top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Bireysel Başvuru Kararları  ·  CEZA MUHAKEMESİ HUKUKU  ·  HAK İHLALİ  ·  BİREYSEL BAŞVURUNUN KABUL EDİLEMEZLİĞİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Disiplin Hapsi Kararına Karşı Kanun Yolunun Kapalı Olması

 

B. No: 2018/313 · 18 Eylül 2025

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 12 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Ceza davasında sanık olan başvurucu, duruşmada hâkime bağırıp salondan çıkarılırken direndiği gerekçesiyle Ceza Muhakemesi Kanunu m. 203 uyarınca bir gün disiplin hapsine konuldu ve bu karar hemen infaz edildi. Kanun, duruşma düzenini koruma amacıyla verilen bu karara karşı itiraz yolu öngörmüyordu. Anayasa Mahkemesi, kişiyi hürriyetinden yoksun bırakan disiplin hapsini suç isnadı kapsamında değerlendirdi; duruşma düzenini koruma amacının kısa sürede sonuçlanan bir kanun yoluyla da sağlanabileceğini belirterek hükmün denetlenmesini talep etme hakkının ihlaline, manevi tazminata ve kararın Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesine karar verdi.

 

Hukuki İlke

 

Bu başvuruda Anayasa Mahkemesi, duruşma düzenini bozan kişiye verilen ve onu hürriyetinden yoksun bırakan disiplin hapsinin, iç hukukta suç cezası sayılmasa da hükmün denetlenmesini talep etme hakkı bakımından suç isnadına ilişkin bir uyuşmazlık olduğunu kabul etti. Hâkimin duruşma üzerindeki otoritesini kesintisiz korumak meşru bir amaçtır; ancak bu amaç acele bir kanun yolu öngörülerek de gerçekleştirilebileceğinden disiplin hapsinin her türlü denetimin dışında bırakılması gerekli bir sınırlama sayılmadı.

 

Sonuç

 

Hükmün denetlenmesini talep etme hakkına ilişkin iddia kabul edilebilir bulunarak Anayasa'nın 36. maddesindeki bu hakkın ihlal edildiğine ve başvurucuya net 50.000 TL manevi tazminat ödenmesine oybirliğiyle karar verildi. Kötü muamele iddiası başvuru yollarının tüketilmemesi, ifade özgürlüğü iddiası açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle oybirliğiyle kabul edilemez bulundu. Tespit edilen sorunun bilgi ve takdir için Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirilmesine oyçokluğuyla karar verildi; 257,50 TL yargılama giderinin başvurucuya ödenmesine hükmedildi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 13, 36
    Hak arama hürriyeti kapsamında hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ve sınırlama ölçütleri

  • 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — m. 203, 204, 267
    Duruşma düzeni, sanığın salondan çıkarılması, disiplin hapsi ve itiraz olunabilecek kararlar

  • 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun — m. 50
    İhlalin giderimi ve yasama organına bildirim

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.

 

TÜRKİYE CUMHURİYETİ


ANAYASA MAHKEMESİ


GENEL KURUL


KARAR


... BAŞVURUSU (2)


(Başvuru Numarası: 2018/313)


Karar Tarihi: 18/9/2025


R.G. Tarih ve Sayı: 16/3/2026 - 33198


GENEL KURUL


KARAR


Başkan


:


Kadir ÖZKAYA


Başkanvekili


:


Hasan Tahsin GÖKCAN


Başkanvekili


:


Basri BAĞCI


Üyeler


:


Engin YILDIRIM


Rıdvan GÜLEÇ


Recai AKYEL


Yusuf Şevki HAKYEMEZ


Yıldız SEFERİNOĞLU


Selahaddin MENTEŞ


İrfan FİDAN


Kenan YAŞAR


Muhterem İNCE


Yılmaz AKÇİL


Ömer ÇINAR


Metin KIRATLI


Raportör


:


Akif YILDIRIM


Başvurucu


:


...


I. BAŞVURUNUN KONUSU


1. Başvuru, duruşma düzenini bozduğu gerekçesiyle kişi hakkında kesin olarak bir gün disiplin hapsi kararı verilmesi nedeniyle hükmün denetlenmesini talep etme hakkının, kolluk görevlilerinin hukuka aykırı güç uygulaması nedeniyle kötü muamele yasağının ve duruşmadaki beyanlar dolayısıyla disiplin hapsi uygulanması nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.


II. BAŞVURU SÜRECİ


2. Başvuru 26/12/2017 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.


3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.


4. Bölüm, başvurunun Genel Kurul tarafından incelenmesine karar vermiştir.


III. OLAY VE OLGULAR


5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:


6. Derinkuyu Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başvurucu hakkında kasten yaralama ve tehdit suçlarından iddianame düzenlenmiştir.


7. Derinkuyu Asliye Ceza Mahkemesinin (Asliye Ceza Mahkemesi) iddianameyi kabul etmesiyle kovuşturma evresi başlamıştır. Anılan yargılamaya ait duruşmanın 28/11/2017 tarihli ikinci celsesinde duruşmanın düzenini bozduğu gerekçesiyle başvurucu hakkında 1 gün disiplin hapsi uygulanmasına karar verilmiştir.


8. Söz konusu celseye ait tutanağın ilgili kısmı şöyledir:


"Sanıktan soruldu: Tanıklardan [D.Y.nin] beyanı yanlış yazılmıştır, kimse gücenmesin, reddi hakim ve reddi katip talebim vardır, dedi.


Sanık yazılı reddi hakim ve reddi katip talebini içerir dilekçesini sundu, alındı, okundu, dosyasına konuldu.


Mahkeme hakimi sanığa savunmanızı yapın reddi hakim talebiniz ve tanık beyanlarınıza bir itirazınız varsa zapta geçelim dedi.


Sanık, tanık [D.nin] beyanını neden yanlış yazdınız diyerek sordu, mahkeme hakimi de soru cevap şeklinde ilerlemeyelim, savunmanızı yapın, dedi.


Sanık mahkeme hakiminin sözünü kesmesi üzerine mahkeme hakimine bağırma şeklinde çıkışmıştır. Mahkeme hakimi de sözünü kesmemesi hususunda sanığı uyarmıştır. Sanık bunun üzerine İnsanın kafasını bozma kes sesini diyerek yumruğunu sanık kürsüsüne vurmuştur.


G.D.: Durmuşma düzeni açısından zorunluğu olduğundan sanığın CMK'nın 203 ve devamı maddesi gereğince duruşma salonundan çıkarılmasına karar verildi.


Hakim polisin çağrılması talimatını mübaşir [M.S.ye] söylemiştir.


Hakim sanğın dışarı çıkarılması talimatını verdi.


Polis [A.S.] sanığı dışarı çıkarılması için uyarıda bulundu. Sanık dışarı çıkmayacağını söyleyerek direndi.


Mahkeme hakimine hitaben 'senin gibi bir hakim daha böyle yaptı, şimdi cezaevinde yatıyor, sen benim hakkımda sahte belge düzenledin' dedi.


Sanık dışarı çıkarılması sırasında direnç göstermiş ve karışıklıklara neden olmuştur. Kolluk görevlileri tarafından sanık duruşma salonundan çıkarıldı.


Sanık duruşma salonundan çıkarıldığından Nevşehir Barosundan müdafii talebinde bulunuldu. Nevşehir Barosu Avukatlarından Av. [A.M.Y.] CMK'nın 204 maddesi gereğince müdafii olarak tayin edilmiş olduğu görüldü. Görevlendirme belgesi alındı, okundu, dosyasına konuldu.


Sanık müdafii Av. [A.M.Y.] huzura alındı ve müdafiinin beyanına geçilmiştir.


SANIK MÜDAFİİ SORULDU: Savunmalarımıza sanıkla beraber devam edeceğiz, sanık huzurda olduğunda devam edeceğiz, dosyanın incelenmesi için süre talep ediyoruz, dedi.


Dosya incelendi.


GEREĞİ DÜŞÜNÜLDÜ :


1-Sanığın reddi hakim ve reddi katip talebinin celse arasında değerlendirilmesine,


2-Sanık duruşmanın düzenini bozduğundan CMK'nın 203/2 maddesi gereğince duruşma salonundan çıkarılmasına,


3-Sanık CMK'nın 204. Maddesi gereğince dışarı çıkarıldığından ve avukatı bulunmadığından Nevşehir Barosundan müdafii talebinde bulunulmasına,


4-Sanık dışarı çıkarılması sırasında direnç göstermiş ve karışıklıklara neden olmuş, uzunca bir süre duruşma salonunu terk etmemiş, mahkeme hakiminin uyarılarına rağmen duruşma salonundan çıkmamış, bunun üzerine kolluk görevlileri tarafından zorla duruşma salonundan çıkarılmış, bu nedenle CMK'nın 203/3 maddesi gereğince sanık sıfatı bulunan ... hakkında 1 gün disiplin hapsi uygulanmasına, bu hususta Derinkuyu Cumhuriyet Savcılığına müzekkere yazılmasına,


5-Sanık mahkeme hakimine benim hakkımda sahte belge düzenledin diyerek iftira ettiğinden ve duruşma salonunu terk etmeyerek kamu görevlilerine görevini yaptırmamak için direndiğinden bu hususlarda Derinkuyu Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmasına,


..."


9. Asliye Ceza Mahkemesi aynı tarihte disiplin hapsi kararına ilişkin duruşma zaptını Başsavcılığa göndererek infazını talep etmiştir. Başvurucu, disiplin hapsinin infazından sonra 29/11/2017 tarihinde serbest bırakılmıştır.


10. Başvurucu 26/12/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.


IV. İLGİLİ HUKUK


A. Ulusal Hukuk


11. 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun "Hâkim veya başkanın yetkisi" başlıklı 203. maddesi şöyledir:


"(1) Duruşmanın düzeni, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından sağlanır.


(2) Mahkeme başkanı veya hâkim, duruşmanın düzenini bozan kişinin, savunma hakkının kullanılmasını engellememek koşuluyla salondan çıkarılmasını emreder.


(3) Kişi dışarı çıkarılması sırasında direnç gösterir veya karışıklıklara neden olursa yakalanır ve hâkim veya mahkeme tarafından, avukatlar hariç, verilecek bir kararla derhâl dört güne kadar disiplin hapsine konulabilir. Ancak çocuklar hakkında disiplin hapsi uygulanmaz. "


12. 5271 sayılı Kanun'un "Sanığın dışarı çıkarılması" başlıklı 204. maddesi şöyledir:


"(1) Davranışları nedeniyle, hazır bulunmasının duruşmanın düzenli olarak yürütülmesini tehlikeye sokacağı anlaşıldığında sanık, duruşma salonundan çıkarılır. Mahkeme, sanığın duruşmada hazır bulunmasını dosyanın durumuna göre savunması bakımından zorunlu görmezse, oturumu yokluğunda sürdürür ve bitirir. Ancak, sanığın müdafii yoksa, mahkeme barodan bir müdafi görevlendirilmesini ister. Oturuma yeniden alınmasına karar verilen sanığa, yokluğunda yapılan işlemler açıklanır."


13. 5271 sayılı Kanun’un "Kanun yollarına başvurma hakkı" başlıklı 260. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:


"Hâkim ve mahkeme kararlarına karşı Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık ve bu Kanuna göre katılan sıfatını almış olanlar ile katılma isteği karara bağlanmamış, reddedilmiş veya katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görmüş bulunanlar için kanun yolları açıktır."


14. 5271 sayılı Kanun'un "İtiraz olunabilecek kararlar" başlıklı 267. maddesi şöyledir:


"(1) Hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde, mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir."


B. Uluslararası Hukuk


1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi


15. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) “Adil yargılanma hakkı” başlıklı 6. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir..."


16. Sözleşme'ye ek (7) No.lu Protokol'ün 2. maddesi şöyledir:


"1. Bir mahkeme tarafından cezai bir suçtan mahkum edilen her kişi, mahkumiyet ya da ceza hükmünü daha yüksek bir mahkemeye yeniden inceletme hakkını haiz olacaktır. Bu hakkın kullanılması, kullanılabilme gerekçeleri de dahil olmak üzere, yasayla düzenlenir.


2. Bu hakkın kullanılması, yasada düzenlenmiş haliyle önem derecesi düşük suçlar bakımından ya da ilgilinin birinci derece mahkemesi olarak en yüksek mahkemede yargılandığı veya beraatini müteakip bunun temyiz edilmesi üzerine verilen mahkumiyet hallerinde istisnaya tabi tutulabilir."


2. Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi


17. Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 14. maddesinin (5) numaralı fıkrası şöyledir:


"Bir suçtan hüküm giyen herkes, mahkumiyet ve cezanın yasalara uygun olarak daha yüksek bir yargı organınca yeniden incelenmesi hakkına sahip olacaktır."


3. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı


18. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin 6. maddesinin (2) numaralı fıkrasında yer bulan suç isnadı kavramının taraf devletlerin iç hukuklarındaki karşılıklarından bağımsız otonom bir yapıya sahip olduğunu vurgulamaktadır (Adolf/Avusturya, B. No: 8269/78, 26/3/1982, § 30). Yine AİHM'e göre tek başına isnat kavramı da Sözleşme'nin anlamı dâhilinde anlaşılmalıdır. Bu kapsamda isnat kavramı yetkili makamlarca bir kişiye suç işlediği iddiasının resmî olarak bildirimi şeklinde açıklanabilir. Böyle bir tanım aynı zamanda şüpheli kişilerin sonuçlarından büyük ölçüde etkilendikleri durumları da içine alır (Deweer/Belçika, B. No: 6903/75, 27/2/1980, §§ 42-46; Eckle/Almanya, B. No: 8130/78, 15/7/1982, § 73).


19. AİHM; bir eylemin Sözleşme'nin 6. maddesinin birinci fıkrası uyarınca suç isnadı kapsamında kalıp kalmadığını belirlemek amacıyla uygulamada Engel ölçütleri olarak bazı kriterler belirlemiştir. Bu kapsamda öncelikle eylemin iç hukuktaki nitelenmesi dikkate alınmaktadır. İkinci kriter ise fiilin niteliğine ilişkindir. Bu kriter açısından fiilin suç karakteri ve özelliği taşıyıp taşımadığı, caydırma ve cezalandırma amacı içerip içermediği irdelenecektir. Bununla birlikte eylemin ve bu eylem için öngörülen cezanın niteliği ve ağırlığı da gözetilecektir. Son kriter bakımından ilgili kişinin maruz kalabileceği cezanın ciddiyet derecesi önem taşımakta ve öngörülen cezanın olası en yüksek miktarı dikkate alınmaktadır. Bu anlamda hürriyeti bağlayıcı cezalar ulusal mevzuatta disiplin suçu olarak düzenlenmiş olsa bile cezai sahada suç isnadı olarak kabul edilebilir (Engel ve diğerleri/Hollanda, B. No: 5100/71, 5101/71, 5102/71, 5354/72, 5370/72, 8/6/1976, § 81; Campbell ve Fell/Birleşik Krallık, B. No: 7819/77; 7878/77, 28/6/1984, § 67).


20. AİHM, duruşmanın düzen ve disiplinini bozan kişiye hürriyeti bağlayıcı ceza verilmesini Engel ölçütlerinden hareketle adil yargılanma hakkının suç isnadına ilişkin boyutu kapsamında görmektedir. Nitekim AİHM, avukat olan bir başvurucu hakkında beş günlük disiplin hapsine karar verilmesini suç isnadı kapsamında değerlendirmiştir. AİHM bu başvuruda, suçlamayı öğrenme hakkının yanı sıra mahkemenin tarafsızlığının hem objektif hem de subjektif yönden ihlal edildiği sonucuna varmıştır (Kyprianou/Kıbrıs [BD], B. No: 73797/01, 15/12/2005, §§ 118-141).


21. AİHM, başvurucunun mahkemeye saygısızlıktan ötürü nezarethanede üç gün idari gözetim altına alınmasını değerlendirdiği Zaicevs/Letonya (B.No: 65022/01, 31/7/2007, §§ 50-57) kararında, Sözleşme'ye ek (7) No.lu Protokol'ün 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasındaki suç kavramının Sözleşme'nin 6. maddesindeki suç isnadı kavramına karşılık geldiğini vurgulamıştır. Buna göre Sözleşme'ye ek (7) No.lu Protokol'ün 2. maddesinin uygulanabilmesi için öncelikle ortada suç isnadına ilişkin bir uyuşmazlık olması gerekmektedir. Somut olayda AİHM, Sözleşme'nin 6. maddesine ilişkin başlıkta bu uyuşmazlığın Engel ölçütlerine göre zaten suç isnadı olarak tespit edildiğini belirttikten sonra hükûmetin Sözleşme'ye ek (7) No.lu Protokol'ün 2. maddesinin (2) numaralı fıkrası anlamında ortada hafif nitelikte bir suç bulunduğu ve bunun da iki dereceli yargılama hakkı açısından istisna teşkil ettiği savını yanıtlamıştır. Kanunun hürriyeti kısıtlayıcı yaptırım öngördüğü bir fiilin hafif nitelikte olarak sınıflandırılamayacağını belirten AİHM, başvurucunun bu karara karşı kanun yollarına başvuramamasının iki dereceli yargılama hakkını ihlal ettiği sonucuna varmıştır.


V. İNCELEME VE GEREKÇE


22. Anayasa Mahkemesinin 18/9/2025 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:


A. Hükmün Denetlenmesini Talep Etme Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia


1. Başvurucunun İddiaları


23. Başvurucu; şartları oluşmamasına rağmen disiplin hapsi kararı verildiğini ancak disiplin ara kararında karara gidilebilecek itiraz yolunun belirtilmediğini, bu karara karşı kanun yollarına başvuramadığını belirterek kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, adil yargılanma hakkı kapsamındaki bazı güvencelerin, suç ve cezada kanunilik ilkesinin, aynı fiil nedeniyle tekrar yargılanmama veya cezalandırmama ilkesinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.


24. Bakanlık görüşünde; duruşma düzeni ve disiplinini sağlamaya yönelik emre muhalefet niteliğindeki eylemin sonucu olarak düzenlenen yaptırımın türünün ve miktarının ulaşılmak istenen amaç için elverişli ve gerekli olduğu, amaç ve araç arasında makul bir dengenin gözetildiği, bu hususun kanun koyucunun takdir alanında olduğu ve öngörülen yaptırımın türü ve miktarı yönünden ölçülülük ilkesine aykırı olmadığı ifade edilmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanında bireysel başvuru formundaki açıklamalarını yinelemiştir.


2. Değerlendirme


25. Anayasa’nın "Hak arama hürriyeti" başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:


"Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir."


26. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder. Başvurucunun bu başlık altındaki şikâyetlerinin Anayasa'nın 36. maddesi kapsamındaki hükmün denetlenmesini talep etme hakkı kapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.


a. Uygulanabilirlik Yönünden


27. Sözleşme’ye ek (7) No.lu Protokol’ün 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasında ceza mahkemesince verilen mahkûmiyet ve cezaların denetlenmesini talep hakkı güvenceye bağlanmıştır.


28. Anayasa Mahkemesi, somut norm denetiminde verdiği 27/12/2018 tarihli ve E.2018/71, K.2018/118 sayılı kararıyla hükmün denetlenmesini talep etme hakkının Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama hürriyeti ile güvence altına alındığına hükmetmiştir. Dolayısıyla hükmün denetlenmesini talep etme hakkının Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama hürriyeti kapsamında anayasal güvence altında olduğu, bu nedenle Sözleşme’ye ek (7) No.lu Protokol ile Anayasa’nın ortak koruma alanında bulunduğu anlaşılmaktadır.


