top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Çocuğun Babalık Davasında Erginlikten veya Kayyıma Tebliğden Başlayan Bir Yıllık Sürenin İptali

 

2010/71 E., 2011/143 K. · 27 Ekim 2011

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 6 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Türk Medeni Kanunu, kendisine kayyım atanmayan çocuğun babalık davası açma süresini ergin olduğu tarihten başlatıyordu. Anayasa Mahkemesi, bir yıl geçince çocukla babası arasında soybağı kurma imkânının kaybedilmesini ölçüsüz buldu. Önce bu süre başlangıcını, ardından aynı fıkrada kayyıma tebliği esas alan ve uygulanma imkânı kalmayan bölümü iptal etti. İki bölüm için karşıoy sayıları farklıydı. İptal hükmünün yürürlüğü bir yıl ertelendi.

 

Hukuki İlke

 

Davalının sürekli dava tehdidi altında kalmaması amacı, kayyım atanmayan çocuğun erginliğinden başlayarak yalnız bir yıl içinde babasıyla soybağı kurma yolunu tamamen kaybetmesini haklı kılmadı.

 

Sonuç

 

Kayyım atanmayan çocuğa ilişkin bölüm üç karşıoyla, kayyıma tebliğe ilişkin kalan bölüm bir karşıoyla iptal edildi. İptalin Resmî Gazete’de yayımından bir yıl sonra yürürlüğe girmesine oybirliğiyle karar verildi.

 

Kararın Kapsamı

 

Karar 7 Şubat 2012’de yayımlandı. İptalin konusu çocuğun dava hakkına ilişkin ikinci fıkraydı. Annenin dava süresi ve haklı gecikmede ek süre farklı hükümlerde düzenlenmiştir. Dördüncü fıkra, daha sonra K.2012/39 sayılı kararda çocuk yönünden ayrıca incelendi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 301, 303

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 2, 17, 36, 153/3

  • 6216 sayılı Kanun — m. 43/4, 66/3

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2010/71

Karar Sayısı : 2011/143

Karar Günü : 27.10.2011

R.G. Tarih-Sayı :

07.02.2012-28197

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Van Aile Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721

sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 303. maddesinin ikinci fıkrasının '...hiç

kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.' bölümünün,

Anayasa'nın 2., 5., 10., 13., 17., 36., 40. ve 41. maddelerine aykırılığı

savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Davacı tarafından açılan babalık davasında, Cumhuriyet savcısının

itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu iddiasını ciddi bulan Mahkeme,

iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun itiraz konusu

kuralı da içeren 303. maddesi şöyledir:

'MADDE 303.- Babalık davası, çocuğun doğumundan önce

veya sonra açılabilir. Ananın dava hakkı, doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle

düşer.

Çocuğa doğumdan sonra kayyım atanmışsa, çocuk hakkında bir yıllık

süre, atamanın kayyıma tebliği tarihinde; hiç kayyım atanmamışsa

çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.

Çocuk ile başka bir erkek arasında soybağı ilişkisi varsa, bir

yıllık süre bu ilişkinin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.

Bir yıllık süre geçtikten sonra gecikmeyi haklı kılan sebepler

varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir.'

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 5., 10., 13., 17., 36., 40. ve

41. maddelerine dayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ,

Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,

Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ, Zehra Ayla PERKTAŞ

ve Engin YILDIRIM'ın katılımlarıyla 22.9.2010 gününde yapılan ilk inceleme

toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz

konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile

diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı

Soybağı terimi, 743 sayılı önceki Medenî Kanundaki nesep

sözcüğünün yerine 4721 sayılı Türk Medenî Kanun'u (TMK.) tarafından hukuk

diline kazandırılan bir terim olup, biri geniş diğeri dar olmak üzere iki

farklı anlamda kullanılmaktadır.

Geniş anlamda soybağı, bir kimse ile onun ecdadı, üstsoyu

arasındaki biyolojik ve doğal bağlantıyı ifade eder. Dar anlamda soybağı ise,

sadece çocuklar ile ana ve babaları arasındaki bağlantıyı, başka bir deyişle

çocuğun ana ve babasına nisbetini ifade eder ki, Medenî Kanunun 'Aile

Hukuku' başlıklı ikinci kitabında düzenlenmiş olan soybağı da bu dar

anlamdaki soybağıdır.

