
e) Dava takip yetkisine sahip olunması.
f) Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda, vekilin davaya vekâlet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş bir vekâletnamesinin bulunması.
g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.
ğ) Teminat gösterilmesine ilişkin kararın gereğinin yerine getirilmesi.
h) Davacının, dava açmakta hukuki yararının bulunması.
ı) Aynı davanın, daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması.
i) Aynı davanın, daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması.
(2) Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır.”
hükmünü içermektedir. Buna göre dava şartlarından bazıları olumlu (davanın açılması sırasında var olması gerekli), bazıları ise olumsuz (davanın açılması sırasında bulunmaması gereken) şartlardır.
Dava konusu uyuşmazlığın daha önce bir kesin hüküm ile (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) madde 114/1-i) çözümlenmiş olması da dava şartıdır. Bu şart, olumsuz dava şartı olarak adlandırılır.
Kesin hüküm (hem bireyler için hem de devlet için) hukuki durumda bir kararlılık ortaya koyar. Bununla hukuki güvenlik ve yargı erkine güven sağlandığından kesin hüküm kamu yararı ile doğrudan ilgilidir.
Hemen belirtilmelidir ki kesin hükmün amacı kişiler arasındaki uyuşmazlıkların hem kesinleşme anı hem de gelecek için çözümlenmesidir. Bu amacın gerçekleşmesinde, hem davanın taraflarının hem Devletin hem toplumun yararı vardır. Çünkü kişiler aralarındaki uyuşmazlığın kesin bir biçimde sonuçlanması için dava sırasında bütün olanaklarını kullanırlar ve dava sonucunda verilecek kararla artık bu uyuşmazlığın sona ermesini isterler. Bunda Devletin de yararı vardır. Çünkü Devlet mahkemelerin sınırsız bir biçimde aynı uyuşmazlık ile tekrar tekrar meşgul edilmesini istemez (Arslan, R./ Yılmaz, E./Taşpınar Ayvaz, S.: Medeni Usul Hukuku, Ankara 2016, s.664).
Dava konusu uyuşmazlık hakkında kesin hüküm bulunuyorsa aynı konuda, aynı taraflar arasında ve aynı dava sebebine dayanılarak yeni bir dava açılamaz.
Kesin hüküm itirazı davanın her aşamasında ileri sürülebilir ve mahkemenin de davanın her aşamasında kesin hükmün varlığını kendiliğinden gözetip, davayı kesin hüküm bulunduğu (dava şartı yokluğundan) gerekçesiyle reddetmesi gerekir. Yine kesin hüküm itirazı mahkemede ileri sürülmemiş olsa dahi ilk defa Yargıtay'da (temyiz veya karar düzeltme aşamasında) ve dahası bozmadan sonra da ileri sürülebilir ve tarafların iradesine de bağlı olmayan mutlak bir etkiye sahiptir. O nedenle kesin hükmün varlığının, yargılamanın bir kesiminde nazara alınmamış olması diğer bir kesiminde ele alınmasını engellemez (Kuru, B.:Hukuk Muhakemeleri Usulü, 6. Baskı, 2001, C. V, s. 4980 vd.).
Bu bağlamda kesin delil ise yanları ve hâkimi bağlayan, bu tip delillerle kanıtlanan olayın hukuksal doğru olarak kabul edilmesini gerektiren delillerdir, hâkimin kesin delilleri takdir yetkisi yoktur. Bu biçimde ispatlanan hususu doğru kabul etmek zorundadır.
Hukukumuzda kesin deliller sınırlı olup bunlar senet (HMK. m.205), yemin (HMK. m. 229) ve kesin hükümdür (HMK. m.303). Kesin hüküm de aynı konuda daha sonra açılan davada kesin delil oluşturur (Kuru, C. II, s. 2034 vd). Kesin hüküm şekli anlamda kesin hüküm ve maddi anlamda kesin hüküm, olmak üzere ikiye ayrılır.
Şekli anlamda kesin hüküm, sözü edilen karara karşı artık bütün olağan yasa yollarının kapandığı anlamına gelir. Bazı son kararlar verildikleri anda kesindirler (HMK. m. 361). Yasa yolu açık olan bir karar, yasa yoluna başvurma süresi geçmekle de kesinleşir. Öte yandan, temyiz yolu açık olan bir karar temyiz edilip sonuçta onanmış ve karar düzeltme süresi geçirilmişse, ya da karar düzeltme yoluna gidilip de bu istem reddedilmişse veyahut yasa yoluna başvurmaktan feragat edilmişse verilen hüküm şekli anlamda kesinleşir. Bir hüküm bir kere şekli anlamda kesinleşirse artık bu hükme karşı olağan yasa yollarına başvurulamaz. Bir kararın maddi anlamda kesinleşmesi için öncelikle şekli anlamda kesinleşmesi gerekir.
Maddi anlamda kesin hükmün koşulları 6100 sayılı HMK’nun 303/1. maddesinde açıklanmıştır. Buna göre ‘Bir davaya ait şekli anlamda kesinleşmiş olan hükmün, diğer bir davada maddi anlamda kesin hüküm oluşturabilmesi için, her iki davanın taraflarının, dava sebeplerinin ve ilk davanın hüküm fıkrası ile ikinci davaya ait talep sonucunun aynı olması gerekir.’
Kesin hükmün ilk koşulu her iki davanın taraflarının aynı kişiler olması, ikinci koşulu müddeabihin aynılığı, üçüncü koşulu ise dava sebebinin aynı olmasıdır.
Kesin hükmün ikinci koşulu olan müddeabihin, dava konusu yapılmış olan hakların aynı olmasıdır. Önceki dava ile yeni davanın müddeabihlerinin (konularının) aynı olup olmadığını anlamak için hâkimin, eski davada verilen kararın hüküm fıkrası ile yeni davada ileri sürülen talep sonucunu karşılaştırması gerekir. Eski ve yeni davanın konusu olan maddi şeyler fiziksel bakımdan aynı olsa bile bu şeyler üzerinde talep olunan haklar farklı ise müddeabihlerin aynı olduğundan bahsedilemez.
Kesin hükmün üçüncü koşulu ise dava sebebinin aynı olmasıdır. Dava sebebi, hukuki sebepten farklı olarak, davacının davasını dayandırdığı vakıalardır. Öyle ise her iki davanın da dayandığı maddi vakıalar (olaylar) aynı ise diğer iki koşulun da bulunması hâlinde kesin hükmün varlığından söz edilebilir.
Nitekim aynı ilkeler Hukuk Genel Kurulunun 2010/1-602 E. 2010/643 K. sayılı ilamında da vurgulanmıştır.
Kesin hüküm öncelikle (hükmü veren mahkeme de dâhil) diğer bütün mahkemeleri bağlar. Daha açık bir şekilde ifade etmek gerekirse mahkemeler aynı konuda, aynı dava sebebine dayanarak, aynı taraflar hakkında verilmiş olan hüküm ile bağlıdırlar; aynı uyuşmazlığı bir daha (yeniden) inceleyemezler (kesin hüküm itirazı) ve aynı konuya ilişkin yeni bir davada, önceki davada verilmiş olan kesin hüküm ile bağlıdırlar (Kuru, C. V, s. 5051- 5053).
Kesin hüküm kural olarak hüküm fıkrasına münhasırdır ve gerekçeye sirayet etmez. Ancak gerekçe hükme ulaşmak için mahkemece yapılan hukuki ve mantıki tahlil ve istidlallerden (delillerden yargıya varma) ibaret kalmayıp, hüküm fıkrası ile ayrılması imkânsız bir bağlılık içinde bulunuyor ise istisnaen bu kısmın da kesin hükme dâhil olduğunu kabul etmek gerekir. Hangi gerekçenin hüküm fıkrasına sıkı sıkıya bağlı olduğu her olayın özelliğine göre belirlenir.
Somut olayın açıklanan ilkeler çerçevesinde değerlendirilmesine gelince; mahkemece Muğla 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 17.01.2013 gün ve 2009/655 E., 2013/33 K. sayılı dosyasının eldeki dava açısından kesin hüküm oluşturduğu kabul edilmiştir. Ne var ki her iki davanın konusu, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi olup, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine dayalı olarak açılan davalarda inşaatın devamlılık göstermesi ve inşaat seviyesinin sürekli değişebileceği dikkate alındığında önceki tarihli davanın konusu ile sonraki davanın konusunda ayniyet bulunmamakta ve önceki davada verilen hüküm sonraki dava için kesin hüküm oluşturmamaktadır.
Hâl böyle olunca, davacının yeni bir dava ile tapu iptali ve tescil istemesinde herhangi bir usulsüzlük bulunmamaktadır. O hâlde mahkemece tapu iptali ve tescil isteminin kesin hüküm bulunduğu gerekçesiyle reddine dair kararında direnmesi doğru değildir.
…
Hâl böyle olunca yerel mahkemece Hukuk Genel Kurulunca da benimsenen Özel Daire bozma kararına uyulması gerekirken, önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırıdır.
Bu nedenlerle direnme kararı bozulmalıdır."
21. HGK'nın 21/12/2021 tarihli ve E.2018/(14)7-174, K.2021/1712 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"...
36. Yapılan açıklamalar ışığında somut olayın incelenmesine gelince; davalı olan arsa sahipleri ile davalı yüklenici arasında 19.10.1990 tarihli arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi ve 17.04.1996 tarihli ek sözleşme yapılmış, davacı harici şekilde düzenlenmiş sözleşme ile dava konusu daireyi yükleniciden satın almıştır. Mahkemece kesin hüküm olduğu belirtilen Muğla 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 17.01.2013 tarihli ve 2009/655 E., 2013/33 K. sayılı dosyasında, eldeki davada davacı olan [O.D.]'ın da içinde bulunduğu davacılar tarafından aynı davalılar hakkında aynı hukukî sebebe dayalı olarak dava konusu dairenin (ve diğer davacılar tarafından temlik alınan dairelerin) tapu kaydının iptali ve tescil isteminde bulunulmuş, fen ve imar kurallarına uygun olarak imal edilme ediminin yerine getirilmediği, inşaatın kabul edilebilir seviyeye ulaşmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş ve verilen karar temyiz incelemesinden geçerek kesinleşmiştir. Eldeki davada da davacı, yine yüklenicinin temliki işlemine dayalı tapu iptali ve tescil, bunun mümkün olmaması hâlinde taşınmazın rayiç değerinin tahsili isteminde bulunmuştur.
37. Yukarıda ayrıntılı olarak ifade edildiği üzere, bu tür davalarda, yüklenicinin veya onun halefi olan davacının, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine göre binayı sözleşmeye, amacına, fen ve sanat kurallarına uygun imal ederek arsa sahibine teslim etmesi hâlinde şahsi hak kazanılmış olacağından yüklenicinin edimini yerine getirip getirmediğinin, ardından sözleşme hükümlerindeki diğer borçlarını ifa edip etmediğinin açıklığa kavuşturulması zorunludur. Somut olayda, her iki davanın konusunun, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesi olduğu görülmekte ise de, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine dayalı olarak açılan davalarda yüklenicinin ilim ve fenne uygun inşaat yaparak arsa sahibine teslim etme edimini yerine getirip getirmediği her davada ayrıca değerlendirilmesi gereklidir. Zira bu sözleşmelerde, sözleşmenin geçerli ve ayakta olduğu sürede, edimin konusunu oluşturan inşaatın devamlılık göstermesi nedeniyle inşaat seviyesinin sürekli değişebileceği dikkate alındığında, önceki tarihli davanın konusu ile sonraki dava konusunun aynı olduğunu kabul etmek mümkün değildir; dolayısıyla önceki davada verilen hüküm sonraki dava için kesin hüküm oluşturmayacaktır.
38. O hâlde, davacının yeni bir dava ile tapu iptali ve tescil istemesinde herhangi bir usulsüzlük bulunmamaktadır. Bu durumda, mahkemece arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesinin geçerli ve ayakta olması, edimin konusunu oluşturan inşaatın devamlılık göstermesi göz önüne alınarak işin esasına girilmesi ve sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken, hatalı değerlendirme ve eksik incelemeyle karar verilmesi yerinde değildir.
39. Diğer taraftan; davacı önceki davadan farklı olarak tapu iptali ve tescil isteğinin yanında, bunun mümkün olmaması hâlinde taşınmazın rayiç değerinin davalılardan tahsilini talep etmiştir. Davacının tazminat isteminin dayanağı yüklenicinin adi yazılı sözleşme ile davacıya yaptığı temlik işlemidir. Mahkemece bu hususta da bir değerlendirme yapılmadan karar verilmiş olması da doğru görülmemiştir. ..."