29. Ortak koruma alanında olan hükmün denetlenmesini talep etme hakkı, konusu bir suç isnadına dayanan ya da medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin olan tüm yargılamalar için geçerlidir (AYM, E.2021/34, K.2022/21, 24/02/2022, § 16). Ancak Anayasa Mahkemesi içtihadında suç isnadına ilişkin yargılamalarda hükmün denetlenmesini talep etme hakkının daha da önemli hâle geldiği kabul edilmektedir. Dahası müdahalenin suç isnadıyla bağlantısının kurulması Anayasa’nın 13. maddesindeki ölçütlerin uygulanması bakımından da oldukça önemlidir. Bu nedenle öncelikle somut olayda suç isnadına ilişkin bir uyuşmazlık olup olmadığının belirlenmesi gerekir.


30. Anayasa Mahkemesine göre suç, ceza, mahkûmiyet gibi kavramların sadece klasik ve teknik anlamda ceza yargılaması hukukuna özgü kavramlar olarak değerlendirilmeyip anayasal anlamda özerk bir yoruma tabi tutulması gerekir (AYM, E.2020/21, K.2020/53, 01/10/2020, § 17). Bununla birlikte hükmün denetlenmesini talep etme hakkında belirtilen hüküm kavramının da anayasal anlamda özerk olarak yorumlanması icap etmektedir. Anılan hak açısından hüküm, sadece duruşma sonunda verilen ve son karar niteliğindeki kararlar bakımından değil bazı tali yargılamalarda ilgili aleyhine ağır hukuki sonuçlar doğuran, davanın esasıyla birlikte denetlenmeyen veya esasa ilişkin kararla birlikte kaldırılması mümkün olmayan kararların da hüküm niteliği kazanması mümkün olabilir.


31. Nitekim Anayasa Mahkemesinin bireysel başvurudaki yerleşik içtihadına göre ceza hukuku yaptırımı olarak düzenlenmeyen ve geleneksel ceza davasına konu olmayan idari yaptırımlar (kabahatler) cezanın üst sınırı, niteliği, miktarı, kişi üzerinde oluşturduğu etki ve sonuçlar yönünden ciddiyeti ve ağırlığı gözetilerek anayasal anlamda özerk bir yorumla ceza olarak nitelendirilebilmektedir. Bu kapsamda idari para cezalarını konu alan ve idari yargıda görülen bazı davalar da adil yargılanma hakkının suç isnadı yönü kapsamında incelenmiştir (... [1. B.], B. No: 2016/14869, 24/10/2019; Uyaroğlu Akaryakıt İnşaat Turizm San. ve Tic. Ltd. Şti. [1. B.], B. No: 2014/2303, 5/4/2018; ... [1. B.], B. No: 2014/2540, 29/11/2018).


32. Bir yaptırımın veya hukuki bir tasarrufun/işlemin hangi koşullarla suç isnadı niteliğinde sayılıp suç ve cezalara ilişkin güvenceler kapsamında değerlendirilebileceği daha önce Anayasa Mahkemesi kararlarında açıkça ifade edilmiştir (D.M.Ç. [1. B.], B. No: 2014/16941, 24/1/2018; B.Y.Ç. [2. B.], B. No: 2013/4554, 15/12/2015; ... [1. B.], B. No: 2015/7206, 14/11/2018; ... [1. B.], B. No: 2016/15853, 7/11/2019, § 22). Anılan kararlarda bir yaptırımın özerk yorum kapsamında ceza olarak görülüp görülemeyeceğine dair AİHM'in geliştirdiği ve Engel ölçütleri olarak bilinen test uygulanmıştır. Diğer bir ifadeyle bu test uygulanmadan idari para cezaları ya da diğer idari yaptırımlar otomatik olarak suç isnadı kapsamında ele alınmamaktadır. Buna göre ilk olarak verilen cezanın klasik ceza hukuku kategorilerinde yer alan bir yaptırım şeklinde düzenlenip düzenlenmediğine bakılmaktadır. Eğer ceza hukukunda düzenlenen bir yaptırım söz konusu değilse ikinci olarak fiilin niteliği değerlendirilmektedir. Bu kapsamda başvuruya konu cezai sürecin herkes için bağlayıcılığı olan genel bir etki yaratıp yaratmadığı, kamu gücünü kullanan bir kamu otoritesi tarafından yürütülüp yürütülmediği, fiilin cezalandırıcı ve caydırıcı bir amacının bulunup bulunmadığı birer alt ölçüt olarak değerlendirilmektedir. Nihayet üçüncü kriter olarak kişiye verilebilecek cezanın ağırlığı ve niteliğine (özellikle cezanın hürriyeti bağlayıcı nitelikte olup olmadığına) bakılmaktadır.


33. Duruşmanın belli bir düzen ve disiplin içinde yürütülmesi, adil bir yargılama yapılması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle ilgili usul kanunları, bu konuda mahkeme başkanına (veya hâkime) bazı yetkiler tanımıştır (bkz. §§ 11, 12). Anılan hükümlere göre duruşmanın idaresi ve belli bir düzen içinde yürütülmesi mahkeme başkanı (veya hâkim) tarafından sağlanacaktır. Mahkeme başkanı (veya hâkim) duruşmanın düzen ve disiplininin sağlanması için durumun gerekli kıldığı tedbirleri alabilecek ve uyarılarda bulunulabilecektir.


34. Ancak bazı durumlarda duruşmanın düzen ve disiplininin tedbir alınarak ve uyarılarda bulunularak sağlanması güç olabilir. İşte bu gibi hâllerde kişilerin salondan çıkarılması da emredilebilecektir. Bir kimse, dışarı çıkarılması sırasında direnç gösterir veya karışıklıklara neden olursa 5271 sayılı Kanun'un 203. maddesi uyarınca yakalanır ve hakkında dört güne kadar disiplin hapsi uygulanır.


35. Anılan hükümde duruşma düzenini bozmaya ve mahkeme huzurunda uygun olmayan davranışlarda bulunmaya yönelik eylemler sebebiyle uygulanacak yaptırımın türü disiplin hapsi olarak belirlenmiştir. Disiplin hapsi 5271 sayılı Kanun’un 2. maddesinde “kısmî bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan fiil dolayısıyla verilen, seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, önödeme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri uygulanamayan, ertelenemeyen ve adlî sicil kayıtlarına geçirilmeyen hapis” biçiminde tanımlanmıştır. Disiplin hapsi, klasik anlamda bir suç karşılığı uygulanan ceza hukuku yaptırımı olmayıp kısmi bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan bir fiilin işlenmesinden dolayı verilmektedir (bazı ekleme ve değişikliklerle birlikte bkz. AYM, E.2018/1, K.2018/83, 11/07/2018, § 19). Disiplin hapsinin bir mahkeme tarafından verileceği ve kişinin hürriyetini kısıtlayacağı hususu kuşkusuzdur. Bu tür kararların davanın esasıyla birlikte istinaf veya temyizde etkili şekilde denetlenmesi de mümkün değildir. Çünkü davanın esasının incelendiği evrede disiplin hapsi çok önceden yerine getirilmiş olmaktadır.


36. Somut olayda duruşmanın düzenini bozduğu gerekçesiyle başvurucu hakkında bir gün disiplin hapsi uygulanmasına karar verilmiştir. Yukarıda yer verilen ilkeler bağlamında başvuruya konu yaptırımın klasik niteliği (hürriyeti kısıtlayıcı özelliğinin bulunması), süresi, kişi üzerinde oluşturduğu etki ve sonuçları yönünden ciddiyeti ve ağırlığı gözetilerek somut olaydaki disiplin hapsinin ceza ve buna ilişkin uyuşmazlığın suç isnadına ilişkin bir uyuşmazlık niteliğinde sayılması gerektiği değerlendirilmiştir (AİHM'in benzer sonuca ulaştığı karar için bkz. § 21). Dolayısıyla Anayasa'nın 36. maddesinin suç isnadına ilişkin uyuşmazlıklar boyutuyla somut olay yönünden uygulanabilir olduğuna karar vermek gerekir.


b. Kabul Edilebilirlik Yönünden


37. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan hükmün denetlenmesini talep etme hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.


c. Esas Yönünden


i. Müdahalenin Varlığı ve Hakkın Kapsamı


38. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğu güvence altına alınmıştır. Anılan hükümle yargı organlarına davacı ve davalı olarak başvurabilme hakkı ve bunun doğal sonucu olarak da iddia, savunma ve adil yargılanma hakkı güvence altına alınmıştır. Bu düzenleme ile güvence altına alınan hak arama özgürlüğü -kendisi bir temel hak niteliği taşımasının ötesinde- diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanmayı ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir (bazı farklılıklarla birlikte bkz. AYM, E.2017/120, K.2018/33, 28/3/2018, § 17).


39. Hak arama, kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı ve insan onuru kavramıyla yakından ilgilidir. Bu nedenle demokratik hukuk düzenlerinde hakların korunmasını ve hak ihlallerinin giderilmesini temin edebilecek hukuki yollar öngörülmüştür. Nitekim Anayasa Mahkemesi de kararlarında hak arama özgürlüğünün hukuk devletinin başlıca ölçütü ve demokrasinin vazgeçilmez koşullarından biri olduğunu ifade etmiştir (AYM, E.1991/2, K.1991/30, 19/9/1991; E.2014/86, K.2015/109, 25/11/2015, § 91; E.2020/21, K.2020/53, 1/10/2020, § 11). Bu doğrultuda Anayasa’nın 40. maddesinde hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkesin yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Anayasa’nın 74. maddesinde düzenlenen yasama organına dilekçe verme hakkı ile bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakları da anayasal güvence altına alınan hak arama yolları arasındadır (AYM, E.2021/34, K.2022/21, 24/02/2022, § 12).


40. Yukarıda da belirtildiği üzere Anayasa Mahkemesi, mahkemelerce verilen hükmün başka bir yargı mercii tarafından denetlenmesini talep etme hakkının Anayasa’nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama özgürlüğü kapsamında güvence altına alındığını belirtmiştir (AYM, E.2018/71, K.2018/118, 27/12/2018, § 10; E.2020/21, K.2020/53, 1/10/2020, § 19).


41. Hükmün denetlenmesini talep etme hakkı, kişinin aleyhine verilen bir hükmün başka bir yargı mercii tarafından gözden geçirilmesini ve denetlenmesini isteyebilmesini teminat altına almaktadır (AYM, E.2018/71, K.2018/118, 27/12/2018, § 12). Bununla birlikte anılan hak, bireye bir suçlamanın yöneltilmesi ve sonucu itibarıyla bireyi bir cezaya maruz bırakması sebebiyle temel hak ve özgürlüklere daha ağır müdahalelerin söz konusu olduğu suç isnadını konu alan yargılamalar alanında daha geniş bir uygulama alanı bulurken diğer alanlarda daha esnek uygulanabilecektir (AYM, E.2021/34, K.2022/21, 24/02/2022, § 22).


42. Yargılamanın konusu cezai konular olduğunda mahkeme kararlarının denetlenmesi ihtiyacı daha da önem kazanmaktadır. Nitekim uluslararası sözleşmelerde de hükmün denetlenmesinin bir hak olarak tanındığı görülmektedir. Türkiye’nin de taraf olduğu Sözleşme'ye ek (7) No.lu Protokol’ün 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde “Mahkeme tarafından ceza gerektiren bir suç nedeniyle mahkûm edilen herkes, mahkûmiyetinin veya hükmolunan cezanın yüksek bir mahkeme tarafından yeniden incelenmesini sağlama hakkına sahiptir.” denilmek suretiyle mahkemece verilen mahkûmiyet ve cezaların denetlenmesini talep hakkı güvenceye bağlanmıştır. Yine Türkiye’nin taraf olduğu Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 14. maddesinin (5) numaralı fıkrasında da “Bir suçtan hüküm giyen herkes, mahkumiyet ve cezanın yasalara uygun olarak daha yüksek bir yargı organınca yeniden incelenmesi hakkına sahip olacaktır.” biçiminde benzer bir kurala yer verilmiştir (AYM, E.2021/34, K.2022/21, 24/02/2022, § 17).


43. Hükmün denetlenmesini talep etme hakkının -tabiatı itibarıyla- devletin kanuni düzenleme yapmasını gerektirdiği açıktır. Kişilerin ne şekilde bu haktan yararlanacakları ve bu hakkın temini bakımından nasıl bir sistemin kurulacağı hususunda kanun koyucunun geniş takdir yetkisi bulunmaktadır (AYM, E.2018/71, K.2018/118, 27/12/2018, § 15).


44. Uygulamada asıl yargılamayı yapan mahkeme disiplin hapsini gerektirir eylem ortaya çıkar çıkmaz duruşma düzenini sağlamak için disiplin hapsine karar vermektedir. Duruşma düzenini korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan fiille ilgili olarak ayrı bir dava açılmamaktadır. Genellikle ara kararıyla ve duruşmanın düzeni bozulan oturumunda veya keşif sırasında disiplin hapsine hükmedilmektedir.


45. Somut olayda başvurucu, disiplin hapsi kararına karşı itiraz kanun yoluna başvuramamıştır. Duruşmanın düzenini korumak amacıyla verilen disiplin hapsi kararlarının asıl davanın esasıyla birlikte başka bir kanun yolunda (istinaf veya temyiz) etkili şekilde denetlendiğine ilişkin bir uygulamanın da bulunmadığı anlaşılmıştır. Nitekim somut olayda da disiplin hapsi kararı ceza davası sonucunda verilen hükümle birlikte istinaf kanun yolunda denetlenmemiştir. Dolayısıyla başvurucunun aleyhine hükmedilen disiplin hapsinin bir başka mahkeme tarafından denetlenmesini talep etme imkânından yoksun bırakılmasının hükmün denetlenmesini talep etme hakkına yönelik bir müdahale oluşturduğu açıktır.


ii. Müdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı


46. Anayasa’nın 13. maddesi şöyledir:


“Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”


47. Anayasa’nın 36. maddesinde hükmün denetlenmesini talep etme hakkı sınırsız bir hak olarak düzenlenmemiştir. Dolayısıyla bu hak bazı sınırlamalara tabi tutulabilir. Ancak hükmün denetlenmesini talep etme hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun düşebilmesi için Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ölçütlere uygun olarak yapılması gerekir.


48. Buna göre hükmün denetlenmesini talep etme hakkına yapılan müdahale Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen ölçütlere uygun olmadığı takdirde Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında güvence altına alınan söz konusu hakkı ihlal edecektir. Bu sebeple sınırlamanın Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen kanun tarafından öngörülme, meşru amaç taşıma ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama koşullarına uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir.


(1) Kanunilik


49. Anayasa’nın 13. maddesinde genel olarak tüm temel hak ve hürriyetlere yönelik sınırlamaların kanunla yapılabileceği düzenlenmiştir. Anayasa Mahkemesi bu ölçüt bakımından öncelikle sınırlamayı ya da müdahaleyi öngören şeklî manada bir kanunun varlığını aramaktadır (... ve diğerleri [GK], B. No: 2015/17510, 18/10/2017, § 56).


50. Öte yandan Anayasa Mahkemesi kanunilik ölçütünü Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlamakta ve şeklî anlamda kanunun varlığı kadar kanun metninin bireylerin davranışlarının sonucunu öngörebileceği ölçüde hukuki belirlilik taşıması gerektiğini de kabul etmektedir. Diğer bir deyişle hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak kanunilik koşulunun sağlanıp sağlanmadığının tespitinde kanunun kalitesi de önem arz etmektedir (AYM, E.2014/122, K.2015/123, 30/12/2015, § 65; AYM, E.2013/39, K.2013/65, 22/5/2013; AYM, E.2014/183, K.2015/122, 30/12/2015, § 5; Koç Holding Emekli ve Yardım Sandığı Vakfı [2. B.], B. No: 2016/15421, 12/11/2019, §§ 54, 55; ... ve diğerleri [1. B.], B. No: 2013/1301, 30/12/2014, § 55). Bu bağlamda müdahalenin kanuna dayalı olması, müdahaleye ilişkin yeterince ulaşılabilir, belirli ve öngörülebilir kanun hükümlerinin bulunmasını da gerektirir (Türkiye İş Bankası A.Ş. [GK], B. No: 2014/6192, 12/11/2014, § 44).


51. Duruşmanın düzen ve disiplinini sağlamak için disiplin hapsine hükmetme, mahkeme kararı şeklinde olmaktadır. 5271 sayılı Kanun'un 267. maddesinde “Hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde, mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.” denilmiştir. Anılan maddeye göre -kural olarak- mahkeme kararlarına karşı itiraz kanun yoluna başvurulamaz. Bununla birlikte bu kuralın istisnası olarak sözü edilen fıkrada ancak kanunun izin verdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna müracaat edilebileceği belirtilmiştir. 5271 sayılı Kanun'da, duruşma düzeninin bozulması sebebiyle verilen disiplin hapsi kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebileceğine ilişkin olarak istisnai nitelikte bir düzenlemeye de yer verilmemiştir. Hâlbuki beyanda bulunmaktan veya yeminden kaçınan tanığın belli bir süre disiplin hapsine konacağını öngören 5271 sayılı Kanun'un 61. maddesinde bu şekilde verilen disiplin hapsine karşı itiraz yolunun açık olduğu belirtilmiştir.


52. Bu durumda başvurucunun duruşma düzenini bozduğu gerekçesiyle aleyhine hükmedilen disiplin hapsi kararına karşı itiraz kanun yoluna başvuramaması 5271 sayılı Kanun'un 267. maddesinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla müdahalenin kanuni dayanağı bulunmaktadır.


(2) Meşru Amaç


53. Anayasa’nın 36. maddesinde hükmün denetlenmesini talep etme hakkı için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Öte yandan Anayasa’nın başka maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özel sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir (AYM, E.2022/135, K.2023/30, 16/02/2023, § 30).


54. 5271 sayılı Kanun'un 203. maddesine göre duruşmanın düzeni, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından sağlanır. Bu kapsamda mahkeme başkanı veya hâkim, duruşmanın düzenini bozan kişinin salondan çıkarılmasını emredebilir. Dışarı çıkarılması sırasında direnç gösteren veya karışıklıklara neden olan kimseler yakalanıp haklarında dört güne kadar disiplin hapsi uygulanabilecektir. Anılan disiplin hapsi kararına karşı bir kanun yolu öngörülmeyerek kararın hemen yerine getirilmesinin amacının hâkimin adil bir yargılamanın yapılabilmesi için duruşmanın düzen ve disiplinini sağlama konusundaki otoritesini kesintisiz olarak korumak olduğu anlaşılmaktadır.


55. Bu nedenle başvurucunun hükmün denetlenmesini talep etme hakkına yönelik müdahalenin meşru amacı bulunmaktadır.


(3) Ölçülülük


56. Hükmün denetlenmesini talep etme hakkına yapılan müdahalenin meşru bir amacı takip etmesi yeterli olmayıp ayrıca ölçülü olması da gerekir.


57. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılm

 

Benzer Kararlar

 

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm — Kötü Muamele İddiasının Bildirilmesi ve Kesinleşen Ceza Dosyasında Tutuklamaya Karşı Tazminat Yolu

Tüm Ceza Muhakemesi Hukuku Kararları ›

 

İlgili Sayfalar

 

Ceza Yargılamasında Sanık Hakları

 

Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

 

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.

 

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu

 

Karar Türü

Bireysel Başvuru

 

İlgili Hukuk Dalı

Ceza Muhakemesi Hukuku

 

Başvuru No

2018/313

 

Karar Tarihi

18 Eylül 2025

 

Oy Durumu

Oyçokluğu

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page