4721 sayılı TMK.'nun soybağının hükümlerini düzenleyen 282.

maddesinde, çocuk ile ana arasındaki soybağının doğumla, çocuk ile baba

arasındaki soybağının ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle

kurulacağı belirtilmiştir. Ayrıca bu maddeye göre, soybağı evlat edinme yoluyla

da kurulabilir. Çocuk ile babası arasında, anne ile evlenme, tanıma ve evlat

edinme yoluyla soybağı ilişkisi kurulmasında babanın rızası bulunmaktadır.

Babanın rızasının bulunmadığı durumlarda, çocuk ile babası arasında soybağının

kurulması için hakim kararına ihtiyaç bulunmaktadır. Çocuk ile babası arasında

soybağının kurulması için açılan bu davaya babalık davası denilmektedir.

Babalık davası ile ilgili hükümler 4721 sayılı TMK'nun 301-304.

maddeleri arasında düzenlenmiştir. TMK.'nun 301. maddesinin birinci fıkrasında,

çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece belirlenmesini ana ile çocuğun

isteyebileceği belirtilmiştir. TMK.'nun 303. maddesinin birinci fıkrasında ise

babalık davasının, çocuğun doğumundan önce veya sonra açılabileceği, ananın

dava hakkının, doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle düşeceği, itiraz konusu

kuralı da içeren ikinci fıkrasında, çocuğa doğumdan sonra kayyım atanmışsa

çocuk hakkında bir yıllık sürenin atamanın kayyıma tebliği tarihinde, hiç

kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihten itibaren işlemeye başlayacağı,

üçüncü fıkrasında, çocuk ile başka bir erkek arasında soybağı ilişkisi varsa

bir yıllık sürenin bu ilişkinin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlayacağı,

dördüncü fıkrasında ise, bir yıllık süre geçtikten sonra gecikmeyi haklı kılan

sebepler varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava

açılabileceği öngörülmektedir.

TMK.'nun 303. maddesinde babalık davası için öngörülmüş olan

süreler hak düşürücü sürelerdir.

B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu

Başvuru kararında, kişinin soybağını bilmesinin en temel

haklarından birisi olduğu, kişinin babası olmayan birinin üzerine kaydedilmesi

ve bunu daha sonra öğrenmesi durumunda dava açma hakkının itiraz konusu kural

ile belli bir süreyle sınırlandırılmasının Anayasa'nın temel ilkeleri ve

demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırılık teşkil ettiği ve hak arama

özgürlüğünü sınırladığı, Anayasa Mahkemesi'nin 25.6.2009 günlü, 2008/30 Esas,

2009/96 Karar sayılı kararıyla TMK.'nun 289. maddesindeki 'Her halde

doğumdan başlayarak beş yıl içinde açmak zorundadır.' ibaresindeki beş

yıllık sürenin iptal edildiği, baba için tanınan bu imkânın çocuk için de

tanınması gerektiği belirtilerek, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 5., 10.,

13., 17., 36., 40. ve 41. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan

haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve

işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu

geliştirerek sürdüren, hukuk güvenliğini sağlayan, Anayasa'ya aykırı durum ve

tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve

yasalarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.

Anayasa'nın 'Kişinin dokunulmazlığı, maddî ve manevî

varlığı' başlıklı 17. maddesinde, 'Herkes, yaşama, maddî ve

manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir' denilmektedir.

Buna göre kişinin yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma hakkı birbirleriyle

sıkı bağlantıları olan, devredilmez, vazgeçilmez temel haklardandır. Bu haklara

karşı her türlü engelin ortadan kaldırılması da devlete görev olarak

verilmiştir. Güçlüler karşısında güçsüzleri koruyacak olan devlet gerçek

eşitliği sağlayacak, toplumsal dengeyi koruyacak ve böylece sosyal niteliğine

ulaşacaktır. Bu itibarla kişilerin yaşayışlarına ilişkin yasal

düzenlemeler 'yaşama hakkı ile maddî ve manevî varlığını koruma

hakları'nı önemli ölçüde zedeleyecek veya ortadan kaldıracak kuralları

içermemelidir.

Anayasa'nın 'Hak arama hürriyeti' başlıklı 36.

maddesinde, herkesin gerekli araç ve yollardan yararlanarak yargı organları

önünde davacı ya da davalı olarak sav ve savunma hakkı bulunduğu

belirtilmektedir. Maddeyle güvence altına alınan dava yoluyla hak arama

özgürlüğü, kendisi bir temel hak niteliği taşımasının ötesinde, diğer temel hak

ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını

sağlayan en etkili güvencelerden birisidir.

İtiraz konusu kuralda, çocuk hakkındaki bir yıllık babalık davası

açma süresinin çocuğa doğumdan sonra hiç kayyım atanmamışsa, çocuğun ergin

olduğu tarihte işlemeye başlayacağı öngörülmektedir. Kuralda öngörülen dava

açma süresi, yargılama usulüne ilişkin olup, soybağı davalarında dava açma

süresini belirleyip belirlememe yetkisi, Anayasa'da belirlenen kurallara bağlı

kalmak ve adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini gözetmek koşuluyla yasa

koyucunun takdirindedir.

Yasa koyucu, soybağı davalarında dava açma süresine ilişkin

hükümleri düzenlerken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük

ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise 'elverişlilik', 'gereklilik'

ve 'orantılılık' olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. 'Elverişlilik', getirilen

kuralın, ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, 'gereklilik',

getirilen kuralın, ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını ve 'orantılılık'

ise getirilen kural ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü

ifade etmektedir.

Ölçülülük ilkesi nedeniyle Devlet, sınırlamadan beklenen kamu

yararı ile bireyin hak ve özgürlükleri arasında adil bir dengeyi sağlamakla

yükümlüdür. Anayasa'da düzenlenen kişinin maddi ve manevi varlığını koruma

ve geliştirme hakkı ile Devlet'in herkesin maddi ve manevi varlığını

geliştirmesi için gerekli şartları hazırlama görevi göz önüne alındığında; kişi

evlilik dışı dünyaya gelse bile, ana babasını bilmek, babasının nüfusuna

yazılmak, bunun getireceği haklardan yararlanmak, ana ve babasından kendisine

karşı olan görevlerini yerine getirmelerini istemek gibi kişiliğine bağlı temel

haklara sahiptir.

İtiraz konusu kural ile çocuğun babalık davasını açma hakkının hiç

kayyım atanmamışsa ergin olduğu tarihten itibaren bir yıllık süre ile

sınırlandırılmasının gerekçesinin, davalı babanın sürekli olarak dava tehdidi altında

kalmamasını sağlamaya yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Davalı babanın veya

ailesinin uzun süre dava tehdidi altında bulunmaması, diğer yandan da çocuğun

ana babasını bilme, babasının nüfusuna yazılma ve hak arama özgürlüklerinin

zarar görmemesi amacıyla, her iki taraf açısından yasa koyucunun süre koyma

konusundaki takdir yetkisini makul bir süre olarak belirlemesi gerekmektedir.

Hak düşürücü niteliğinden dolayı itiraz konusu kuralda öngörülen sürenin

geçmesinden sonra çocuğun babası ile arasındaki soybağını kurma olanağını

yitirmesi hususu göz önüne alındığında, çocuk hakkında hiç kayyım atanmamışsa

ergin olduğu tarihten itibaren işleyecek olan bir yıllık dava açma süresi

yeterli ve makul olmadığı gibi, ölçülü de değildir.

Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 17. ve

36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Kural, Anayasa'nın 2., 17. ve 36. maddelerine aykırı bulunarak

iptal edildiğinden, Anayasa'nın 5., 10., 13., 40. ve 41. maddeleri yönünden

ayrıca incelenmesine gerek görülmemiştir.

Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR ve Nuri NECİPOĞLU bu görüşe

katılmamışlardır.

VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ

6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri

Hakkında Kanun'un 43. maddesinin dördüncü fıkrasında, yasanın belirli

kurallarının iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu

doğuruyorsa, bunların da Anayasa Mahkemesi'nce iptaline karar verilebileceği

öngörülmektedir.

4721 sayılı Kanun'un 303. maddesinin ikinci fıkrasının '...hiç

kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.' bölümünün

iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan aynı cümlede yer alan 'Çocuğa

doğumdan sonra kayyım atanmışsa, çocuk hakkında bir yıllık süre, atamanın

kayyıma tebliği tarihinde; ...' bölümünün de 6216 sayılı Yasa'nın 43.

maddesinin dördüncü fıkrası gereğince iptali gerekir.

Serruh KALELİ bu görüşe katılmamıştır.

VII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında 'Kanun,

kanun hükmünde kararname ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da

bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte

yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe

gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede

yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez' denilmekte, Anayasa

Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66. maddesinin

(3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 303. maddesinin ikinci

fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü

fıkrasıyla 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri

Hakkında Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün,

kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe

girmesi uygun görülmüştür.

VIII- SONUÇ

A- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 303.

maddesinin ikinci fıkrasının, '' hiç kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu

tarihte işlemeye başlar.' bölümünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR ile Nuri NECİPOĞLU'nun karşıoyları ve

OYÇOKLUĞUYLA,

B- 4721 sayılı Kanun'un 303. maddesinin ikinci fıkrasının, '' hiç

kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.' bölümünün

iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan aynı fıkrada yer alan 'Çocuğa

doğumdan sonra kayyım atanmışsa, çocuk hakkında bir yıllık süre, atamanın

kayyıma tebliği tarihinde; '' bölümünün de, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı

fıkrası gereğince İPTALİNE, Serruh KALELİ'nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,

C- 4721 sayılı Kanun'un 303. maddesinin ikinci fıkrasının iptal

edilmesi nedeniyle, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı

Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66.

maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince bu fıkraya ilişkin İPTAL HÜKMÜNÜN,

KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE

GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE,

27.10.2011 gününde karar verildi

Başkan

Haşim

KILIÇ

Başkanvekili

Serruh

KALELİ

Başkanvekili

Alparslan

ALTAN

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

Fettah

OTO

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Osman

Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Recep

KÖMÜRCÜ

Üye

Burhan

ÜSTÜN

Üye

Engin

YILDIRIM

Üye

Nuri

NECİPOĞLU

Üye

Hicabi

DURSUN

Üye

Celal

Mümtaz AKINCI

KARŞI OY GEREKÇESİ

İptal istemine konu kural, babalık davasının hiç kayyım atanmamış

olması halinde, çocuğun ergin olduğu tarihten itibaren işlemeye başlayacağına

ilişkin olup; onsekiz yaşın doldurulmasından itibaren bir yıl içinde bu davanın

açılması gerektiği maddede hüküm altına alınmaktadır.

4721 sayılı Medeni Kanunun 303. maddesinin iptal istemine konu

yapılmayan son fıkrasında ise 'Bir yıllık süre geçtikten sonra gecikmeyi haklı

kılan sebepler varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde

dava açılabilir.' denilmektedir. Bu fıkra, maddenin ilk üç fıkrası bakımından

ortak olup, ikinci fıkranın dava konusu bölüm yönünden de değerlendirilmesi

gereken bir kural mesabesindedir.

303. madde bir bütün olarak incelendiğinde; yasa koyucunun dengeli

bir kural getirdiği, 'gecikmeyi haklı kılan sebepler varsa' ibaresiyle de, bir

yıllık süre dışındaki hukuken meşru nedenlerle her zaman babalık davası

açılabilmesine imkân tanıdığı anlaşılmaktadır.

Çocuk ile baba arasındaki soybağının bir temel hak olduğu kuşkusuz

ise de, itiraz konusu kuralın bu hakkı ihlâl ettiğini söyleyebilmek imkânı

yoktur. Madde metni bütünsel biçiminde değerlendirildiğinde, yasa koyucunun

değişik durum ve ihtimalleri gözeterek ilgililere yeteri kadar dava hakkı

tanıdığı açıkça görülmektedir. İptal istemine konu kuralın, maddenin diğer

bölümleri dikkate alınmadan yorumlanması ve sonuca bu şekilde varılması

isabetli olmayacaktır.

Açıklanan nedenlerle; kuralın bir temel hakkı ihlâl eden, adil

yargılanma hakkını ortadan kaldıran mahiyeti bulunmadığı ve yasa koyucunun

takdir hakkı çerçevesinde yapılan düzenlemenin Anayasa'ya aykırı bir yönünün

olmadığı kanaatine vardığımızdan; çoğunluğun iptal yönündeki kararına

katılmıyoruz.

Başkanvekili

Serruh

KALELİ

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Nuri

NECİPOĞLU

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2010/71

 

Karar No

2011/143

 

Karar Tarihi

27 Ekim 2011

 

Oy Durumu

İki iptal oyçokluğuyla, yürürlük ertelemesi oybirliğiyle

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page