22. Yargıtay (Kapatılan) 14. Hukuk Dairesinin 20/6/2013 tarihli ve E.2013/7972, K.2013/9413 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"… Mahkemece, kararın aynı hukuki nedenlere ve vakıalara dayalı olduğu, taraflarının ve konusunun aynı olduğu, dolayısıyla dava tarihi itibariyle kesin hüküm oluştuğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş ise de bu tür davalarda yükleniciden temlik alınan kişisel hakka dayalı olarak açılan tescil isteğinin kabulü için yüklenicinin veya onun halefi olan davacının arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine göre binayı sözleşmeye, amacına, fen ve sanat kurallarına uygun imal ederek arsa sahibine teslim etmesi halinde şahsi hak kazanılmış olacağından önceki hükmün kesin hüküm niteliğinden söz edilemez. Bir başka anlatımla, aynı taraflarca, daha önce açılan ve reddedilen davanın yargılama aşamasında tespit edilen inşaatın gerçekleşme oranı, eldeki davanın açıldığı tarihte farklı olabileceğinden yeniden dava açılmasına engel bir durum söz konusu değildir. Bu itibarla işin esasına girilerek sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiş, bu sebeple kararın bozulması gerekmiştir. …"
23. Yargıtay (Kapatılan) 23. Hukuk Dairesinin 10/9/2019 tarihli ve E.2016/5993, K.2019/3503 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"…Mahkemece iddia, savunma ve tüm dosya kapsamına göre, açılan davada dava şartlarının mevcut olmadığı gerekçesiyle davanın 6100 sayılı HMK'nın 303 ve 114/1-i maddeleri uyarınca dava şartı yokluğundan reddine karar verilmiştir.
Kararı davacı vekili temyiz etmiştir.
Dava, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine dayalı tapu iptal ve tescil talebine ilişkindir. Arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine dayalı tapu iptal ve tescil davalarında ilk açılan dava tarihindeki durum ile sonradan açılan dava tarihindeki durum arasında fark bulunabileceğinden önceki davada verilen karar, eldeki dava için kesin hüküm oluşturmaz. Mahkemece işin esasına girilerek uygun sonuca göre karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde karar verilmesi doğru olmamış, bozmayı gerektirmiştir."
24. Yargıtay (Kapatılan) 23. Hukuk Dairesinin 22/10/2019 tarihli ve E.2016/6454, K.2019/4369 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"…
Mahkemece, kararın aynı hukuki nedenlere ve vakıalara dayalı olduğu, taraflarının ve konusunun aynı olduğu, dolayısıyla tapu iptali ve tescil talebi yönünden dava tarihi itibariyle kesin hüküm oluştuğu gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiş ise de bu tür davalarda yükleniciden temlik alınan kişisel hakka dayalı olarak açılan tescil isteğinin kabulü için yüklenicinin veya onun halefi olan davacının arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine göre binayı sözleşmeye, amacına, fen ve sanat kurallarına uygun imal ederek arsa sahibine teslim etmesi halinde şahsi hak kazanılmış olacaktır. Arsa payı karşılığı inşaat yapım sözleşmelerine dayanılarak açılan davalarda her halde kesin hükümden söz etmek mümkün değildir. Sözleşme geçerli olduğu sürece inşaata devam edebileceğine göre, açılan ilk davadan sonra inşaatın kabul edilebilir seviyeye getirilmiş olması mümkündür. Önceki dava sonraki dava için kesin hüküm oluşturmaz. Bu nedenle mahkemece, inşaatın seviyesinde son durum tespiti yapılmadan kesin hüküm nedeniyle davanın reddine karar verilmesi doğru görülmemiştir. …"
25. Yargıtay (Kapatılan) 15. Hukuk Dairesinin 9/12/2019 tarihli ve E.2019/2309, K.2019/5068 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"Dava, kat karşılığı i
Benzer Kararlar
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu — İnşaatta Tamamlanma Seviyesi ve Tescil
Tüm Medeni Usul Hukuku Kararları ›
İlgili Sayfalar
Kooperatif Üyeliğine Dayalı Tapu İptali ve Tescil Davaları
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm
Karar Türü
Bireysel Başvuru
İlgili Hukuk Dalı
Medeni Usul Hukuku
Başvuru No
2022/27123
Karar Tarihi
18 Şubat 2026
Oy Durumu
Oybirliği
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları