top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  CEZA MUHAKEMESİ HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılmasında İtirazın Kapsamı

 

2021/121 E., 2022/88 K. · 20 Temmuz 2022

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 6 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına itiraz eden kişinin ileri sürdüğü deliller ve hak ihlalleri hangi kapsamda incelenmeliydi? Kararda, kimi itiraz mercilerinin yalnız biçimsel koşullara baktığı, ilk derece mahkemesinin karşılamadığı itirazların da yanıtsız kalabildiği saptandı. Anayasa Mahkemesi, o tarihte itiraz yolunu düzenleyen fıkranın uygulamada etkili denetimi sağlayamadığına karar verdi. İtiraz hükmü oybirliğiyle iptal edildi ve iptalin yürürlüğü dokuz ay ertelendi.

 

Hukuki İlke

 

İtirazın kanunda öngörülmesi tek başına etkili denetimi sağlamaz. İlk derece mahkemesinin yanıtlamadığı ve itirazda tekrarlanan, uyuşmazlığın sonucunu etkileyebilecek iddialar gerekçeyle karşılanmalıdır.

 

Sonuç

 

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 231. maddesinin 2006’da eklenen on ikinci fıkrası oybirliğiyle iptal edildi. İptal hükmünün Resmî Gazete’de yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi kararlaştırıldı.

 

Kararın Kapsamı

 

Karar 2022’de yürürlükte olan itiraz yoluna ilişkindir. 7589 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle yeniden düzenlenen 231. maddenin on ikinci fıkrası, 272. maddenin üçüncü fıkrasındaki sınırlar saklı olmak üzere istinafı öngörür. Kanun yolu belirlenirken karar tarihi ve geçiş hükümleri de dikkate alınır.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — m. 231/12, 270, 271

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 40, 153

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2021/121

Karar Sayısı : 2022/88

Karar Tarihi : 20/7/2022

R.G. Tarih - Sayı : 23/9/2022

- 31962

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 13. Ağır Ceza Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi

Kanunu’nun 231. maddesine 6/12/2006 tarihli ve 5560 sayılı Kanun’un 23.

maddesiyle eklenen (12) numaralı fıkranın Anayasa’nın 10., 35., 36. ve 40.

maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Sanık hakkında tehdit ve cinsel taciz suçlarından açılan

davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme,

iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 231. maddesi

şöyledir:

“Hükmün

açıklanması ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması

Madde 231- (1) Duruşma sonunda, 232 nci maddede

belirtilen esaslara göre duruşma tutanağına geçirilen hüküm fıkrası okunarak

gerekçesi ana çizgileriyle anlatılır.

(2) Hazır bulunan sanığa ayrıca başvurabileceği kanun

yolları, mercii ve süresi bildirilir.

(3) Beraat eden sanığa, tazminat isteyebileceği bir hâl

varsa bu da bildirilir.

(4) Hüküm fıkrası herkes tarafından ayakta dinlenir.

(5) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Sanığa yüklenen suçtan

dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza, iki yıl veya daha az süreli

hapis veya adlî para cezası ise; mahkemece, hükmün açıklanmasının geri

bırakılmasına karar verilebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Hükmün

açıklanmasının geri bırakılması, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç

doğurmamasını ifade eder.

(6) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının

geri bırakılmasına karar verilebilmesi için;

a) Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış

bulunması,

b) Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki

tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği

hususunda kanaate varılması,

c) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı

zararın, aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya tazmin suretiyle tamamen

giderilmesi,

gerekir. (Ek cümle: 22/7/2010 - 6008/7 md.) Sanığın kabul

etmemesi hâlinde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmez.

(7) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Açıklanmasının geri

bırakılmasına karar verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve

kısa süreli olması halinde seçenek yaptırımlara çevrilemez.

