Norm Denetimi Kararları · AİLE HUKUKU · NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Evli Olmayan Ana ve Babanın Çocuğunda Velayetin Doğumla Anneye Ait Olması
2005/53 E., 2008/161 K. · 13 Kasım 2008
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 6 Kasım 2026
Kararın Özeti
Aile mahkemesi, evli olmayan ana ve babanın çocuğunda velayetin anneye ait olmasını öngören hükmü Anayasa Mahkemesine taşıdı. Genel Kurul, çocuğun doğumdan itibaren yasal temsilcisinin belli olmasını ve haklarının korunmasını esas aldı. Kanunda öngörülen istisnai hâllerde velayetin babaya verilmesinin veya çocuğa vasi atanmasının mümkün olduğunu belirtti. Ebeveynin soyadını kullanmaya ilişkin iddiayı ise velayetten ayrı bir soybağı sorunu olarak değerlendirdi.
Hukuki İlke
Genel Kurula göre, evlilik dışında doğan çocuğun temsilcisiz kalmasını önlemek amacıyla velayetin doğumla anneye verilmesi, kanun koyucunun çocuk yararını korumaya dönük takdir alanı içindedir.
Sonuç
Türk Medeni Kanunu’nun 337. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine oybirliğiyle karar verildi.
Kararın Kapsamı
İncelenen kural çocuğun doğum anındaki hukuki temsilini belirler. Velayetin sonradan değiştirilmesi ya da kişisel ilişki düzenlemesi talep edildiğinde somut koşullar ayrıca incelenir.
İlgili Mevzuat
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 337
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 10, 41
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2005/53
Karar Sayısı : 2008/161
Karar Günü : 13.11.2008
R.G Tarih-Sayı :
27.03.2010-27534
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İstanbul 1. Aile
Mahkemesi
İTİRAZIN KONUSU: 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 337. maddesinin birinci fıkrasının, Anayasa'nın
5., 10., 12. ve 41. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir.
I- OLAY
Evlilik birliği dışında doğan çocuğun velâyetinin düzenlenmesi
istemiyle açılan davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu savını
ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur.
III- YASA METİNLERİ
A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu kuralı da içeren
337. maddesi şöyledir:
'Ana ve baba evli değilse velâyet anaya aittir.
Ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velâyet kendisinden alınmışsa
hâkim, çocuğun menfaatine göre, vasi atar veya velâyeti babaya verir.'
B- Dayanılan Anayasa Kuralları
Başvuru kararında Anayasa'nın 5., 10., 12. ve 41. maddelerine
dayanılmıştır.
IV- İLK İNCELEME
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Haşim KILIÇ,
Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,
Mustafa YILDIRIM, Cafer ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Ali GÜZEL ve Fettah OTO'nun
katılımlarıyla 3.6.2005 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ
Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı
İtiraz konusu kural, evlilik birliği dışında doğan çocuğun
velâyetinin kime ait olacağını düzenlemektedir. Velâyet kavramı, Türk Medeni
Kanunu'nda açıkça tanımlanmamıştır. Bununla birlikte Türk Medeni Kanunu'nun
339. maddesi hükümlerinden genel olarak velâyet kavramının içeriğinin
belirlenmesi mümkündür. Buna göre velâyet kısaca, ana babanın prensipte ergin
olmayan çocuklarıyla ilgili olarak kanunen gerekli kararları alma yetkisini
ifade eder. Öğretide ise velâyet, küçüklerin ve bazen de kısıtlı ergin
çocukların gerek kendilerine, gerek mallarına özen gösterme ve onları temsil
etme konusunda kanunun ana ve babaya yüklediği yükümlülükler ile bu
yükümlülüklerin iyi bir şekilde yerine getirilmesini sağlamak üzere onlara
tanıdığı hakların tümü olarak tanımlanmıştır.
Velâyet, birçok hak ve yükümlülüğü içeren bir hukuki kurumdur.
Velâyet, ana babanın çocuğa ilişkin sorumluluklarının ve yetkilerinin tümünü
kapsar; bu bağlamda çocuğun bakım ve eğitimi, kanuni temsili, malvarlığının
yönetimi ve çocuğun menfaatlerinin korunması için hukuki temel oluşturur.
Önceleri ana babanın çocukları üzerindeki hâkimiyet hakkı olarak görülen
velâyet, günümüzde hem yükümlülük hem de bir hak olarak anlaşılmaktadır.
Velâyet, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak niteliğindedir. Bu
nedenle başkasına devredilemez, miras yoluyla geçmez ve bu haktan vazgeçilemez.
Bu hak başkasına devredilemediği gibi bu haktan feragat da edilememektedir.
Bununla birlikte yasanın gösterdiği bazı şartlar altında velâyet hakkının
kullanılmasının kısmen veya tamamen üçüncü kişilere bırakılması mümkündür.
Türk hukukunda velâyet hakkı kural olarak sadece ana ve babaya
tanınmıştır. Türk Medeni Kanunu'nun 335. maddesinde 'ergin olmayan çocuk ana ve
babasının velâyeti altındadır' denilmiştir. Aynı şekilde, Türk Medeni
Kanunu'nun 314. maddesinin birinci fıkrasında evlat edinenin de ergin olmayan
evlatlık üzerinde velâyet hakkı olduğu kabul edilmiştir. Ana ve baba evli
iseler velâyet hakkı çocuğun dünyaya geldiği anda her ikisine de ait olarak
doğar. Ana ve baba evli değillerse, çocuğun velâyeti doğum anından itibaren
anaya aittir. Evlilik birliği dışında doğan çocuğun anasının velâyeti
kullanamadığı veya kullanmasının mümkün olmadığı istisnai hallerde ise, hâkimin
takdirine göre velâyet babaya verilebilir veya çocuğa vasi atanabilir (Türk
Medeni Kanunu m.337). Ayrıca, Türk Medeni Hukukunda evlilik birliği dışında
anne ve babanın velâyeti birlikte kullanma hakları tanınmamıştır.
Yasakoyucu 743 sayılı mülga Medeni Kanunun uygulandığı dönemde olduğu
gibi velâyetin askıda kalmaması için, evlilik birliği dışında doğan çocukların
velâyetinin kendiliğinden ve başka bir işleme gerek kalmaksızın anneye ait
olması esasını kabul etmiştir.
B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu
Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyle evlilik birliği
içinde doğan çocuklarla ve evlilik birliği dışında doğan çocuklar arasında
ayırım yapıldığı, evlilik birliği dışında doğan çocukların velâyetinin babaya
verilmesinin çok güç şartlara bağlandığı, evlilik birliği dışında doğan çocuğun
babasının soyadından ve babasının velâyetle ilgili yükümlülüklerinden
yararlanamadığı, babanın evlilik birliği dışında doğan çocuğun eğitim ve
gelişimine katkıda bulunamadığı, oysa evlilik birliği içinde doğan çocuğun
bunlardan faydalandığı ve daha avantajlı bir durumda olduğu, ayrıca evlilik
birliği içinde doğan çocukların babaları ile evlilik birliği dışında doğan
çocukların babaları arasında eşitliğe aykırı uygulamaların ortaya çıktığı, bu
nedenle kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen eşitlik ilkesi ile eylemli
değil, hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda
bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak ve
kişilere yasalar karşısında ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını
önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı
kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Aynı
hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. Nitelikleri ve durumları
özdeş olanlar için yasalarla değişik kurallar konulamaz.
Anayasa'nın 'Ailenin korunması' ile ilgili 41.
maddesinde; 'Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe
dayanır. Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların
korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için
gerekli tedbirleri alır, teşkilâtı kurar.' denilmektedir.
Türk hukukunda evlilik birliği içinde ve dışında doğan çocuklar
arasında haklara ehil olma, hakları kullanma ve hukuksal korunma bakımından her
türlü eşitsizliğin 4721 sayılı Medeni Kanun ile kaldırıldığı öğretide kabul
görmekle birlikte, 'velâyet' ve 'soyadı' konularında farklı görüşler bulunduğu
bilinmektedir.
Başvuran mahkemenin evlilik dışı doğan çocuğun soyadı hakkı
konusunda ileri sürdüğü savlarla ilgili olarak, ebeveynin soyadını kullanma
hakkı velâyetin değil öncelikle soybağının bir hukuki sonucudur. Bu
nedenle, itiraz konusu kuralla ilgili olmadığı anlaşılan bu savların
incelenmesine gerek görülmemiştir.
İtiraz konusu kuralın gerekçesi incelendiğinde, kanunkoyucunun 743
sayılı mülga Türk Medeni Kanunu'nun uygulandığı dönemde yaşanan tecrübeleri
nazara alarak, evlilik birliği dışında doğan çocuğun velâyetinin askıda
kalmaması ve hak kaybına uğramaması için, doğumdan sonra velâyetin kural olarak
anneye, istisnai durumlarda ise babaya verilmesini veya vasi atanmasını tercih
ettiği anlaşılmaktadır.
Aynı şekilde, Avrupa'daki ve dünyanın diğer bölgelerindeki çağdaş
ülkelerin medeni hukuk mevzuatında, olağanüstü bazı şartlar haricinde evlilik
birliği dışında doğan çocukların velâyetinin anneye verilmesi yöntemi yaygın
bir uygulamadır. Diğer taraftan, uluslararası belgelerde de, evlilik birliği
dışındaki doğan çocukların velâyetinin anneye veya babaya veya her ikisine
verilmesi konusundaki tercih genellikle devletlerin takdirine bırakılmıştır.
Yasakoyucu evlilik birliği dışında doğan çocukların ana ve babalarının
anlaşmaları ve hâkimin de bu anlaşmayı uygun görmesi halinde, velâyeti birlikte
kullanma haklarını öngörmemiş ve velâyetin doğrudan babaya verilmesi yolunu da
tercih etmemiştir. Evlilik birliği dışında doğan çocuğun doğumdan itibaren
derhal yasal bir temsilciye sahip olması, çocuğun yüksek yararı gereğidir.
Evlilik dışı çocuğun velâyetinin doğrudan anneye verilmesi, istisnai durumlarda
velâyetin babaya verilmesi veya vasi atanmasının nedeni, soybağı
ilişkisinin kolaylıkla kurulması, anne ve çocuk arasındaki özel biyolojik ve
ruhsal bağın varlığı olup, bu husus yasakoyucunun takdir alanı içindedir.
Evlilik birliğinin devamı ile evlilik birliğinin sona ermesi ve
evlilik dışı çocuk sahibi olunması hallerinde, velâyet hakkının kullanılması
konusunda farklı düzenlemeler öngörülmesinde, bu hakka sahip olan veliler aynı
hukuksal konumda bulunmadıklarından aralarında eşitlik karşılaştırması
yapılamaz. Bu nedenle kuralın Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırı bir yönü
görülmemiştir.
Anayasa'nın 41. maddesi ile toplumun temeli olan ailenin huzur ve
refahı ve özellikle ana ve çocuğun korunması için gerekli önlemleri almak
görevi Devlet'e verilmiştir. Bu madde de belirtilen 'Devlet,
ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması.... için gerekli
tedbirleri alır' hükmü çocukların korunmasını da güvence altına alır.
Kuralda evlilik birliği dışında doğan çocuğun haklarının korunması ve
yasal yönden temsilcisiz kalmaması için velâyetin doğumla birlikte anneye
verilmesinin öngörülmesi, Anayasa'nın 41. maddesinde çocukların korunması
için gerekli tedbirleri alma yönünde Devlet'e verilen görevin yerine
getirilmesinin bir ifadesidir.
Açıklanan nedenlerle, kural Anayasa'nın 10. ve 41. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.
İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 5. ve 12. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir.
VI- SONUÇ
22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 337.
maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.11.2008
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
Haşim
KILIÇ
Başkanvekili
Osman
Alifeyyaz PAKSÜT
Üye
Sacit
ADALI
Üye
Ahmet
AKYALÇIN
Üye
Mehmet
ERTEN
Üye
Mustafa
YILDIRIM
Üye
A.
Necmi ÖZLER
Üye
Fettah
OTO
Üye
Serdar
ÖZGÜLDÜR
Üye
Serruh
KALELİ
Üye
Zehra
Ayla PERKTAŞ
Benzer Kararlar
İlgili Sayfalar
Türk Medeni Kanunu’nun 337. Maddesi
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi
Karar Türü
Norm Denetimi
Esas No
2005/53
Karar No
2008/161
Karar Tarihi
13 Kasım 2008
Oy Durumu
Oybirliği
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları