top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Bireysel Başvuru Kararları  ·  İŞ HUKUKU  ·  HAK İHLALİ  ·  BİREYSEL BAŞVURUNUN KABUL EDİLEMEZLİĞİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Dul Aylığına Ek Tazminatta Dava Süresine İlişkin Değişen Yorum

 

B. No: 2020/11324 · 6 Şubat 2025

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 20 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Başvurucuların murisi, ölen eşinin kamu görevi nedeniyle makam ve görev tazminatının dul aylığına geçmişe dönük eklenmesini istedi. Danıştay aynı başvuruyu önce bir idari başvuru türünde, daha sonra süre hesabı farklı olan başka bir türde değerlendirdi. Dava süre aşımı nedeniyle reddedildi. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, aynı işlemdeki değişen yorumu ve benzer uyuşmazlıklardaki içtihat çizgisini birlikte inceledi. Mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına karar verdi.

 

Hukuki İlke

 

İdari yargıda dava süresini değiştiren nitelendirme, somut olayın özellikleri ve önceki yorumlarla birlikte denetlenir. Aynı başvuruya ilişkin öngörülemeyen süre yorumu mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir.

 

Sonuç

 

Mahkemeye erişim hakkı yönünden ihlal ve yeniden yargılama kararı verildi. Makul sürede yargılanma şikâyeti, başvuru yolları tüketilmediğinden kabul edilemez bulundu.

 

İlgili Mevzuat

 

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 36
    Kararda anılan

  • 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu — m. 10, 11
    Kararda anılan

  • 5434 sayılı Kanun — m. 117
    Kararda anılan

  • 6216 sayılı Kanun — m. 50
    Kararda anılan

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.

 

TÜRKİYE CUMHURİYETİ


ANAYASA MAHKEMESİ


 


 


GENEL KURUL


 


KARAR


 


... VE ... BAŞVURUSU


(Başvuru Numarası: 2020/11324)


 


Karar Tarihi: 6/2/2025


R.G. Tarih ve Sayı: 17/9/2025 - 33020


 


 


GENEL KURUL


 


KARAR


​


Başkanvekili


:


Hasan Tahsin GÖKCAN


Başkanvekili


:


Basri BAĞCI


Üyeler


:


Engin YILDIRIM


Rıdvan GÜLEÇ


Recai AKYEL


Yusuf Şevki HAKYEMEZ


Yıldız SEFERİNOĞLU


Selahaddin MENTEŞ


İrfan FİDAN


Kenan YAŞAR


Muhterem İNCE


Yılmaz AKÇİL


Ömer ÇINAR


Metin KIRATLI


Raportör


:


Mehmet ALTUNDİŞ


Başvurucular


:


1. ...


2. ...


Vekili


:


Av. ...


​


I. BAŞVURUNUN KONUSU


1. Başvuru; makam ve görev tazminatı alacaklarının (parasal hakların) geçmişe dönük olarak dul aylığına eklenerek ödenmesi için açılan davanın süre aşımından reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının; yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.


II. BAŞVURU SÜRECİ


2. Başvuru 27/3/2020 tarihinde yapılmıştır.


3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.


4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.


5. Bölüm tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar vermiştir.


6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucular, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.


7. Birinci Bölüm başvurunun Genel Kurul tarafından incelenmesine karar vermiştir.


III. OLAY VE OLGULAR


8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar şöyledir:


9. ... ölen eşinden dolayı Sosyal Güvenlik Kurumundan (SGK) dul aylığı almaktadır. ... 29/6/2009 tarihli dilekçe ile 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 85. maddesi ile ölen eşinin 15/1/1982-11/4/1983 ile 25/3/1984-26/3/1989 tarihleri arasında Çanakkale Ayvacık belde başkanı olarak görev yaptığından bahisle 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu'nun ek 68. maddesine eklenen dördüncü fıkraya göre parasal haklarının 5393 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 13/7/2005 tarihinden itibaren geçmişe dönük olarak ödenmesi istemiyle SGK'ya başvurmuştur. SGK 7/7/2009 tarihinde başvuruya verdiği yanıtta 1/10/2008 tarihinden itibaren +3000 gösterge üzerinden makam ve buna bağlı olarak +9000 görev tazminatının dul aylığının eklenerek ödendiğini bildirmiştir.


10. ..., SGK'nın 7/7/2009 tarihli işleminin iptali ile 13/07/2005 tarihinden bu yana ödenmeyen parasal hakların geçmişe dönük olarak yasal faiziyle birlikte ödenmesi talebiyle Ankara 4. İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) 27/7/2009 tarihinde iptal davası açmıştır. Dava dilekçesinde 5393 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla parasal haklarının talebe gerek olmaksızın ödenmesi gerektiğini, ödenmeyen bu alacakların tabi olduğu zamanaşımı süresinin 10/12/2003 tarihli ve 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'na göre beş yıl olduğunu ve bu süre henüz geçmediğinden geçmişe dönük parasal hakların iadesinin zorunlu olduğunu belirtmiştir.


11. İdare Mahkemesi 5/1/2010 tarihinde davanın süre aşımı nedeniyle reddine karar vermiştir. Mahkeme, kararda davacıya ancak idari başvurunun yapıldığı 29/6/2009 tarihinden geriye doğru altmış günlük süreden itibaren hak ettiği parasal hakların ödenmesinin mümkün olduğunu, 5393 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 13/7/2005 tarihinden itibaren hak ettiği ileri sürülen parasal haklara ilişkin olarak idareye başvurularak hukuki ihtilaf yaratılmadığını, bu sebeple davanın esasının incelenme imkânı olmadığını açıklamıştır.


12. ... İdare Mahkemesi kararını temyiz etmiştir. Danıştay Onbirinci Dairesi (Daire) 2/11/2010 tarihinde İdare Mahkemesi kararının onanmasına oyçokluğuyla karar vermiştir. Karara muhalif kalan üye, olayda idarece resen tesis edilmiş bir işlem mevcut olmadığı için dava açma süresinin 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. ve 10. maddeleri gözönüne alınarak belirlenmesi gerektiğini, 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesinin olayda uygulanma kabiliyeti olmadığını belirtmiştir.


13. ... bu karara karşı karar düzeltme başvurusunda bulunmuştur. Daire, karar düzeltme istemini kabul etmiş; 1/11/2013 tarihinde onama kararını kaldırarak İdare Mahkemesi kararının bozulmasına karar vermiştir. Bozma kararında, idarece parasal hakların 5393 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 13/7/2005 tarihinden itibaren ödenmesi talebine yönelik olarak resen tesis edilmiş işlem olmadığı için dava açma süresinin 2577 sayılı Kanun'un 7. ve 10. maddelerinin gözönüne alınarak belirlenmesi gerektiğini, 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesinin olayda uygulanma kabiliyeti olmadığını açıklanmıştır. Bu arada ... 13/7/2013 tarihinde vefat etmiş, başvurucular başvurucular mirasçı sıfatıyla devam etmek istediklerini İdare Mahkemesine bildirmiştir.


14. İdare Mahkemesi bozma kararı sonrasında 24/10/2014 tarihinde dava konusu işlemin iptaline oyçokluğuyla karar vermiştir. Kararda belediye başkanlarına makam/temsil ve görev tazminatı ödenmesini öngören kurallarda belediye başkanlığı görevine seçilerek veya atanarak yürütmüş olma konusunda herhangi bir ayrıma yer verilmediği, davacının makam tazminatı ve buna bağlı olarak temsil ya da görev tazminatı uygulanması istemiyle yaptığı başvurusunun reddine ilişkin dava konusu işlemde hukuka uyarlık görülmediği ifade edilmiştir. Karara muhalif kalan üye davanın süre aşımından reddedilmesi ve ısrar kararı verilmesi gerektiği yönünde görüş açıklamıştır.


15. SGK 24/10/2014 tarihli iptal kararının bozulması istemiyle temyize başvurmuştur. Daire, 18/5/2016 tarihinde iptal kararının bozulmasına oyçokluğuyla karar vermiştir. Karara muhalif kalan üye, davanın süresinde açıldığı yönünde görüş bildirmiştir. Bozma kararının ilgili kısmı şöyledir:


"...


   Belli bir uygulama tarihi esas alınarak istekte bulunulan davalarda, İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesine göre uygulama tarihinden itibaren 60 gün içinde, uygulama üzerine davacı tarafından idareye başvurulmuş ise 12. maddenin yollamada bulunduğu 11. maddeye göre, idarenin bu başvuruya cevap vermemiş olduğu hallerde, uygulama tarihinden itibaren en geç 120 gün, idarenin cevap verdiği durumlarda ise, uygulama tarihine kadar geçen süre de hesaba katılmak koşuluyla cevabın davacıya tebliğ edildiği tarihten itibaren 60 gün içinde idari davanın açılmış olması gerekmektedir.


   Başka bir anlatımla dava, davacının idareye başvurduğu tarihten itibaren 120 gün içinde    açılmış ise, ilgiliye, davanın açıldığı tarihten geriye doğru 120 günü geçmemek üzere, başvuru tarihinden geriye doğru 60 günlük süre içindeki ilk uygulama esas alınarak parasal hakların verilmesi, idareye başvuru tarihinden itibaren 120 günlük ya da idarenin cevabının tebliğ tarihinden itibaren 60 günlük süreler geçtikten sonra açılmış olan davalarda ise, ancak dava tarihinden geriye doğru 60 günlük süre içinde kalan ilk uygulamadan doğan parasal hakların ödenmesi mümkündür.


   ...


Dava dosyasının incelenmesinden, vefat eden eşinden dolayı dul aylığı almakta olan ve 1.10.2008 tarihinden itibaren makam ve görev tazminatından yararlandırılan davacı tarafından, eşinin 1982-1984 yılları arasında yapmış olduğu belediye başkanlığı görevinden dolayı 5393 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 13.7.2005 tarihinden itibaren ödenmeyen makam ve görev tazminatının ödenmesi isteğiyle 29.6.2009 tarihli dilekçesi ile yaptığı başvurunun reddine ilişkin işlemin iptali ile 13.7.2005 tarihinden itibaren ödenmeyen makam ve görev tazminatının yasal faiziyle birlikte ödenmesine karar verilmesi istemiyle açılan davada, İdare Mahkemesince dava konusu işlemin iptali ile yoksun kalınan parasal haklarının yasal faizi ile birlikte ödenmesine karar verildiği anlaşılmaktadır.


Buna göre, davacının 1.10.2008 tarihinden itibaren makam ve görev tazminatından yararlandırıldığı göz önüne alındığında, uyuşmazlığın, 1.1.2005-1.10.2008 dönemine ilişkin olduğu görülmektedir.


   Bu durumda, 1.1.2005-1.10.2008 dönemine ilişkin parasal hakların ödenmesi isteğiyle 29.6.2009 tarihinde davacı tarafından yapılan başvurunun reddi açılan davanın süre aşımı nedeniyle esasının incelenmesine olanak bulunmadığından, İdare Mahkemesince dava konusu işlemin iptali ile tazminat isteminin kabulü yolunda verilen kararda usul hükümlerine uygunluk görülmemiştir."


16. Başvurucular, bozma kararına karşı karar düzeltme yoluna başvurmuştur. Karar düzeltme talebini Daire 22/3/2018 tarihinde reddetmiştir.


17. Bozma kararına uyan İdare Mahkemesi 9/8/2018 tarihinde yeniden davanın süre aşımından reddine karar vermiştir. Başvurucular, kararı temyiz etmiştir. Bu arada 6/1/1982 tarihli ve 2575 sayılı Danıştay Kanunu'na 1/7/2016 tarihli ve 6723 sayılı Kanun'un 12. maddesi ile eklenen geçici 27. maddenin on dördüncü fıkrası uyarınca, Danıştay Başkanlık Kurulunun 13/9/2018 tarihli ve 2018/31 sayılı kararıyla Danıştay Onbirinci Dairesinin kapatılması nedeniyle kamu görevlilerinin göreve alınması (kamu görevine alınma şartlarının bulunmadığının sonradan anlaşılması nedeniyle göreve son verme dâhil), kademe ilerlemesi, derece yükselmesi, hizmet süresi, öğrenim durumu ve diğer intibak işleri ile parasal haklarına ilişkin işlemlerden ve resen emeklilik işlemleri dışında kalan kamu görevlilerinin emeklilik mevzuatından doğan uyuşmazlıklar Danıştay Onikinci Dairesinin görev alanına dâhil edilmiştir. Temyiz istemini Danıştay Onikinci Dairesi incelemiştir.


18. Danıştay Onikinci Dairesi 20/12/2018 tarihinde İdare Mahkemesi kararının onanmasına oyçokluğuyla karar vermiştir. Karara muhalif kalan üye, başvurunun 2577 sayılı Kanun'un 10. maddesi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği görüşünü açıklamıştır. Karar düzeltme istemi de Onikinci Daire tarafından 24/9/2019 tarihinde oyçokluğuyla reddedilmiştir. Karara muhalif kalan üye somut olayda süre aşımı olmadığı yönünde görüş açıklamıştır.


19. Başvurucular 27/3/2020 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.


IV. İLGİLİ HUKUK


A. Ulusal Hukuk


Üye


İlgili Mevzuat


​


​


​


20. 5434 sayılı Kanun'a 5393 sayılı Kanun'un 85. maddesiyle eklenen ve işlemlerin tesis edildiği dönemde yürürlükte olan ek 68. maddenin dördüncü fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:


"....


       Sandıkça emekli aylığı bağlanan büyükşehir belediye başkanlarına 7000, il belediye başkanlarına 6000, ilçe ve ilk kademe belediye başkanlarına 3000, diğer belediye başkanlarına 1500 gösterge rakamı üzerinden, bu maddede belirtilen usûl ve esaslar dâhilinde makam tazminatı, buna bağlı olarak temsil veya görev tazminatı ödenir. Bu tazminatlar ilgililere ödendikçe iki ay içinde faturası karşılığında Hazineden tahsil olunur. Birinci fıkrada öngörülen iki yıllık sürenin hesabında iştirakçi olup olmadıklarına bakılmaksızın belediye başkanı olarak geçen sürelerin tamamı dikkate alınır. ''


21. 5434 sayılı Kanun'un işlemlerin tesis edildiği dönemde yürürlükte olan 117. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


   "Bu kanun gereğince çeşitli adlarla ödenecek paralardan; istihkaka kesbedildiği tarihlerden itibaren 5 yıl sonuna kadar alınmayan veya yazı ile müracaat edilerek aranmayanlar Sandık lehine zamanaşımına uğrar."


22. 2577 sayılı Kanun'un "Dava açma süresi" başlıklı 7. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


   "1. Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ... gündür.


23. 2577 sayılı Kanun'un "İdari makamların sükutu" başlıklı 10. maddesinin işlemlerin tesis edildiği dönemde yürürlükte olan hâlinin ilgili kısmı şöyledir:


"1. İlgililer, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idari makamlara başvurabilirler.


2. Altmış gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İlgililer altmış günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde, konusuna göre Danıştaya, idare ve vergi mahkemelerine dava açabilirler..."


24. 2577 sayılı Kanun'un "Üst makamlara başvurma" başlıklı 11. maddesinin işlemlerin tesis edildiği dönemde yürürlükte olan hâli şöyledir:


      "1. İlgililer tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebilir. Bu başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.


   2. Altmış gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır.


   3. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması halinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır."


25. 2577 sayılı Kanun'un "İptal ve tam yargı davaları" başlıklı 12. maddesi şöyledir:


   "İlgililer haklarını ihlal eden bir idari işlem dolayısıyla Danıştaya ve idare ve vergi mahkemelerine doğrudan doğruya tam yargı davası veya iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilecekleri gibi ilk önce iptal davası açarak bu davanın karara bağlanması üzerine, bu husustaki kararın veya kanun yollarına başvurulması halinde verilecek kararın tebliği veya bir işlemin icrası sebebiyle doğan zararlardan dolayı icra tarihinden itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açabilirler. Bu halde de ilgililerin 11 nci madde uyarınca idareye başvurma hakları saklıdır."


2. Danıştay Kararları


26. Danıştay Onbirinci Dairesinin 28/2/2020 tarihli ve E.2018/4322, K.2020/1702 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:


"...Davacı yönünden, 5434 sayılı Kanunun Geçici 208. maddesi uyarınca, makam tazminatı, yüksek hakimlik tazminatı ile temsil tazminatı ödemesi için iki yıl süreyle çalışmış olma şartının aranmayacağı, ancak 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu'nun 117. maddesi uyarınca, başvuru tarihinden geriye doğru beş yıllık süreyi kapsayan dönem için makam tazminatı ve buna bağlı görev veya temsil tazminatının ödenmesi gerekmekle birlikte, 5510 sayılı Kanun'un Geçici 4. maddesinin 11. fıkrası ile yapılan atıf uyarınca, SSK ve Bağ-Kur'dan yaşlılık aylığı alan belediye başkanlarının, görev ve makam tazminatı alabilmeleri için ayrıca mülga 5434 sayılı Kanun'un 39. ve Ek 68. maddelerdeki koşullara haiz olmaları gerektiği, bu koşullar gerçekleşmemişse, gerçekleştiği tarihten itibaren görev ve makam tazminatının verilebileceği açıkça belirtilmiştir.


Bu durumda; 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu'nun 117. maddesi uyarınca davacının başvuru tarihinden 5 yıl geriye doğru gidilerek, 30/01/1950 doğumlu olan davacının 61 yaşını doldurduğu 30/01/2011 tarihinden itibaren 5510 sayılı Kanun'un Geçici 4. maddesinin 11. fıkrası gereğince tarafına Belediye Başkanlığı görevinden dolayı makam tazminatı ve buna bağlı görev veya temsil tazminatı ödenmesine hükmedilmesi gerekirken, bu husus dikkate alınmaksızın davanın kabulü ile davacının makam, görev ve temsil tazminatının dava tarihi olan 26/03/2013 tarihinden itibaren hesaplanacak yasal faiziyle birlikte davacıya ödenmesi yönündeki Mahkeme kararında hukuki isabet bulunmamaktadır...."


27. Danıştay Onikinci Dairesi'nin 8/11/2023 tarihli ve E.2023/5007, K.2023/5694 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:


"...Dava konusu uyuşmazlıkta, davacıya, 46 yıl 4 ay 10 gün hizmetine karşılık 1. derece 4. kademe intibakı ile kıdemli albay rütbesi esas alınarak (4300) ek gösterge rakamı ve (2000) makam tazminatı göstergesi üzerinden, 15/03/1993 tarihinden itibaren emekli aylığı bağlanmış ve 30 tam hizmet yılına karşılık emekli ikramiyesi tutarı tahakkuk ettirilmiş olup, daha sonraki yasal düzenlemeler uyarınca, emekli aylıklarına uygulanan ek gösterge rakamı ile emekli aylıkları ile birlikte ödenen makam tazminatı göstergesi yükseltilmiştir.


Ancak davacının 22/01/2014 tarihinde kayda giren dilekçesi üzerine, kurum kayıtlarında unvanının er ve erbaş olarak yer aldığı görüldüğünden, 631 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uyarınca görev tazminatından yararlandırılmadığı anlaşılarak, söz konusu dilekçe tarihi olan 22/01/2014 tarihinden geriye doğru 5 yıl gidilmek suretiyle 01/02/2009 tarihinden itibaren, kıdemli albay rütbesi esas alınarak (11500) gösterge rakamı üzerinden görev tazminatından yararlandırılması yönünde işlem tesis edilmiştir.


Bu durumda 5434 sayılı Kanun'un 5 yıllık zaman aşımı süresine ilişkin hükümleri uyarınca, davacının 22/01/2014 tarihli dilekçesi esas alınarak, bu tarihten 5 yıl geriye gidilmek suretiyle 01/02/2009 tarihinden itibaren görev tazminatından yararlandırılması gerektiği dikkate alındığında, bu süreyi aşan 01/03/2002 - 01/02/2009 tarihleri arasında görev tazminatı ödemesinden yararlandırılmasına yönelik İdare Mahkemesi kararının iptal ve kabule ilişkin bu kısmında hukuki isabet bulunmamaktadır...". Benzer yönde bkz. Danıştay 11. Dairesi'nin 15/3/2016 tarih ve E.2014/3635, K.2016/89 sayılı kararı.


28. Danıştay Onikinci Dairesinin 19/4/2021 tarihli ve E.2018/5932, K.2021/1994 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:


"... Ankara 11.İdare Mahkemesince verilen 30/10/2014 tarih ve E:2014/35, K:2014/1441 sayılı kararla; davacının ölüm aylığı bağlanmasına hak kazandığı tarihin 5510 sayılı Kanun'un Geçici 4. maddesinin yürürlüğe girdiği 2008 yılının Ekim ayı başı olduğu, davacının 27/09/2013 tarihinde yaptığı başvurusunun kendisine 01/11/2008 tarihinden itibaren ölüm aylığı bağlanması ile sınırlı olduğu, davacının başvuru tarihinden (27/09/2013) geriye doğru 5 yıl gidilmesi halinde davacı talebinin beş yıllık zamanaşımı süresi içerisinde kaldığı yani ölüm aylığı talebinin istenilen tarih itibarıyla zamanaşımına uğramadığı görüldüğünden, davacının 01/11/2008 tarihinden itibaren ölüm aylığı bağlanması istemini reddeden davalı idare işleminde hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline, bu işlem nedeniyle uğranılan zararın tazmini gerektiğinden, davacının tazminat isteminin kabulü ile yoksun kaldığı aylıklarının idareye başvuruda bulunduğu 27/09/2013 tarihten itibaren işletilecek yasal faizi ile birlikte davacıya ödenmesine karar verilmiştir.


....


Dava konusu işlemin yukarıda özetlenen gerekçeyle iptali ile eksik ödenen ölüm aylığının idareye başvuru tarihi olan 27/09/2013 tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte davacıya ödenmesi yolundaki Ankara 11. İdare Mahkemesinin 30/10/2014 tarih ve E:2014/35, K:2014/1441 sayılı temyize konu kararının ONANMASINA, [karar verildi]."


B. Uluslararası Hukuk


1. İlgili Sözleşme


29. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) 6. maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:


"Herkes davasının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyuşmazlıklar ... konusunda karar verecek olan,... bir mahkeme tarafından ... görülmesini isteme hakkına sahiptir..."


2. Avrupa    İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı


30. Sözleşme’de açıkça yer almasa da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) mahkemeye erişim hakkını adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olarak nitelendirmektedir (Roche/Birleşik Krallık [BD], B. No: 32555/96, 19/10/2005, § 117; Stanev/Bulgaristan [BD], B. No: 36760/06, 17/1/2012, § 229). AİHM, mahkemeye ulaşmayı aşırı derecede zorlaştıran ya da imkânsız hâle getiren uygulamaların mahkemeye erişim hakkını ihlal edebileceğini vurgulamaktadır (Golder/Birleşik Krallık [GK], B. No: 4451/70, 21/2/1975, § 36).


31. Bununla birlikte AİHM; dava açma ya da kanun yollarına başvuru için belli sürelerin öngörülmesini, bu süreler dava açmayı imkânsız kılacak ölçüde kısa olmadıkça hukuki belirlilik ilkesinin bir gereği olarak kabul etmekte ve mahkemeye erişim hakkına aykırılık oluşturmayacağını belirtmektedir (Perez de Rada Cavanilles/İspanya, B. No: 28090/95, 28/10/1998, § 45). Ne var ki öngörülen süre şartlarının hukuka açıkça aykırı olarak yanlış uygulanması ya da yanlış hesaplanması nedeniyle kişilerin dava açma ya da kanun yollarına başvuru hakkını kullanamamaları söz konusu olduğunda mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğinin kabul edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir (Osu/İtalya, B. No: 36534/97, 11/7/2002, § 35).


V. İNCELEME VE GEREKÇE


32. Anayasa Mahkemesinin 6/2/2025 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:


A. Makul Sürede Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia


33. Başvurucular, yargılamanın makul sürede sonuçlanmadığını belirterek adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.


34. Anayasa Mahkemesi, olay ve olguları somut başvuru ile benzer nitelikte olan Ahmet Kartalkuş, [2.B.] B. No: 2019/39635, 19/3/2024) kararında uygulanacak anayasal ilkeleri belirlemiştir. Bu çerçevede Anayasa Mahkemesi 2/3/2024 tarihli ve 7499 sayılı Kanun'la 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun'a eklenen 5/A maddesi ile ayrıca anılan Kanun'un geçici 3. maddesinde yapılan değişiklik gereği 12/3/2024 tarihi itibarıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan, yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı iddiasıyla yapılan başvurulara ilişkin olarak ilk bakışta ulaşılabilir ve ihlal iddialarıyla ilgili başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesi olduğu görülen Tazminat Komisyonuna başvuru yolu tüketilmeden yapılan başvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmayacağı neticesine varmıştır.


35. Somut başvuruda anılan kararda açıklanan ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren bir durum bulunmamaktadır. Dolayısıyla makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddia yönünden başvurunun bu kısmının diğer kabul edilebilirlik nedenleri yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.


B. Mahkemeye Erişim Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia


1. Başvurucuların İddiaları


36. Başvurucular, parasal hakların geçmişe dönük olarak ödenmesi istemiyle yaptıkları başvurunun reddine yönelik işlemin iptali istemiyle açılan davanın süre aşımından reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakları ile mülkiyet haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.


37. Bakanlık görüşünde, konuya ilişkin olarak SGK tarafından sunulan görüş yazısının değerlendirmeye alınması gerektiği belirtilmiştir. SGK görüş yazısında başvurucuların 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun geçici 4. maddesi gereğince 1/10/2008 tarihinden sonrası için makam ve görev tazminatından yararlandırılmasının mümkün olduğunun altı çizilmiştir.


38. Başvurucular, Bakanlık görüşüne karşı beyanında başvuru formunda belirttiklerini iddialarını yinelemiştir.


2. Değerlendirme


39. Anayasa’nın "Hak arama hürriyeti" başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:


“Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.”


40. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder. Başvurucuların açtığı davanın süre aşımından reddedilmiş olması nedeniyle öne sürdükleri iddiaların mahkemeye erişim hakkı kapsamında incelenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.


a. Kabul Edilebilirlik Yönünden


41. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.


b. Esas Yönünden


i.   Hakkın Kapsamı ve Müdahalenin Varlığı


42. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında, herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı, Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün bir unsurudur. Diğer yandan Anayasa'nın 36. maddesine adil yargılanma ibaresinin eklenmesine ilişkin gerekçede, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerce de güvence altına alınan adil yargılanma hakkının madde metnine dâhil edildiği vurgulanmıştır. Sözleşme'yi yorumlayan AİHM, Sözleşme'nin 6. maddesinin (1) numaralı fıkrasının mahkemeye erişim hakkını içerdiğini belirtmektedir (Özbakım Özel Sağlık Hiz. İnş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti. [2. B.], B. No: 2014/13156, 20/4/2017, § 34).


43. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğü, bir temel hak olmanın yanında diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmayı ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden biridir. Bu bakımdan davanın bir mahkeme tarafından görülebilmesi ve kişinin adil yargılanma hakkı kapsamına giren güvencelerden faydalanabilmesi için ilk olarak kişiye iddialarını ortaya koyma imkânının tanınması gerekir. Diğer bir ifadeyle dava yoksa adil yargılanma hakkının sağladığı güvencelerden yararlanmak mümkün olmaz (Mohammed Aynosah, [1. B.] B. No: 2013/8896, 23/2/2016, § 33).


44. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kapsamında yaptığı değerlendirmelerde mahkemeye erişim hakkının bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına geldiğini ifade etmiştir (Özkan Şen, [2.B.] B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52)


45. Somut olayda başvurucuların açtığı davanın süre aşımı nedeniyle reddine karar verilmiştir. Davanın süre aşımı yönünden reddedilmesi nedeniyle uyuşmazlığın esasının incelenememesinin mahkemeye erişim hakkına müdahale teşkil ettiği açıktır.


ii.   Müdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı


46. Anayasa'nın 13. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Temel hak ve hürriyetler, ... yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, ... ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."


47. Yukarıda anılan müdahale, Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen şartlara uygun olmadığı takdirde Anayasa’nın 36. maddesinin ihlalini teşkil edecektir. Bu sebeple müdahalenin Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen, kanun tarafından öngörülme, haklı bir sebebe dayanma, ölçülülük ilkesine aykırı olmama şartlarına uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir.


(1)   Kanunilik


48. Başvurucuların açmış olduğu iptal davasının süresi içinde açılmadığı gerekçesiyle reddedilmesine ilişkin mahkeme kararının 2577 sayılı Kanun'un 7. ve 11 ve 12. maddesine dayandığı görülmektedir. Başvurucular müdahalenin kanuni dayanağı olmadığını ileri sürmekteyse de bu değerlendirmenin ölçülülük başlığı altında yapılması uygun görülmüştür.


(2)   Meşru Amaç


49. Hukuki işlem ve kuralların sürekli dava tehdidi altında olması hukuk devletinin unsurları olan hukuki güvenlik ve istikrar ilkeleriyle bağdaşmaz. Bu nedenle mahkemeye erişim hakkı ile hukuki güvenlik ve istikrar gerekleri arasında makul bir denge gözetilmelidir (AYM, E.2014/177, K.2015/49, 14/5/2015). Dava açılmasının belli bir süre şartına bağlanmasının hukuki güvenlik ve istikrarın sağlanması ile mahkemeye erişim hakkı arasında makul bir denge kurulması amacına yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre dava hakkının süreyle sınırlandırılmasının meşru bir amaca yönelik olduğu sonucuna ulaşılmaktadır.


(3)   Ölçülülük


(a)   Genel İlkeler


50. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kapsamında yaptığı değerlendirmelerde kişinin mahkemeye başvurmasını engelleyen veya mahkeme kararını anlamsız hâle getiren, bir başka anlatımla mahkeme kararını önemli ölçüde etkisizleştiren sınırlamaların mahkemeye erişim hakkını ihlal edebileceğini ifade etmiştir (Özkan Şen, § 52).


51. Bu nedenle mahkemelerin usul kurallarını uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde katı şekilcilikten kaçınmaları gerektiği gibi kanunla öngörülmüş usul şartlarının ortadan kalkmasına neden olacak ölçüde aşırı esneklikten de kaçınmaları gerekir (Kamil Koç, [1. B.] B. No: 2012/660, 7/11/2013, § 65). Bu kapsamda mevzuatta öngörülen dava açma süresine ilişkin kuralların hukuka açıkça aykırı olarak yanlış uygulanması veya bu sürelerin hatalı hesaplanması nedenleriyle kişilerin dava açma ya da kanun yollarına başvuru haklarını kullanmasına engel olunması mahkemeye erişim hakkını ihlal edebilir (Özbakım Özel Sağlık Hiz. İnş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti., § 38).


52. Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınacak ölçütlerden biri olan ölçülülük, hukuk devleti ilkesinden doğmaktadır. Hukuk devletinde hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması istisnai bir yetki olduğundan bu yetki ancak durumun gerektirdiği ölçüde kullanılması şartıyla haklı bir temele oturabilir. Bireylerin hak ve özgürlüklerinin somut şartların gerektirdiğinden daha fazla sınırlandırılması kamu otoritelerine tanınan yetkinin aşılması anlamına geleceğinden hukuk devletiyle bağdaşmaz (AYM, E.2013/95, K.2014/176, 13/11/2014).


53. Ölçülülük ilkesi, öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını ve bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir. Öngörülen tedbirin kişiyi olağan dışı ve aşırı bir yük altına sokması durumunda müdahalenin ölçülü olduğundan söz edilemez (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2012/102, K.2012/207, 27/12/2012; E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015; E.2015/43, K.2015/101, 12/11/2015; E.2016/16, K.2016/37, 5/5/2016; E.2016/13, K.2016/127, 22/6/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri, [1.B.] B. No: 2013/817, 19/12/2013, § 38). Müdahalenin ölçülülüğü değerlendirilirken ilgili yasal düzenlemelerle birlikte somut olayın şartları ve başvurucunun tutumu da gözönünde bulundurulmalıdır (Ahmet Ersoy ve diğerleri, [2.B.] B. No: 2014/4212, 5/4/2017, § 50).


54. Bu bağlamda dava açma süresinin işlemeye başladığı an da mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin ölçülülüğü bağlamında büyük önem taşımaktadır (Yaşar Çoban [GK], B. No: 2014/6673, 25/7/2017, § 66). Dava açma süresinin hangi tarihte başlayacağını belirleme ve mevzuatı bu yönüyle yorumlama görevi esasen derece mahkemelerine aittir. Bireysel başvurunun ikincillik ilkesi gereği, dava açma süresinin başlatılacağı tarihin belirlenmesi noktasında Anayasa Mahkemesinin bir görevi bulunmamaktadır. Anayasa Mahkemesinin bu hususta üstleneceği rol, dava açma süresinin hangi tarihten itibaren başlatılması gerektiğiyle ilgili olarak derece mahkemelerinin yorumlarının mahkemeye erişim hakkına etkisini somut olayın şartları ışığında incelemektir (Ahmet Yıldırım, [1.B.] B. No: 2014/18135, 20/9/2017, § 46). Bu kapsamda dava açma süresinin henüz dava hakkının doğmadığı ya da hak sahibinin dava hakkının doğduğundan haberdar olmadığı ve somut şartlar çerçevesinde haberdar olduğunun kabulünü haklı kılan nedenlerin bulunmadığı bir dönemde işlemeye başlaması dava hakkının varlığını anlamsız kılabileceğinden ölçülülük ilkesini zedeleyebilir (benzer yöndeki değerlendirmeler için bkz. Yaşar Çoban, § 66).


(b)   İlkelerin Olaya Uygulanması


55. 2577 sayılı Kanun'un 10. maddesinin birinci fıkrasında öncelikle ilgililerin haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idari makamlara başvurabileceği belirtilmiştir. Davaya konu edilecek idari işlemler, ilgilinin idareye başvurusu üzerine tesis edilebileceği gibi idarece kendiliğinden de tesis edilmiş olabilir. Böyle bir durumda ilgililerin kanunda aksine bir hüküm olmadıkça 2577 sayılı Kanun'un 10. maddesine göre idareye başvurarak işlem tesis ettirmeleri ve bu işleme karşı 2577 sayılı Kanun'un 7. ve 10. maddelerinde belirtilen süreleri gözeterek dava açmaları mümkündür.


56. 2577 sayılı Kanun'un 11. maddesinde ise ilgililer tarafından idari dava açılmadan önce idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılmasının üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan idari dava açma süresi içinde istenebileceği, bu başvurunun idari dava açma süresini durduracağı, altmış gün içinde bir cevap verilmezse isteğin reddedilmiş sayılacağı, isteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması hâlinde dava açma süresinin yeniden işlemeye başlayacağı ve başvurma tarihine kadar geçmiş sürenin de hesaba katılacağı hükme bağla

 

Benzer Kararlar

 

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Görevden Çıkarılıp Hizmet Birleştirmesiyle Emekli Olana İkramiye Ödenmemesi

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm — Nakdî Tazminat Komisyonu Başvurusu Yok Sayılarak Davanın Süreden Reddi

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Sosyal Güvenlik Kurumu Aleyhine Kötü Niyet Tazminatı Yasağı

Tüm İş Hukuku Kararları ›

 

İlgili Sayfalar

 

Sosyal Güvenlik Uyuşmazlıkları

 

Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

 

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.

 

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu

 

Karar Türü

Bireysel Başvuru

 

Başvuru No

2020/11324

 

Karar Tarihi

6 Şubat 2025

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

İş Hukuku Davaları

Tüm Çalışma Alanları ›

 

Hesaplama Araçları

İşçilik Alacakları Hesaplama

Tüm Hesaplama Araçları ›

bottom of page