top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  İŞ HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — İşe İadede Özel Hakemin Seçimi ve İş Kanunu Hükümlerinin Denetimi

 

2003/66 E., 2005/72 K. · 19 Ekim 2005

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 7 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

İş Kanunu’nun çeşitli hükümlerini inceleyen Anayasa Mahkemesi, feshe itirazda toplu iş sözleşmesinin işçiyi özel hakeme gitmek zorunda bırakmasını hak arama özgürlüğüne aykırı buldu. İşçinin ve işverenin bu yolu anlaşarak seçebilmesine yönelik iptal istemini ise reddetti. Mahkeme ayrıca geçici iş ilişkisi, çağrı üzerine çalışma, iş güvencesinin kapsamı, geçersiz feshin sonuçları, fazla çalışma ve çalışma süresinin denkleştirilmesine ilişkin belirli hükümleri değerlendirdi.

 

Hukuki İlke

 

Toplu iş sözleşmesine konulan hakem şartının işçiyi doğrudan bağlaması ile işçinin uyuşmazlığını işverenle anlaşarak özel hakeme götürmesi, mahkemeye erişim bakımından farklı sonuç doğurur.

 

Sonuç

 

İş Kanunu’nun 20/1. maddesindeki toplu iş sözleşmesine ilişkin ibare ve aynı maddenin dördüncü fıkrası oybirliğiyle iptal edildi. 111. maddenin birinci fıkrası oyçokluğuyla, ikinci fıkrası oybirliğiyle iptal edildi. Altı aylık erteleme yalnız 111. maddeye ilişkin iptal için kabul edildi. 7, 14 ve 18/1. maddeler, 20/1’de tarafların anlaşmasıyla hakeme gidilmesi ile 21, 41 ve 63. maddelerin incelemeye alınan hükümleri hakkında iptal istemleri reddedildi.

 

Kararın Kapsamı

 

İnceleme, 4857 sayılı Kanun’un 2005’teki metnine ilişkindir. Feshe itiraz ve arabuluculuk usulü daha sonra 7036 sayılı Kanun’un 11. maddesiyle yeniden düzenlendi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4857 sayılı İş Kanunu — m. 7, 14, 18, 20, 21, 41, 63 ve 111

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 36

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA

MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2003/66

Karar Sayısı : 2005/72

Karar Günü : 19.10.2005

Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 24.11.2007-26710

İPTAL DAVASINI AÇAN : TBMM Anamuhalefet

(Cumhuriyet Halk) Partisi Grubu adına Grup Başkanvekilleri Oğuz OYAN ve Mustafa

ÖZYÜREK

İPTAL DAVASININ KONUSU : 22.5.2003 günlü, 4857

sayılı İş Kanunu'nun;

A- a) 7. maddesinin,

b) 14. maddesinin,

c) 18. maddesinin birinci fıkrasının,

d) 20. maddesinin birinci fıkrasının son tümcesi ile dördüncü

fıkrasının,

e) 21. maddesinin birinci fıkrasının son tümcesi ile altıncı

fıkrasının,

f) 41. maddesinin birinci fıkrasının son tümcesi ile üçüncü

fıkrasının,

g) 63. maddesinin ikinci fıkrasının,

h) 111. maddesinin,

Anayasa'nın Başlangıç Bölümü ile 2., 5., 6., 7., 10., 11., 13.,

18., 36., 37., 48., 49., 50., 51., 53., 54., 55., 56., 60. ve 124. maddelerine aykırılığı

savıyla iptali ve

B- a) 18. maddesinin birinci fıkrasının,

b) 21. maddesinin birinci fıkrasının son tümcesi ile altıncı

fıkrasının,

Yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi istemidir.

II- YASA KURALLARI

A- İptali İstenilen Yasa Kuralları

4857 sayılı Yasa'nın iptali istenilen bölümlerini de içeren 7.,

14., 18., 20., 21., 41., 63. ve 111. maddeleri şöyledir :

1- “MADDE 7.- İşveren, devir sırasında yazılı

rızasını almak suretiyle bir işçiyi; holding bünyesi içinde veya aynı şirketler

topluluğuna bağlı başka bir işyerinde veya yapmakta olduğu işe benzer işlerde

çalıştırılması koşuluyla başka bir işverene iş görme edimini yerine getirmek

üzere geçici olarak devrettiğinde geçici iş ilişkisi gerçekleşmiş olur. Bu

halde iş sözleşmesi devam etmekle beraber, işçi bu sözleşmeye göre üstlendiği

işin görülmesini, iş sözleşmesine geçici iş ilişkisi kurulan işverene karşı

yerine getirmekle yükümlü olur. Geçici iş ilişkisi kurulan işveren işçiye

talimat verme hakkına sahip olup, işçiye sağlık ve güvenlik risklerine karşı

gerekli eğitimi vermekle yükümlüdür.

Geçici iş ilişkisi altı ayı geçmemek üzere yazılı olarak yapılır,

gerektiğinde en fazla iki defa yenilenebilir.

İşverenin, ücreti ödeme yükümlülüğü devam eder. Geçici iş ilişkisi

kurulan işveren, işçinin kendisinde çalıştığı sürede ödenmeyen ücretinden,

işçiyi gözetme borcundan ve sosyal sigorta primlerinden işveren ile birlikte

sorumludur.

İşçi, işyerine ve işe ilişkin olup kusuru ile sebep olduğu

zarardan geçici iş ilişkisi kurulan işverene karşı sorumludur. İşçinin geçici

sözleşmesinden aksi anlaşılmıyorsa, işçinin diğer hak ve yükümlülüklerine

ilişkin bu Kanundaki düzenlemeler geçici iş ilişkisi kurulan işverenle olan

ilişkisine de uygulanır.

İşçiyi geçici olarak devralan işveren grev ve lokavt aşamasına

gelen bir toplu iş uyuşmazlığının tarafı ise, işçi grev ve lokavtın uygulanması

sırasında çalıştırılamaz. Ancak, 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve

Lokavt Kanununun 39 uncu maddesi hükümleri saklıdır. İşveren, işçisini grev ve

lokavt süresince kendi işyerinde çalıştırmak zorundadır.

Toplu işçi çıkarmaya gidilen işyerlerinde çıkarma tarihinden

itibaren altı ay içinde toplu işçi çıkarmanın konusu olan işlerde geçici iş

ilişkisi gerçekleşmez.”

2- “MADDE 14. - Yazılı sözleşme ile işçinin

yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş

görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı iş ilişkisi, çağrı

üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli bir iş sözleşmesidir.

Hafta, ay veya yıl gibi bir zaman dilimi içinde işçinin ne kadar

süreyle çalışacağını taraflar belirlemedikleri takdirde, haftalık çalışma

süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır. Çağrı üzerine çalıştırılmak için

belirlenen sürede işçi çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır.

İşçiden iş görme borcunu yerine getirmesini çağrı yoluyla talep

hakkına sahip olan işveren, bu çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, işçinin

çalışacağı zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır. Süreye uygun çağrı

üzerine işçi iş görme edimini yerine getirmekle yükümlüdür. Sözleşmede günlük

çalışma süresi kararlaştırılmamış ise, işveren her çağrıda işçiyi günde en az

dört saat üst üste çalıştırmak zorundadır.”

3- “MADDE 18. - Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde

en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden

işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin,

işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak

zorundadır.

Altı aylık kıdem hesabında bu Kanunun 66 ncı maddesindeki süreler

dikkate alınır.

Özellikle aşağıdaki hususlar fesih için geçerli bir sebep

oluşturmaz:

a) Sendika üyeliği veya çalışma saatleri dışında veya işverenin

rızası ile çalışma saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılmak.

b) İşyeri sendika temsilciliği yapmak.

c) Mevzuattan veya sözleşmeden doğan haklarını takip için işveren

aleyhine idari veya adli makamlara başvurmak veya bu hususta başlatılmış sürece

katılmak.

d) Irk, renk, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri,

hamilelik, doğum, din, siyasi görüş ve benzeri nedenler.

e) 74 üncü maddede öngörülen ve kadın işçilerin çalıştırılmasının

yasak olduğu sürelerde işe gelmemek.

f) Hastalık veya kaza nedeniyle 25 inci maddenin (I) numaralı bendinin

(b) alt bendinde öngörülen bekleme süresinde işe geçici devamsızlık.

İşçinin altı aylık kıdemi, aynı işverenin bir veya değişik

işyerlerinde geçen süreler birleştirilerek hesap edilir. İşverenin aynı

işkolunda birden fazla işyerinin bulunması halinde, işyerinde çalışan işçi

sayısı, bu işyerlerinde çalışan toplam işçi sayısına göre belirlenir.

İşletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekili ve

yardımcıları ile işyerinin bütününü sevk ve idare eden ve işçiyi işe alma ve

işten çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri hakkında bu madde, 19 ve 21

inci maddeler ile 25 inci maddenin son fıkrası uygulanmaz.”

4- “MADDE 20. - İş sözleşmesi

feshedilen işçi, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen

sebebin geçerli bir sebep olmadığı iddiası ile fesih bildiriminin tebliği

tarihinden itibaren bir ay içinde iş mahkemesinde dava açabilir. Toplu

iş sözleşmesinde hüküm varsa veya taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık aynı sürede

özel hakeme götürülür.

Feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükümlülüğü işverene

aittir. İşçi, feshin başka bir sebebe dayandığını iddia ettiği takdirde, bu iddiasını

ispatla yükümlüdür.

Dava seri muhakeme usulüne göre iki ay içinde sonuçlandırılır.

Mahkemece verilen kararın temyizi halinde, Yargıtay bir ay içinde kesin olarak

karar verir.

Özel hakemin oluşumu, çalışma esas ve usulleri çıkarılacak bir

yönetmelikle belirlenir.”

5- “MADDE 21. - İşverence geçerli

sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli olmadığı mahkemece veya

özel hakem tarafından tespit edilerek feshin geçersizliğine karar verildiğinde,

işveren, işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşçiyi

başvurusu üzerine işveren bir ay içinde işe başlatmaz ise, işçiye en az dört

aylık ve en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat ödemekle yükümlü olur.

Mahkeme veya özel hakem feshin geçersizliğine karar verdiğinde,

işçinin işe başlatılmaması halinde ödenecek tazminat miktarını da belirler.

Kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için işçiye en

çok dört aya kadar doğmuş bulunan ücret ve diğer hakları ödenir.

İşçi işe başlatılırsa, peşin olarak ödenen bildirim süresine ait

ücret ile kıdem tazminatı, yukarıdaki fıkra hükümlerine göre yapılacak ödemeden

mahsup edilir. İşe başlatılmayan işçiye bildirim süresi verilmemiş veya

bildirim süresine ait ücret peşin ödenmemişse, bu sürelere ait ücret tutarı

ayrıca ödenir.

İşçi kesinleşen mahkeme veya özel hakem kararının tebliğinden

itibaren on işgünü içinde işe başlamak için işverene başvuruda bulunmak

zorundadır. İşçi bu süre içinde başvuruda bulunmaz ise, işverence yapılmış olan

fesih geçerli bir fesih sayılır ve işveren sadece bunun hukuki sonuçları ile

sorumlu olur.

Bu maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkra hükümleri sözleşmeler

ile hiçbir suretle değiştirilemez; aksi yönde sözleşme hükümleri geçersizdir.”

6- “MADDE 41. - Ülkenin genel yararları yahut işin

niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir.

Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati

aşan çalışmalardır. 63 üncü madde hükmüne göre denkleştirme esasının

uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık

iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi

bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.

Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma

ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle

ödenir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında

belirlendiği durumlarda yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan

ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan

çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir

saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına

düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu

çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında

bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir

saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.

İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri

içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

63 üncü maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan

kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69 uncu maddede belirtilen gece

çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.

Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten

fazla olamaz.

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların ne şekilde

uygulanacağı çıkarılacak yönetmelikte gösterilir.”

7- “MADDE 63. - Genel bakımdan çalışma

süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre,

işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.

Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi,

işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile

farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık

ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme

süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir.

Çalışma sürelerinin yukarıdaki esaslar çerçevesinde uygulama

şekilleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir

yönetmelikle düzenlenir.

Sağlık kuralları bakımından günde ancak yedibuçuk saat ve daha az

çalışılması gereken işler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Sağlık

Bakanlığı tarafından müştereken hazırlanacak bir yönetmelikle düzenlenir.”

8- “MADDE 111. - Bir işin bu Kanunun uygulanması bakımından

sanayi, ticaret, tarım ve orman işlerinden sayılıp sayılamayacağını Çalışma ve

Sosyal Güvenlik Bakanlığı bir yönetmelikle belirler.

Tarım ve ormandan sayılan işlerde çalışanların, çalışma koşullarına

ilişkin hükümleri, hizmet akdi, ücret, işin düzenlenmesi ile ilgili hususlar

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.”

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Dava dilekçesinde Anayasa'nın Başlangıç Bölümü ile 2., 5., 6., 7.,

10., 11., 13., 18., 36., 37., 48., 49., 50., 51., 53., 54., 55., 56., 60. ve

124. maddelerine dayanılmıştır.

III- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,

Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya

KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Mehmet ERTEN'in

katılımlarıyla 17.7.2003 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada

eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma isteminin

bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara bağlanmasına oybirliğiyle

karar verilmiştir.

IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN İNCELEMESİ

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,

Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,

Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN ve Fazıl SAĞLAM'ın

katılmalarıyla 15.10.2003 günü yapılan yürürlüğün durdurulması istemini

inceleme toplantısında, 22.5.2003 günlü, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesinin

birinci fıkrasının ve 21. maddesinin birinci fıkrasının son tümcesi ile altıncı

fıkrasının yürürlüklerinin durdurulması isteminin reddine oybirliğiyle karar

verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali

istenilen Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri

ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp

düşünüldü:

A- 7. Maddenin İncelenmesi

Dava dilekçesinde 7. maddenin, işçileri işverenlere

karşı korumadığı, işçilerin çalışma ve sözleşme hürriyetini kısıtladığı,

örgütlenme ve grev hakkından yararlanmalarını engellemeye müsait olduğu,

işçinin iznine dayalı olarak gerçekleştirilse bile emek ticaretine yol açtığı,

sözleşme hürriyetinin dayanağı olan irade özgürlüğünü ortadan kaldırıcı etki

yapabileceği, sendika kurma hakkını olumsuz etkileyeceği, iş piyasasında

rekabete dayalı bir anlayışın egemen olmasına da aracılık edeceği, emeğin

çalışma koşullarının ve yaşam standartlarının tabanda eşitlenmesi sonucunu

doğuracağı ve bunun da toplu iş sözleşmelerinde işçinin pazarlık gücünü olumsuz

etkileyeceği, bu nedenlerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 13., 48., 49., 51., 53.,

54. ve 55. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

7. maddede, “geçici iş ilişkisi” kurala

bağlanmıştır. Geçici iş ilişkisinin kurulabilmesi için işverenin, devir

sırasında işçinin rızasını alması zorunlu koşuldur. Eğer bu rıza yoksa geçici

iş ilişkisi kurulmuş sayılmaz. İşçinin bu konudaki rızasının yazılı olması da

gereklidir.

Devir konusu sınırlıdır. İşveren, işçiyi, holding bünyesi içinde

veya aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde veya işçinin yapmakta

olduğu işe benzer işlerde çalıştırılması koşuluyla başka bir işverene iş görme

edimini yerine getirmek üzere geçici olarak devredebilir; söz konusu devirle

geçici iş ilişkisi gerçekleşmiş olur.

Geçici iş ilişkisi altı ayı geçmemek üzere yazılı olarak yapılır,

gerektiğinde en fazla iki defa yenilenebilir.

Toplu işçi çıkarmaya gidilen işyerlerinde çıkarma tarihinden

itibaren altı ay içinde toplu işçi çıkarmanın konusu olan işlerde geçici iş

ilişkisi gerçekleşmez. İşçi, sendikal haklar ve toplu sözleşme ve grev hakları

açısından asıl iş sözleşmesiyle bağlı olduğu işyerinin işçisi sayılmaya devam

eder.

Çeşitli hukuk sistemleri incelendiğinde, ödünç iş ilişkisi olarak

da adlandırılan geçici iş ilişkisinin hemen her ülkede mevcut olduğu

görülmektedir. Bu ilişkinin düzenlenmesinde karşılaştırmalı hukukta

farklılıklar görülebilmektedir. Ancak, bu uygulamanın olduğu bütün ülkelerdeki

ortak görünüş, ödünç işçi istihdam edilmesinin gerek ulusal gerek uluslararası

düzeyde firmaların rekabet gücünü artırdığı gerçeğidir.

Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve

işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup

güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren,

Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla

kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde yasakoyucunun da

uyması gereken Anayasa ve temel hukuk ilkelerinin bulunduğu bilincinde olan

devlettir. Bu bağlamda, hukuk devletinde yasakoyucu, yalnız yasaların

Anayasa'ya değil, Anayasa'nın da evrensel hukuk ilkelerine uygun olmasını

sağlamakla yükümlüdür.

Anayasa'nın 5. maddesinde, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve

mutluluğunu sağlamak, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti

ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak şekilde sınırlayan siyasal, ekonomik ve

sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için

gerekli şartları hazırlamaya çalışmak, devletin temel amaç ve görevleri

arasında sayılmıştır.

Anayasa'nın 13. maddesinde, “Temel hak ve hürriyetler,

özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen

sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,

Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin

gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.

Anayasa'nın 48. maddesinde, “Herkes dilediği alanda

çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir…Devlet, özel teşebbüslerin milli

ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve

kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır”; 49.

maddesinde ise, “Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet,

çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için

çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye

elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli

tedbirleri alır” denilmektedir.

Anayasa'nın 51. maddesinin dördüncü fıkrasında, “Aynı

zamanda ve aynı iş kolunda birden fazla sendikaya üye olunamaz.” denilmektedir.

Anayasa'nın 53. maddesinde toplu iş sözleşmesi hakkı kurala bağlanmıştır.

Anayasa'nın 54. maddesinde ise grev ve lokavt hakkı düzenlenmiş ve işçi-işveren

ilişkilerindeki tarihi gelişim göz önünde bulundurularak, bugüne kadar

kazanılmış hakların korunması amaçlanmıştır. Anayasa'nın 55. maddesinde ise

ücrette adalet sağlanması düzenlenmiştir.

Sözleşme özgürlüğü, özel hukuktaki irade özerkliği ilkesinin

Anayasa hukuku alanındaki dayanağıdır. Özel hukukta irade özerkliği, özel

kişilerin yasal sınırlar içerisinde istedikleri hukuki sonuca bu yoldaki

iradelerini yeterince açığa vurarak ulaşabilmeleri demektir. Anayasa açısından

sözleşme özgürlüğü ise Devletin, özel kişilerin istedikleri hukukî sonuçlara

ulaşmalarını sağlaması ve bu bağlamda, özel kişilerin belli hukukî sonuçlara

yönelen iradelerini geçerli olarak tanıması, onların iradelerinin yöneldiği

hukukî sonuçların doğacağını ilke olarak benimsemesi ve koruması demektir.

Sözleşme iki taraflı bir hukuki işlem olup, tarafların karşılıklı

ve birbirine uygun surette irade açıklamalarıyla meydana gelir. Kuralda, işçinin

özgür iradesiyle katıldığı iş ilişkisi devam ederken, işçinin yazılı olarak

belirttiği iradesiyle geçici iş ilişkisi kurulmaktadır.

Geçici iş ilişkisinin kurulması konusunda işçinin yazılı irade

beyanını zorunlu kılan, bu konuda karar verme yetkisini sadece işverene

bırakmayan kuralın Anayasa'nın 48. maddesine aykırı olduğundan söz edilemez.

Devralan işveren ile işçi arasındaki ilişki geçici nitelikte olup

işçinin, devreden (asıl) işveren ile iş akdi ve (asıl) işverenin sorumluluğu

devam etmektedir. Devralan işverene karşı işçinin sendika ve toplu iş

sözleşmesi hakkının olması ise biçimsel olarak gerekli değildir. Geçici iş

ilişkisinde, asıl işveren ile işçi arasındaki iş akdi, toplu iş sözleşmesi,

asıl işverene yönelik olarak (işçi bakımından) sendikal hak ve ilişki ile asıl

işverenin ücreti ödeme yükümlülüğü de devam etmektedir.

İşçi aynı anda iki ayrı sendikaya üye olamayacağından, geçici iş

ilişkisinin kurulduğu iş kolu açısından sendika üyeliğinin tanınmaması

Anayasa'nın 51. maddesinin dördüncü fıkrasının gereğidir. Söz konusu anayasal

sınır gereğince de zaten Anayasa'nın 53. maddesindeki toplu iş sözleşmesi

hakkından söz edilemeyecektir. Kuralda işverenin ücret ödeme yükümlülüğü devam

ettiğine göre, Anayasa'nın 55. maddesine aykırılık da bulunmamaktadır.

7. maddenin ikinci fıkrasında, geçici ilişkisi …

gerektiğinde en fazla iki defa yenilenebilir” denilmekte ancak,

yenilemenin nasıl yapılacağı konusunda başkaca açıklama yer almamaktadır. 7.

maddenin birinci fıkrasına göre, devir sırasında yazılı rızası alınan işçinin

ikinci fıkraya göre iş ilişkisinin yenilenmesi durumunda yine rızasının

alınması gerekliliği, işçi bakımından hukuki güvence niteliğindedir.

Öte yandan, günümüzde birçok nedenle değişen ticari ve ekonomik

koşullar, iş idaresi yönünden esnek çalışma yöntemlerini gerekli kılmaktadır.

Bunun bir sonucu olarak ortaya konulan geçici iş ilişkisi esnek çalışma

şekillerinden birisi olarak değerlendirilmektedir. Kuralla, uygulamada ortaya

çıkan bu çalışma türü yasal düzenlemeyle belirli ilkelere bağlanmış, tarafların

sorumlulukları, borçları ve bu çalışma türünün sınırları belirtilmiştir.

İşçi ile işveren arasında hak ve yükümlülükler konusunda

Anayasa'nın 13. maddesindeki ölçülere uygun olduğu görülen kural, Anayasa'nın

2., 5., 13., 48., 49., 51., 53. ve 55. maddelerine aykırı değildir, iptal

isteminin reddi gerekir.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 11. ve 54. maddeleri ile

ilgisi görülmemiştir.

B- 14. Maddenin İncelenmesi

Dava dilekçesinde 14. maddenin, çağrı üzerine çalışan işçiye adil

ve yeterli ücret sağlamaktan uzak olduğu, uygulamada alt sınır olarak

belirlenen süre ve ücretlerin yaygınlaşması kaçınılmaz bulunduğundan bu çalışma

biçiminin günlük ve aylık asgari ücretin de altında ücret alanlar kitlesine

neden olacağı, işçilerin, örgütlenme ve sendikal haklarından yeterince

yararlanmalarına imkan tanımadığı, sağlık yardımlarından yararlanabilmelerinin

neredeyse imkansız olduğu, sosyal güvenlik hakkını da sağlamayacağı, bu

nedenlerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 13., 51., 55., 56. ve 60. maddelerine

aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

14. maddede, işçinin üstlendiği işin görülmesi ediminin, işin

çıktığı zamanlarda işveren tarafından işçinin çağrılması esasına dayanılarak

yerine getirildiği “çağrı üzerine çalışma” düzenlenmektedir.

Çağrı üzerine çalışma, esnek çalışma türlerinden birisidir. 14.

maddeye göre, bu çalışma türüne ilişkin sözleşme yazılı olarak yapılır ve işçi

iş yapma edimini, işverenin ihtiyaç duyması halinde yerine getirir. Aksi

kararlaştırılmamışsa haftalık çalışma süresi 20 saat olarak kabul edilir.

Taraflarca belirlenen ya da Yasa gereği haftalık 20 saatlik sürede işçi

çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır. İşçi çalışma edimini

yerine getirmek üzere, aksi kararlaştırılmamışsa işveren tarafından en az dört

gün önce haberdar edilmelidir. Sözleşmede günlük çalışma süresi

kararlaştırılmamışsa, işveren her çağrıda işçiyi en az dört saat üst üste

çalıştırmak zorundadır. Taraflar isterlerse, söz konusu kuralların aksini

kararlaştırabilirler.

1475 sayılı İş Kanunu döneminde Yargıtay içtihatlarıyla fiilen

kabul edilmiş olan çağrı üzerine çalışma, 4857 sayılı Yasa'yla mevzuatımıza

girmiştir.

Sendika kurma hakkının düzenlendiği Anayasa'nın 51. maddesinin

birinci fıkrasında “Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma

ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek

için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara

serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse

bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.” denilmektedir.

Çalışanların asgari yaşam standartlarının sağlanmasının

amaçlandığı Anayasa'nın 55. maddesine göre, ücret emeğin karşılığıdır. Devlet,

çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer

sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır.

Anayasa'nın 56. maddesinde, “Devlet, herkesin hayatını,

beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf

ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını

tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler. Devlet, bu görevini kamu ve özel

kesimlerdeki sağlık ve sosyal kurumlarından yararlanarak, onları denetleyerek

yerine getirir. Sağlık hizmetlerinin yaygın bir şekilde yerine getirilmesi için

kanunla genel sağlık sigortası kurulabilir.” denilmektedir.

Sosyal hukuk devletinin somut göstergelerinden biri olan sosyal

güvenlik hakkının yer aldığı, Anayasa'nın 60. maddesinde de, “Herkes,

sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli

tedbirleri alır ve teşkilatı kurar” denilmektedir.

2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 20. maddesine göre, onaltı

yaşını doldurmuş olup da işçi sayılanlar işçi sendikalarına üye olabilirler.

Aynı Yasa'nın 2. maddesine göre işçi, hizmet akdine dayanarak çalışanlara

denilmektedir.

Çağrı üzerine çalışmada da, işçi ile işveren arasında hizmet akdi

bulunmakta olup, işçinin sendikaya üye olması ve sendikal hakları bakımından

herhangi bir sınırlama söz konusu olmadığına göre, çağrı üzerine çalışan

işçinin de sendikal haklarından yararlanacağı kuşkusuzdur.

İptali istenilen kuraldaki çağrı üzerine çalışmada, aksi

kararlaştırılmadığı sürece her hafta için 20 saat çalışan işçinin haftada 45

saat çalışan bir işçiye göre farklı ücret alması, ücrette adalet ilkesinin bir

gereğidir.

506 sayılı Yasa'nın 32. maddesinin (A), (B) ve (D) bentlerindeki

hastalıklarla ilgili yardımlardan yararlanabilmek için, hastalığın anlaşıldığı

tarihten önceki bir yıl içinde en az 90 gün hastalık sigortası

primi ödenmiş olmalıdır. Çağrı üzerine çalışan bir işçi, 90 günlük hastalık

sigortası primi ödenmiş ise, 506 sayılı Yasa'nın 32. maddesinin son

fıkrasındaki hastalık sigortasından yararlanabilecektir. İptali istenilen

kuralda buna engel bir düzenleme yer almamaktadır.

Çağrı üzerine çalışan işçinin, emekliliği sosyal güvenlik

mevzuatında hüküm bulunmamasıyla ilgili olup, bu durum iptali istenilen 14.

maddedeki düzenlemeden kaynaklanmamaktadır.

İşçi ile işveren arasında hak ve yükümlülükler konusunda

Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen ölçülere uygun olduğu görülen kural,

Anayasa'nın 13., 51., 55., 56. ve 60. maddelerine aykırı değildir, iptal

isteminin reddi gerekir.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 2., 5. ve 11. maddeleriyle

ilgisi görülmemiştir.

C- 18. Maddenin Birinci Fıkrasının İncelenmesi

Dava dilekçesinde 18. maddenin birinci fıkrasının, 30 işçiden az

işçi çalıştırılan işyerlerinde çalışan işçiler için güvence sağlamamasının

eşitsizliğe neden olduğu, bu durumun çalışma barışını bozacağı, kapsam

dışındaki işçilerin çalışma haklarını sağlamadığı, 158 sayılı ILO

Sözleşmesindeki iş güvencesi hükümlerine uygun olmadığı, bu nedenlerle kuralın

Anayasa'nın 2., 5., 10., 11., 13. ve 49. maddelerine aykırı olduğu ileri

sürülmüştür.

Kuralla, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az

altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden

işverenin, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin,

işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak

zorunda olması öngörülmektedir.

İş güvencesi ölçütleri belirlenirken, her ülke kendi verilerini ve

iş hayatı koşullarını göz önüne almaktadır. İş hayatına ilişkin kuralların

belirlenmesinde kamu yararı esastır, ayrıca işçi ve işveren arasındaki denge de

gözetilmektedir. 18. maddeyle getirilen 30 veya daha fazla işçi çalıştırma

koşulunun işveren aleyhine değiştirilmesi durumunda işveren bakımından oluşacak

ek mali külfetlerin kayıt dışı uygulamalara neden olabileceği, ayrıca iş

güvencesi ile oluşabilecek ağır mali yükten küçük işletmelerin uzak tutulması

amaçları gözetildiğinde, dava konusu kuralla getirilen şartlarla işçi ve

işveren arasında kurulan dengede bir ölçüsüzlük bulunmamaktadır. Nitekim,

Uluslararası Çalışma Örgütünün 158 sayılı Sözleşmesinde de, işçilerin özel

istihdam şartları bakımından veya istihdam eden işletmenin büyüklüğü veya

niteliği açısından esaslı sorunlar bulunan durumlarda, işçilerden bir

kategorinin, iş güvencesinin tamamı veya bir kısım hükümlerinin kapsamı dışında

tutulabileceği öngörülmektedir.

İşçi ile işveren arasında hak ve yükümlülükler konusunda

Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen ölçülere uygun bir denge oluşturulduğu

görüldüğünden kural, Anayasa'nın 2., 5., 13. ve 49. maddelerine aykırı

değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 10. ve 11. maddeleriyle

ilgisi görülmemiştir.

D- 20. Maddenin Birinci Fıkrasının Son Tümcesi ile Dördüncü

Fıkrasının İncelenmesi

1) Birinci Fıkranın Son Tümcesi

Dava dilekçesinde, 20. maddenin birinci fıkrasının son tümcesinde

öngörülen tahkimin, ekonomik bakımdan daha zayıf durumda bulunan işçiyi doğal

yargıcı olan iş mahkemesinden yoksun bıraktığı, hak arama özgürlüğüyle

bağdaşmadığı, bu nedenlerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 13., 36. ve 37.

maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

20. maddenin birinci fıkrasının ilk tümcesine göre, iş

sözleşmesinin fesih bildiriminde, sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin

geçerli olmadığı iddiasında olan işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren

bir ay içinde iş mahkemesine dava açabilecektir.

Birinci fıkranın iptali istenilen son tümcesinde, birinci

tümcedeki uyuşmazlığın iki şekilde özel hakeme götürülebilmesi öngörülmüştür:

a) Toplu iş sözleşmesinde hüküm varsa ya da

b) Sözleşmede hüküm olmamasına rağmen taraflar özel hakeme gitmek

için anlaşırlarsa.

a) “Toplu iş sözleşmesinde hüküm varsa veya…” Bölümü

20. maddenin birinci fıkrasının son tümcesi uyarınca, toplu iş

sözleşmesine özel hakeme gitme hükmü konulmuşsa, bu hüküm normatif niteliktedir

ve sendika üyesi olan işçiyi bağlar. Çünkü, 20. maddenin birinci fıkrasının son

tümcesinde emredici nitelikte bir ifadeyle, “Toplu iş sözleşmesinde

hüküm varsa ... özel hakeme götürülür” denilmektedir.

Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasına göre, herkes, meşru

vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı olarak

iddiada bulunmak ve adil yargılanmak hakkına sahiptir.

İptali istenilen kuralın,“Toplu iş sözleşmesinde hüküm varsa

veya” bölümüyle, toplu iş sözleşmesinin bu konudaki hükümlerine yasa

hükmü gibi bağlayıcılık kazandırılmaktadır.

Özel hakem kararları ancak Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun

533. maddesinde yer alan ve esas yönünden denetime olanak vermeyen nedenlerle

temyiz edilebiliyor ise de, iptali istenilen kuralda yargı önünde davacı olarak

esas yönünden iddiada bulunulmasına olanak verilmemiş olması hak arama

özgürlüğünü sınırlamaktadır.

Bu nedenle kuralın “Toplu iş sözleşmesinde hüküm varsa

veya” bölümü Anayasa'nın 36. maddesine aykırıdır, iptali gerekir.

b) “…taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık aynı sürede özel hakeme

götürülür.” Bölümü

İşçinin, 20. maddenin birinci fıkrasındaki uyuşmazlığı özel hakeme

götürme konusunda işverenle anlaşabilmesi yalnızca kendi iradesine ilişkindir.

İşçi ancak özel hakeme gitme konusundaki iradesini kullandığında, dava açma

seçeneğinden vazgeçmiş olacağından Anayasa'nın 36. maddesine aykırılıktan söz

edilemez.

Bu nedenlerle, kuralın “…taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık

aynı sürede özel hakeme götürülür” bölümü Anayasa'nın 36. maddesine

aykırı değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

Şevket APALAK ile Osman Alifeyyaz PAKSÜT bu görüşe

katılmamışlardır.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 2., 5., 11., 13. ve 37.

maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

2) Dördüncü Fıkra

Dava dilekçesinde, özel hakemin oluşum ve çalışma esaslarını

düzenleyen dördüncü fıkranın, birinci fıkranın son tümcesi için belirtilen

nedenlerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 13., 36. ve 37. maddelerine aykırı olduğu

ileri sürülmüştür.

20. maddenin dördüncü fıkrasında özel hakemin oluşumu, çalışma

esas ve usullerinin çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenmesi öngörülmektedir.

HUMK'nun 516 ilâ 536. maddeleri arasında, özel tahkim kurulunun

oluşumuna ve görevlerine ilişkin kurallar yer almaktadır.

HUMK'nun 527. maddesinde hakemlerin hangi hallerde sulh

mahkemesine başvurabilecekleri, 528. maddesinde tahkikat esnasında ceza

takibatına esas teşkil eden bir sahtelik söz konusu olursa, ceza mahkemesince

bir karar verilinceye kadar tahkim incelemesinin erteleneceği, 529. maddesinde

hakemlerin ilk oluşumundan itibaren altı ay içinde hüküm vermek zorunda

oldukları, aksine yapılan sözleşmelerin batıl olduğu ve bu konudaki

uyuşmazlıkların yetkili mahkemece çözümleneceği, 530. maddesinde hakem

kararlarında nelerin olması gerektiği, 531. maddesinde hakemlerin çoğunlukla

karar verebilecekleri, 533. maddesinde hakemlerin kararlarının hangi hallerde

temyiz edilebileceğinin kurallara bağlandığı görülmektedir.

Hakem kurullarının oluşumunun ve çalışma yönteminin, uzmanlığın

önemi de gözetilerek hukuk devleti ilkeleriyle uyum içinde düzenlenmesi

gerekir. Ayrıca hakem kurullarının tarafsızlığı ve bağımsızlığı, uzman niteliği

ile bu kurulların alacağı kararların bağlı olacağı usul ve esasların

yönetmeliğe bırakılmayıp yasa ile düzenlenmesi adil yargılanma hakkının

sağlanabilmesi için zorunludur.

Bu nedenle kural, Anayasa'nın 2. ve 36. maddelerine aykırıdır,

iptali gerekir.

Kuralın, 2. ve 36. maddeye dayanılarak iptaline karar

verildiğinden, Anayasa'nın 5., 11., 13. ve 37. maddeleri açısından denetim

yapılmasına gerek görülmemiştir.

E- 21. Maddenin Birinci Fıkrasının Son Tümcesi ile Altıncı

Fıkrasının İncelenmesi

1) Birinci Fıkranın Son Tümcesi

Dava dilekçesinde 21. maddenin birinci fıkrasının son tümcesinin,

feshin geçersiz olduğuna karar verildiğinde işverene, işçiyi işe başlatmayıp 4

ilâ 8 aylık ücreti tutarında tazminat ödeme seçeneği sağladığı, bunun iş

güvencesini etkisiz hale getirdiği, bu nedenlerle kuralın, Anayasa'nın 2., 5.,

11., 13., 48., 49. ve 53. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

21. maddenin birinci fıkrasının birinci tümcesine göre, işçinin iş

akdinin feshinde, işverence geçerli sebep gösterilmediği veya gösterilen

sebebin geçerli olmadığının mahkemece veya özel hakem tarafından tespit

edilerek feshin geçersizliğine karar verildiği durumlarda işveren, işçiyi bir

ay içinde işe başlatmak zorundadır. Birinci fıkranın iptali istenilen son

tümcesindeki kurala göre, işçiyi başvurusu üzerine işveren, süresi içinde işe

başlatmaz ise işçiye en az dört aylık ve en çok sekiz aylık ücreti tutarında

tazminat ödemekle yükümlü kılınmaktadır.

21. maddenin birinci fıkrasının iptali istenilen son tümcesindeki,

4 ilâ 8 aylık tazminatın nasıl belirleneceği maddenin gerekçesinde, “Bu

tazminat, iş sözleşmesinin sona erdirilmesi ve işverenin işçiyi işe başlatmama

sebepleri göz önünde tutularak, … mahkeme veya özel hakem tarafından takdir

edilecektir” şeklinde belirtilmiştir.

Anayasa'nın 48. ve 49. maddelerinde öngörülen özel teşebbüslerin

milli ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve

kararlılık içinde çalışmasını sağlamak, işçi ve işveren arasındaki dengenin

kurularak çalışma barışını korumak Devletin görevleri arasında sayılmıştır. İş

ilişkisinde kişisel yapı ön planda olup işverenden zorla bir kişiyi

çalıştırmasını istemek beklenemez ise de, işçi ve işverenin hak ve

yükümlülükleri arasında aranılan ölçülü ve makul bir dengenin, işverene

tazminat ödeme yükümlülüğü getirilmek suretiyle kurulduğu anlaşıldığından

kuralda Anayasa'ya aykırılık görülmemiştir.

Bu nedenlerle kural Anayasa'nın 13., 48. ve 49. maddelerine aykırı

değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

Kuralın Anayasa'nın 2., 5., 11. ve 53. maddeleriyle ilgisi

görülmemiştir.

2) Altıncı Fıkra

Dava dilekçesinde 21. maddenin altıncı fıkrasının, sözleşmeyle

birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarda yer alan hususların değiştirilmesine

olanak bırakmadığından Anayasa'nın 2., 11., 13., 48. ve 53. maddelerine aykırı

olduğu ileri sürülmüştür.

21. maddenin altıncı fıkrasında, maddenin birinci, ikinci ve

üçüncü fıkra hükümlerinin sözleşmeler ile hiçbir suretle değiştirilemeyeceği ve

aksi yönde sözleşme hükümlerinin geçersiz olduğu hükme bağlanmıştır.

Birinci fıkrada, geçerli sebebe dayanmadan iş akdini fesheden

işverenin işçiyi bir ay içinde işe başlatma zorunluluğu öngörülmüş, aksi halde

tazminat ödeme yükümlülüğü getirilmiştir.

İkinci fıkrada, feshin geçersiz olduğuna karar verildiğinde,

işverenin işçinin başvurusuna rağmen işçiyi işe başlatmaması durumunda, mahkeme

veya hakem kararıyla birinci fıkrada öngörülen 4-8 aylık ücret tutarındaki

tazminatın miktarı belirlenmektedir.

Üçüncü fıkrada ise kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı

süre için işçiye en çok dört aya kadar doğmuş bulunan ücret ve diğer hakların

ödenmesi hükme bağlanmıştır.

Sözleşme hürriyetine aykırı olduğu ileri sürülen kuralın,

işverenler karşısında işçilerin zor durumundan yararlanılarak 21. maddede

belirtilen haklarının sözleşmelerle ortadan kaldırılmasının ya da daraltılmasının

önlenmesinin amaçlandığı anlaşılmaktadır. Bu anlamda işçi ile işveren arasında

hak ve yükümlülükler konusunda Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen ölçülere

uygun bir denge oluşturulduğu görüldüğünden kural, Anayasa'nın 13. ve 48.

maddelerine aykırı değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

Osman Alifeyyaz PAKSÜT bu görüşe katılmamıştır.

Kuralın Anayasa'nın 2., 11. ve 53. maddeleri ile ilgisi

görülmemiştir.

F- 63. Maddenin İkinci Fıkrasının İncelenmesi

İptali istenilen 41. maddenin birinci fıkrasının son tümcesinde,

dayanak hüküm olan 63. maddeye yollama yapıldığı için işin niteliği gereğince

öncelikle 63. maddenin ikinci fıkrasına ilişkin iptal isteminin incelenmesi

gerekir.

Dava dilekçesinde 63. maddenin ikinci fıkrasının, günde 11

saatlik bir çalışma biçimine olanak verdiği, dinlenme hakkını zedelediği, bu

hakkı ölçüsüzce sınırlandırdığı, güçsüz durumdaki işçiyi ezdiği, bu nedenlerle

Anayasa'nın 2., 5., 11., 13. ve 50. maddelerine aykırı olduğu ileri

sürülmüştür.

63. maddenin birinci fıkrasında, genel bakımdan çalışma süresinin

haftada en çok kırkbeş saat olduğu, aksi kararlaştırılmamışsa bu sürenin,

işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanacağı

hükme bağlanmıştır.

İptali istenilen ikinci fıkraya göre, tarafların anlaşması ile

haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine,

günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilecektir. Bu

halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal

haftalık çalışma süresini aşamayacak ve denkleştirme süresi toplu iş

sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilecektir.

Çalışma süresinin düzenlenmesinde genel olarak iki tür yaklaşımdan

söz edilebilir. Birincisi, endüstri devriminin ürünü olan çalışma süresini

kısaltmak ve bununla ilgili katı kurallar getirmektir. İkinci yaklaşım ise, iş

hayatındaki gelişmeler ve teknoloji alanındaki yeniliklerin bir sonucu olarak

çalışma süresinin düzenlenmesinde taraflara mümkün olduğu kadar geniş bir

hareket alanı sağlamaktır. İkinci yaklaşım, esnek çalışma kavramıyla yakından

ilgili olup, işin ve ihtiyaçların zamanında en üst seviyede karşılanması

amaçlanmaktadır. Günümüzde, iş hayatındaki olgular ve pek çok nedenle, çalışma

sürelerinin düzenlenmesinde ikinci yaklaşım ön plana çıkmaktadır.

63. maddenin ikinci fıkrasında yasal dayanağını bulan denkleştirme

yöntemi, çalışma süreleri konusunda esneklik sağlayan bir uygulamadır.

Kural olarak denkleştirme, azami 45 saatlik haftalık normal

çalışma süresinin, haftanın çalışılan günlerine eşit bölünerek her gün 7,5 saat

çalışmak yerine, günde onbir saatin ve haftalık 45 saatlik çalışma süresinin

aşılmaması kaydıyla, günlük çalışma sürelerinin farklı olabilmesini sağlayan

esnek çalışma yöntemidir.

Kuralla esnek çalışma konusunda, iki ayrı olanak tanınmaktadır.

Birincisinde, haftalık normal çalışma süresi haftanın çalışılan günlerine

dağıtılabilecektir. İkincisinde ise, haftalık ortalama çalışma süresi içinde

kalınarak, bazı haftalarda normal çalışma süresi aşılabilecektir. 63. maddedeki

bu denkleştirme yönteminin uygulanabilmesi için aşağıdaki koşulların

gerçekleşmesi öngörülmüştür:

a) Taraflar arasında bu konuda anlaşma olacaktır.

b) İşçi günde azami 11 saat çalıştırılabilecektir.

c) Haftalar için yapılacak denkleştirme süresi kural olarak iki

aydır.

d) Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesi ile dört aya kadar

artırılabilecektir.

Yukarıda iki aylık süre için yapılan açıklamalar, dört ay için de

geçerlidir. Burada haftalık normal çalışma süresinin ortalama olarak

tutturulması hesabı, başlangıç ile dört ayın bitimi arasında çalışılan haftalar

için yapılacaktır.

Denkleştirme yapılan dönemde, kimi haftalarda 45 saatin üzerinde

çalışılmasına rağmen, 45 saat ortalama süre aşılmamışsa, işçiye, (haftalık)

normal çalışma süresi olan 45 saat üzerinden ücret ödenecek olması,

denkleştirme yönteminin doğasının bir gereğidir.

Anayasa'nın 50. maddesinde, çalışma şartlarının çalışanın yaşına,

cinsiyetine ve gücüne uygun olması, küçükler ve kadınların özel olarak

korunması güvence altına alınmakta, çalışanın bedenen korunması ve çalışmanın

verimi açısından gerekli olan dinlenmenin çalışanların hakkı olduğu

belirtilmektedir.

Denkleştirmede esas alınan azami sürede, işçinin ortalama günlük

ya da haftalık çalışma süresinde işçi aleyhine değişiklik söz konusu

olmamaktadır. Yasa'da işçinin günlük çalışma süresi bakımından öngörülen 11

saatlik azami süre sınırlaması denkleştirme için de geçerlidir. İşçinin 11

saate ulaşabilecek çalışma süresi, denkleştirme esasının gereği olarak diğer

günlerindeki çalışma sürelerinin belirlenmesinde dikkate alınacaktır. Haftanın

çalışılan günleri için söz konusu olan ve tarafların anlaşması koşuluna bağlı

olarak uygulanabilecek denkleştirme esaslarının düzenlendiği kuralın, çalışma

şartları ve dinlenme hakkına aykırı bir yönü bulunmamaktadır.

Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. ve 50. maddelerine aykırı

değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 5., 11. ve 13. maddeleriyle

ilgisi görülmemiştir.

G- 41. Maddenin Birinci Fıkrasının Son Tümcesinin ve Üçüncü

Fıkrasının İncelenmesi

1) Birinci Fıkranın Son Tümcesi

Dava dilekçesinde 41. maddenin birinci fıkrasının son tümcesinin,

haftalık 45 saatlik süreyi aşan çalışmalar için fazla mesai ücreti ödenmemesi

açısından zorla çalıştırma yasağına ve günde 11 saatlik bir çalışma temposuna

neden olması açısından ise dinlenme hakkına aykırı olduğu, ölçüsüz bulunduğu ve

güçsüzleri korumayacağı, bu nedenlerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 13., 18. ve 50.

maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Maddenin birinci fıkrasının iptali istenilen son tümcesinde “63

üncü madde hükmüne göre denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin

haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu

ile, bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma

sayılmaz” denilmektedir.

Anayasa'nın 18. maddesinde hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağı

ve angaryanın yasak olduğu belirtilmektedir.

İptal istemi dışında kalan birinci fıkranın ilk iki tümcesine

göre, Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması

gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabileceği; fazla çalışmanın, Yasa'da yazılı

koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalar olduğu belirtilmektedir.

İptali istenilen kuralda, denkleştirme yapılan haftalarda,

haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşmıyorsa, denkleştirme dönemiyle

sınırlı olarak 45 saatin üzerindeki çalışma süreleri için fazla çalışma ücreti

ödenmeyecektir.

41. maddenin birinci fıkrasının son tümcesindeki kural,

denkleştirme esasının bir gereğidir. Bu esasın önemli bir sonucu, 45 saatin

aşıldığı ve fakat ortalama azami normal çalışma süresinin aşılmadığı

çalışmalarda, aşılan süreler için fazla çalışma ücretinin ödenmemesinin

gerekmesidir.

Anayasa'ya aykırı olmadığı görülen denkleştirme esasının bir

sonucu olarak iki ya da dört aylık dönem içinde haftalık 45 saatlik çalışma

sürelerinin toplamda aşılamayacağı gözetildiğinde, bu dönem içinde bazı

haftalarda 45 saatin aşılmasında, aşan süre fazla çalışma süresi olarak

değerlendirilemeyeceği gibi, dönemsel süreç içinde işçinin çalışma ve dinlenme

hak ve süreleri de dikkate alındığında bu durumun angarya olarak kabul edilmesi

olanaklı değildir.

Bu nedenlerle kural Anayasa'nın 2. ve 18. maddelerine aykırı

değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 5., 11., 13. ve 50.

maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

2) Üçüncü Fıkra

Dava dilekçesinde 41. maddenin üçüncü fıkrasının, fazla çalışmanın

niteliğinde bir değişiklik olmamasına rağmen ücrette farklılaşma yaparak, adeta

sözleşmelerle belirlenecek haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında

olmamasını dayattığı, toplu pazarlık sistemine ve sözleşme özgürlüğüne dolaylı

bir müdahale anlamını taşıdığı, ölçüsüz olduğu ve güçsüzleri korumayacağı, bu

nedenlerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 13., 48. ve 53. maddelerine aykırı olduğu

ileri sürülmüştür.

41. maddenin iptali istenilen üçüncü fıkrasında “Haftalık

çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda

yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma

süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle

çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için

verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde

yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir.” denilmektedir.

Birinci fıkranın ikinci tümcesindeki “Fazla çalışma,

Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan

çalışmalardır” kuralında, fazla çalışmanın haftalık azami normal

çalışma süresi olan 45 saati aşan süreler olduğu genel ilke olarak

belirtilmektedir.

İptali istenen üçüncü fıkrada ise, sözleşmeyle haftalık normal

çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği hallerde, belirlenen bu süreyi

aşan fakat 45 saate kadar olan süre bakımından yapılan çalışmanın, fazla süreli

çalışma olarak kabul edildiği hükme bağlanmıştır.

Haftalık azami normal çalışma süresi 45 saat olduğundan, üçüncü

fıkradaki kural, birinci fıkradaki genel kuralın bir istisnası niteliğindedir

ve bu süre 45 saatten az olarak anlaşmayla belirlenebilmektedir.

41. maddenin ikinci fıkrasına göre, haftalık 45 saat normal

çalışılan işyerlerindeki fazla çalışma ücreti, saat başına normal ücrete % 50

ilave edilerek hesap edilmektedir.

Haftada normal süre olarak 45 saat çalışan işçi, çalışma süresi

sözleşmeyle bu süreden daha az tespit edilen işçiye göre daha fazla yıpranmakta

ve yorulmaktadır. Bu nedenle 45 saatin altında çalışan işçiye yaptığı fazla

süreli çalışma karşılığı ücretin % 25 artırılarak ödenmiş olması ile 45 saatin

üstünde çalışan işçiye fazla çalışma süresi karşılığı ücretin % 50 artırılarak

ödenmesinde, farklı konumda çalışan işçiler açısından çalışma barışı ile adalet

ve hakkaniyet ilkelerinin gözetildiği anlaşılmaktadır.

Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. maddesine aykırı değildir,

iptal isteminin reddi gerekir.

İptali istenilen kuralın Anayasa'nın 5., 11., 13., 48. ve 53.

maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

H- 111. Maddenin İncelenmesi

Dava dilekçesinde 111. maddenin,

sanayi, ticaret, tarım ve orman işleri ile bu işlere ilişkin kuralda belirtilen

hususların belirlenmesini yönetmeliğe bırakması nedeniyle, Anayasa'nın

Başlangıç Bölümü ile 2., 6., 7., 11. ve 124. maddelerine aykırı olduğu ileri

sürülmüştür.

Maddenin birinci fıkrasında, “Bir işin bu Kanunun

uygulanması bakımından sanayi, ticaret, tarım ve orman işlerinden sayılıp

sayılamayacağını Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bir yönetmelikle

belirler”, ikinci fıkrasında da “Tarım ve ormandan sayılan işlerde

çalışanların, çalışma koşullarına ilişkin hükümleri, hizmet akdi, ücret, işin

düzenlenmesi ile ilgili hususlar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca

çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.” denilmektedir.

111. maddenin birinci fıkrası gereğince çıkarılacak yönetmelikle,

4857 sayılı Yasa kapsamına giren ya da istisna tutulan sanayi, ticaret, tarım

ve orman işleri belirlenecektir. Bu yönetmelik, söz konusu işlerde çalışanlara

uygulanacağı ifade olunan hükümlerin, 4857 sayılı Yasa açısından uygulama

alanının tespiti ve sınırının çizilmesiyle ilgilidir.

İkinci fıkrada yönetmelikle düzenlenmesi gereken konular, tarım ve

ormandan sayılan işlerde çalışanların çalışma koşulları, hizmet akdi, ücret ve

işin düzenlenmesi ile ilgili hususlardır.

Anayasa'nın 7. maddesine göre Yasama yetkisi Türk Milleti adına

Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez. Anayasa'nın 124.

maddesinin birinci fıkrasına göre, yönetmelikler, kanunların ve tüzüklerin

uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla çıkarılabilir.

Yasayla düzenleme, konunun tüm ayrıntılarının yasayla

belirlenmesini değil, temel ilkelerin, ölçü ve sınırların yasada gösterilip

uzmanlık ve teknik konulara yönelik ayrıntıların düzenlenmesinin yürütme

organına bırakılmasını ifade eder. Yasada, yönetmelikle düzenlenecek konuların

çerçevesinin, Anayasa yargısı bağlamında denetime olanak verecek biçimde

düzenlenmiş olması gerekir. 111. maddenin birinci ve ikinci fıkralarındaki

konuların belirlenmesinde belirtilen çerçeveye yer verilmediği açıktır.

Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. ve 7. maddelerine aykırıdır,

iptali gerekir.

Haşim KILIÇ ile Serdar ÖZGÜLDÜR birinci fıkraya ilişkin bu görüşe

katılmamışlardır.

Kuralın Anayasa'nın Başlangıç Bölümü ile 6., 11. ve 124.

maddeleriyle ilgisi görülmemiştir.

VI- İPTAL HÜKMÜNÜN YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

4857 sayılı İş Kanunu'nun itiraz konusu 111. maddesinin iptaline

karar verilmesiyle meydana gelen hukuksal boşluk kamu yararını olumsuz yönde

etkileyecek nitelikte olduğundan, Anayasa'nın 153. maddesi ve 2949 sayılı

Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53.

maddesi uyarınca, yeni düzenleme yapması için yasama organına süre tanımak

amacıyla iptal kararının Resmi Gazete'de yayımlanmasından başlayarak altı ay

sonra yürürlüğe girmesi uygun bulunmuştur.

VII- SONUÇ

22.5.2003 günlü, 4857 sayılı “İş Kanunu”nun:

A) 1- 7. maddesinin,

2- 14. maddesinin,

3- 18. maddesinin birinci fıkrasının,

Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,

OYBİRLİĞİYLE,

4- 20. maddesinin;

a- Birinci fıkrasının son tümcesinin “Toplu iş sözleşmesinde hüküm

varsa veya...” bölümünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE,

b- Birinci fıkrasının son tümcesinin “...taraflar anlaşırlarsa

uyuşmazlık aynı sürede özel hakeme götürülür.” bölümünün Anayasa'ya aykırı

olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, Şevket APALAK ile Osman Alifeyyaz

PAKSÜT'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

c- Dördüncü fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

OYBİRLİĞİYLE,

5- 21. maddesinin;

a- Birinci fıkrasının son tümcesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına

ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

b- Altıncı fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin

REDDİNE, Osman Alifeyyaz PAKSÜT'ün karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,

6- 41. maddesinin;

a- Birinci fıkrasının son tümcesinin,

b- Üçüncü fıkrasının,

7- 63. maddesinin ikinci fıkrasının,

Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

8- 111. maddesinin;

a- Birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

Haşim KILIÇ ile Serdar ÖZGÜLDÜR'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

b- İkinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

OYBİRLİĞİYLE,

B) 111. maddesinin iptalinin doğuracağı hukuksal boşluk kamu

yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin

üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci

fıkraları gereğince BU MADDEYE İLİŞKİN İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE

YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE,

19.10.2005 gününde karar verildi.

Başkan

Tülay

TUĞCU

Başkanvekili

Haşim

KILIÇ

Üye

Sacit

ADALI

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Ahmet

AKYALÇIN

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

A.

Necmi ÖZLER

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Şevket

APALAK

Üye

Serruh

KALELİ

Üye

Osman

Alifeyyaz PAKSÜT

KARŞIOY

YAZISI

1) 22.5.2003 günlü, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 111. maddesinin

birinci fıkrasında “Bir işin bu Kanunun uygulanması bakımından sanayi,

ticaret, tarım ve orman işlerinden sayılıp sayılmayacağını Çalışma ve

Sosyal Güvenlik Bakanlığı bir yönetmelikle belirler.”denilmektedir.

Mülga 1475 sayılı İş Kanununun 6. maddesinin (I) numaralı

fıkrasında sanayiden sayılacak işler 13 madde halinde (a-k

bentlerinde); (II) numaralı fıkrasında ticaretten sayılan işler 3


 

Tamamlayıcı Kararlar

 

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi — Toplu Sözleşmede Hakem Kararının İptali

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi — Şoförün İşe İadesinde Muvazaa Araştırması ve Otuz İşçinin Hangi İşyerlerinde Sayılacağı

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi — Güvenlik Eğitmenine Ders Verilmediğinde Çağrı Üzerine Çalışma ve Ders Başı Ücret Ayrımı

Tüm İş Hukuku Kararları ›

 

İlgili Sayfalar

 

İşe İade ve İş Güvencesi Uyuşmazlıkları

 

Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

 

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.

 

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2003/66

 

Karar No

2005/72

 

Karar Tarihi

19 Ekim 2005

 

Oy Durumu

Kısmen oyçokluğu, kısmen oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

İş Hukuku Davaları

Tüm Çalışma Alanları ›

 

Hesaplama Araçları

İşçilik Alacakları Hesaplama

Tüm Hesaplama Araçları ›

bottom of page