(8) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının

geri bırakılması kararının verilmesi halinde sanık, beş yıl süreyle denetim

süresine tâbi tutulur. (Ek cümle: 18/6/2014 6545/72 md.) Denetim süresi içinde,

kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle bir daha hükmün açıklanmasının geri

bırakılmasına karar verilemez. Bu süre içinde bir yıldan fazla olmamak üzere

mahkemenin belirleyeceği süreyle, sanığın denetimli serbestlik tedbiri olarak;

a) Bir meslek veya sanat sahibi olmaması halinde, meslek

veya sanat sahibi olmasını sağlamak amacıyla bir eğitim programına devam

etmesine,

b) Bir meslek veya sanat sahibi olması halinde, bir kamu

kurumunda veya özel olarak aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının

gözetimi altında ücret karşılığında çalıştırılmasına,

c) Belli yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere

devam etmek hususunda yükümlü kılınmasına ya da takdir edilecek başka

yükümlülüğü yerine getirmesine,

karar verilebilir. Denetim süresi içinde dava zamanaşımı

durur.

(9) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Altıncı fıkranın (c)

bendinde belirtilen koşulu derhal yerine getiremediği takdirde; sanık hakkında

mağdura veya kamuya verdiği zararı denetim süresince aylık taksitler halinde

ödemek suretiyle tamamen gidermesi koşuluyla da hükmün açıklanmasının geri

bırakılması kararı verilebilir.

(10) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Denetim süresi içinde

kasten yeni bir suç işlenmediği ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin

yükümlülüklere uygun davranıldığı takdirde, açıklanması geri bırakılan hüküm

ortadan kaldırılarak, davanın düşmesi kararı verilir.

(11) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Denetim süresi içinde

kasten yeni bir suç işlemesi veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin

yükümlülüklere aykırı davranması halinde, mahkeme hükmü açıklar. Ancak mahkeme,

kendisine yüklenen yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu

değerlendirerek; cezanın yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz

edilmemesine ya da koşullarının varlığı halinde hükümdeki hapis cezasının

ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir

mahkûmiyet hükmü kurabilir.

(12) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına

itiraz edilebilir.

(13) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının

geri bırakılması kararı, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar,

ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı,

hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi halinde, bu maddede belirtilen amaç

için kullanılabilir.

(14) (Değişik: 23/1/2008 – 5728/562 md.) Bu maddenin

hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümleri, Anayasanın 174 üncü

maddesinde koruma altına alınan inkılâp kanunlarında yer alan suçlarla ilgili

olarak uygulanmaz.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü

ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal

Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,

Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ın

katılımlarıyla 8/12/2021 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada

eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

III. ESASIN İNCELENMESİ

2.

Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işin

esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü ve dayanılan Anayasa kuralları

ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra

gereği görüşülüp düşünüldü:

A.

Genel Açıklama

3.

5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinde hükmün açıklanması ve hükmün

açıklanmasının geri bırakılması düzenlenmiştir. Hükmün açıklanmasının geri

bırakılması, ceza yargılaması sonucunda verilecek mahkûmiyet hükmünün açıklanmasının

belirli şartlara bağlı olarak ertelenmesini ifade etmektedir.

4.

Anılan maddenin (5) ve (6) numaralı fıkralarına göre sanık hakkında hükmün

açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilmesi için sanığa yüklenen

suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan cezanın iki yıl veya daha az

süreli hapis veya adlî para cezası olması, sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan

mahkûm olmamış bulunması, mahkemece -sanığın kişilik özellikleri ile

duruşmadaki tutum ve davranışları gözönünde bulundurularak- yeniden suç

işlemeyeceği hususunda kanaate varılması, mağdurun veya kamunun uğradığı

zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen

giderilmesi ve sanığın

hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını kabul etmesi şartları aranmaktadır.

5.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının verilmesi hâlinde sanık beş

yıl süreyle denetim süresine tâbi tutulur. Denetim süresi içinde kasıtlı bir

suç nedeniyle bir daha hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına kararı

verilemez. Denetim süresi içinde mahkeme bir yıldan fazla olmamak üzere maddede

belirtilen denetimli serbestlik tedbirlerine karar verebilir. Denetim süresi

içinde kasten yeni bir suç işlenmediği ve denetimli serbestlik tedbirlerine

ilişkin yükümlülüklere uygun davranıldığı takdirde, açıklanması geri bırakılan

hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir.

B.

Anlam ve Kapsam

6.

5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinin itiraz konusu (12) numaralı fıkrasında

hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına itiraz edilebileceği

öngörülmüştür. Bu itibarla hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına

karşı başvurulabilecek kanun yolu itiraz olacaktır.

7.

Anılan Kanun’un 267. ila 271. maddelerinde ise itiraz edilebilecek kararlar,

itiraz usulü, inceleme mercileri, itirazın kararın yerine getirilmesine etkisi

ile itirazı inceleyecek mercilerin uygulayacağı usul düzenlenmiştir.

8.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına itiraz hâlinde Yargıtay hükmün

açıklanmasının geri bırakılması kurumunun ülkemizde uygulanmaya başladığı ilk

zamanlar, itirazı incelemeye yetkili makamın hükmün açıklanmasının geri

bırakılması kurumunun yalnızca şeklî şartlarının oluşup oluşmadığı hususlarında

sınırlı bir inceleme yapması ve hüküm içeriğindeki hukuka aykırılıklara ilişkin

bir inceleme yapmaması gerektiği yönünde kararlar vermiştir (Yargıtay Ceza

Genel Kurulu, E.2009/3-64, K.2009/83, 7/4/2009).

9.

Daha sonra Yargıtay, içtihat değişikliğine giderek hükmün açıklanmasının geri

bırakılması kararına itirazı incelemeye yetkili makamın hükmün açıklanmasının

geri bırakılması kurumunun şeklî şartlarının yanı sıra maddi yönden de bir

inceleme yapması gerektiği yönünde kararlar vermiştir (Yargıtay Ceza Genel

Kurulu, E.2012/10-534, K.2013/15, 22/1/2013).

10.

Buna karşılık bazı Yargıtay daireleri tarafından itiraz mercilerinin esas

incelemesi yapamayacağına dair kararlar verilmesine devam edilmiştir (Yargıtay

11. Ceza Dairesi, E.2013/25594, K.2014/3461, 16/2/2014; Yargıtay 6. Ceza

Dairesi, E.2013/32810, K.2013/25480, 18/12/2013; Yargıtay 11. Ceza Dairesi,

E.2016/9684, K.2016/7622, 16/11/2016).

11.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu daha yeni tarihli içtihatlarında ise itiraz

mercilerinin sadece şeklî şartlar bakımından değil açıkça maddi yönden de

inceleme yapması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay Ceza Genel Kurulu,

E.2012/6-1452, K.2014/195, 15/4/2014; E.2016/11-1150, K.2020/148, 3/3/2020;

E.2017/5.MD-1119, K.2020/349, 23/6/2020; E.2017/5.MD-620, K.2019/704,

10/12/2019; E.2016/7-1413, K.2019/489, 20/6/2019; E.2017/5.MD-621, K.2018/476,

25/10/2018).

12.

Bu çerçevede hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarına karşı yapılacak

itirazlarda incelemenin kapsamına ilişkin yerleşmiş bir uygulamanın olmadığı

anlaşılmıştır (Atilla Yazar ve diğerleri [GK], B. No: 2016/1635,

5/7/2022, § 76).

13.

Deneme süresi sonunda sanık hakkında verilecek düşme kararının veya geri

bırakma şartlarına uyulmaması hâlinde verilecek mahkûmiyet kararının ise

istinaf denetimine konu edilmesi mümkündür.

C.

İtirazın Gerekçesi

14. Başvuru

kararında özetle; 5271 sayılı Kanun’a göre hükmün açıklanmasının geri

bırakılması kararlarının hukuki sonuç doğurmaması gerektiği, buna karşılık son

yıllarda hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarına sonuç bağlayan

kanun ve yönetmeliklerin çıkarıldığı, hükmün açıklanmasının geri bırakılması

kararlarına yönelik itiraz incelemelerinin ilke olarak dosya üzerinden

yapıldığı, kararların esasına ilişkin bir incelemenin gerçekleştirilmediği, bu durumun

iki dereceli yargılanma, etkin başvuru ve adil yargılanma

haklarını

ihlal ettiği, bu itibarla kişinin suç işlediği kanaatini barındıran hükmün

açıklanmasının geri bırakılması kararlarının gerçek anlamda bir kanun yolundan

geçmediği ve bu kararların istinaf incelemesine tabi olması gerektiği

belirtilerek kuralın Anayasa’nın 10., 35., 36. ve 40. maddelerine aykırı olduğu

ileri sürülmüştür.

Ç.

Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

15. Anayasa’nın

“Temel hak ve hürriyetlerin korunması” başlıklı 40. maddesinin birinci

fıkrası “Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlâl edilen herkes,

yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına

sahiptir” hükmünü içermektedir. Anılan hükme göre kişilerin yargı makamları

ile idari makamlar önünde haklarını arayabilmelerine kolaylık ve imkân

sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel hak ve özgürlüğü

ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerin ilgili yargı veya

idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesi hususunda devlete gerekli

ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşulları sağlama yükümlülüğü

getirmektedir (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, § 16).

16. Bu çerçevede Anayasa’nın anılan

maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı; anayasal bir hakkının

ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine uygun olarak iddialarını

inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin gerçekleşmesini veya

sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya elverişli idari ve

yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânının sağlanmasını teminat altına

almaktadır (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, § 17).

17. İtiraz konusu

kural, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarına itiraz edilebilmesini

öngörmektedir. Anayasa Mahkemesi, itiraz konusu kural da dahil olmak üzere 5271

sayılı Kanun’un 231. maddesinin birçok hükmünü anayasallık

denetimine tabi tutmuş ve bu hükümlerin Anayasa’ya

aykırı olmadığı sonucuna ulaşmıştır (AYM, E.2007/14, K.2009/48 12/3/2009; E.2008/45, K.2009/53, 12/3/2009; E.2008/106, K.2009/54, 12/3/2009; E.2009/22, K.2009/55, 7/5/2009; E.2011/41, K.2012/25, 16/2/2012).

18. Anayasa

Mahkemesi; bireysel başvurunun yürürlüğe girmesi üzerine hükmün açıklanmasının

geri bırakılması kurumunun ve bu kurumun işleyişinin cezasızlıkla bağlantılı

olarak yaşam hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağıyla ilgili sorunlara neden

olduğunu, bunların yanı sıra başta ifade özgürlüğü ile toplantı ve gösteri

yürüyüşü düzenleme hakkı olmak üzere birçok temel hak ve özgürlüğe müdahale

teşkil ettiğini tespit etmiştir. Bu kapsamda Anayasa

Mahkemesi; kolluk görevlisinin güç kullandığı olayda yaşam hakkının maddi

boyutunun ihlal edildiğine karar vermiş, olayın faili olan kolluk görevlisi

hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmesinin -ihlalin ağırlığı dikkate alındığında- başvurucunun mağduriyetini

gidermediği kanaatine varmış ve bu durumun cezasızlığa

neden olduğunu belirterek yaşam hakkının usul yönünün de ihlal edildiğine

hükmetmiştir ( Seyfullah Turan ve diğerleri, B. No: 2014/1982, 9/11/2017, §§

194-197).

19. Anayasa

Mahkemesi, izinsiz patlayıcı madde üretimi yapılan binada meydana gelen patlama

sonucu gerçekleşen ölüm ve yaralanma olayında yaşamı koruma yükümlülüğünün

ihlal edildiğine karar vermiş; olayda ihmali bulunan kamu görevlileri hakkında

hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmesinin ise yaşamı koruma

yükümlülüğünün ihlali yönünden uygun ve yeterli bir giderim sağlamadığı

sonucuna ulaşmıştır (Necla

Kara ve diğerleri, B.

No: 2018/5075, 15/3/2022, §§ 103-110). Yine işkence ve kötü muamele yasağının

ihlal edildiği iddialarının ileri sürüldüğü birçok bireysel başvuruda da

Anayasa Mahkemesi benzer yönde kararlar vermiştir (Memduh Yılmaz ve Naciye

Yılmaz, B. No: 2018/36717, 7/10/2021; Özgür Ulaş Armutcuoğlu, B. No:

2018/27396, 29/6/2021; Yunus Kalkan, B. No: 2013/4383, 18/2/2016).

20. Anılan kararların dışında Anayasa

Mahkemesi hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarının özellikle ifade

özgürlüğü ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına müdahale teşkil

ettiğini ve bu müdahalenin hak ihlaline neden olduğunu tespit etmiştir (Zübeyde Füsun Üstel ve diğerleri [GK], B. No: 2018/17635, 26/7/2019; Bekir Coşkun [GK],

B. No: 2014/12151, 4/6/2015; Osman Erbil, B. No:

2013/2394, 25/3/2015).

21. Ayrıca Anayasa Mahkemesi müsadere kararının şikâyet

edildiği başvuruda, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmesi

durumunda hangi aşamada müsadere kararının infaz edileceğine ilişkin açık bir

kanun hükmünün bulunmadığını, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı ile

birlikte müsadere kararının infazına girişilmesinin mülkiyet hakkına müsadere

yoluyla yapılan müdahalenin keyfî veya hukuka aykırı olup olmadığının ileri

sürülebileceği bir yol olan temyiz yoluna başvuru imkânını askıya aldığını, yol

açılan bu belirsizlik ve yeterli güvencelerin sağlanmaması nedeniyle başvurucuya

şahsi olarak aşırı bir külfet yüklendiğine hükmetmiştir (Süleyman Başmeydan

[GK], B. No: 2015/6164, 20/6/2019, §§ 59-63).

22. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumunun ve

bu kurumun işleyişinin birçok temel hak ve özgürlüğe müdahale teşkil etmesi

nedeniyle itiraz konusu kuralın bireysel başvuru kapsamında görünür hâle gelen

bu yeni hususlar gözönünde bulundurularak Anayasa’nın 40. maddesinde düzenlenen

etkili başvuru hakkı bağlamında incelenmesi gerekir.

23. Verilen bir kararın hatalı ya da hukuka

aykırı olduğu iddiası ile ortaya çıkan uyuşmazlığın çözülmesi amacıyla bireyler

için bir hukuki çare olarak kanun yoluna başvurma imkânı tanınmıştır. Kanun

yolunun amacı, yargı yerleri tarafından verilen kararların kural olarak başka

bir yargı yeri tarafından denetlenmesine imkân tanımak suretiyle daha güvenceli

bir yargı hizmeti sunmaktır (AYM, E.2014/164, K.2015/12, 14/1/2015). Kanun

yoluna başvurmak, hukuka uygun ve doğru kararlar vermek için önemli olduğundan

sanık açısından olduğu kadar toplum için de bir teminattır. Bunun yanı sıra

adil yargılanma hakkına ilişkin güvencelerin kanun yolu aşamasında da

sağlanması gerekir (Emine Karagülmez, B. No: 2013/3673, 11/12/2014, §

21). Bu nedenle ilk derece mahkemelerinin anayasal güvencelere aykırı bir şekilde

hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı vermeleri hâlinde bu

aykırılıkların itiraz mercilerince değerlendirilip değerlendirilmediği meselesi

temel hak ve özgürlüklerin korunması bakımından son derece önemlidir (Atilla

Yazar ve diğerleri, § 143).

24. İtiraz konusu kuralla, hükmün

açıklanmasının geri bırakılması kararına karşı açıkça itiraz kanun yolu

öngörülmüştür. Olağan bir kanun yolu olan itiraz, hâkim kararları ile -kanunun

gösterdiği hâllerde- mahkeme kararlarına karşı başvurulabilen bir kanun

yoludur. İtiraz, maddi ve hukuki meselelere ilişkin yapılabildiği için asıl

derece kanun yoludur. İkinci derece olarak da adlandırılan asıl derece kanun

yolları, bir hükme karşı gidilip gidilememesine göre istinaf ve itiraz olarak

ikiye ayrılır. İtiraz kanun yolu, hüküm dışındaki kararlara karşı kabul

edilmiştir. İtiraz kanun yolunda itiraz mercii -temyizden farklı olarak-

gerekiyorsa hukuki sorunun yanında maddi sorunu da ele alabilir, Kanun’un 270.

maddesinin (1) numaralı fıkrasına göre gerekli gördüğü araştırmaları yapabilir

ya da yapılmasını emredebilir. Yine kanun yolu incelemesi yapan itiraz mercii

Kanun’un 271. maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca duruşma açabilir;

Cumhuriyet savcısını, müdafiyi ya da vekili dinleyebilir.

25. Anayasa Mahkemesi kararlarına göre

ilke olarak kanun yolu incelemesi yapan mercinin yargılamayı yapan mahkemenin

kararını uygun bulması hâlinde bunu ya aynı gerekçeyi kullanarak ya da bir

atıfla kararına yansıtması yeterlidir (Yasemin Ekşi, B. No: 2013/5486,

4/12/2013, § 57). Buna karşılık ilk derece mahkemesi kararında esaslı

iddiaların karşılanmaması veya bu iddialara makul bir gerekçe ile cevap

verilmemesi hâlinde kanun yolu incelemesi yapan mercinin -aynı iddiaların

kendisi önünde de ileri sürülmesi hâlinde- ilgili iddialara yönelik atıf

yapacağı bir ilk derece mahkemesi değerlendirmesi söz konusu olmayacaktır. Bu

durumda kanun yolu incelemesi yapan mercinin davayla doğrudan ilgili olan bu

hukuka aykırılık iddialarını ayrıca değerlendirerek makul bir gerekçe ile cevap

vermesi anayasal yükümlülük gereğidir (Ümmügülsüm Salgar [GK], B.

No: 2016/12847, 21/10/2021, § 69; Atilla Yazar ve diğerleri, §145).

26. Bu bağlamda hükmün açıklanmasının

geri bırakılması kurumunun yürürlüğe girdiği tarihten bugüne hükmün

açıklanmasının geri bırakılması kararına karşı itiraz kanun yolunun inceleme

kapsamına ve dolayısıyla karşılanması gereken hukuka aykırılıkların neler

olduğuna dair ciddi uygulama farklılıkları göze çarpmaktadır. Nitekim hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına itiraz hâlinde Yargıtay ilk zamanlar

itirazı incelemeye yetkili makamın hükmün

açıklanmasının geri bırakılması kurumunun yalnızca şeklî şartlarının oluşup oluşmadığı hususlarında

sınırlı bir inceleme yapması ve suçun sübutuna ilişkin bir inceleme yapmaması

gerektiği yönünde, daha sonra ise söz konusu kurumun şeklî şartlarının yanı

sıra maddi yönden de bir inceleme yapması gerektiği yönünde kararlar vermiş;

aynı süreç içinde Yargıtay daireleri arasında farklı uygulamalara gidildiği

görülmüştür(bkz. §§ 8-12).

27.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kurumu Türk hukuk sisteminde yeni

sayılabilecek bir kurum olmasına karşın geniş bir uygulama alanı bulmuştur.

Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğünün açıkladığı 2020

yılı verilerine göre ceza mahkemelerinde verilen mahkûmiyet kararlarının

yaklaşık dörtte birini hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararları

oluşturmaktadır (Atilla Yazar ve diğerleri,

§ 108).

28. Türk yargısında

oldukça geniş bir uygulama alanı bulan hükmün açıklanmasının geri bırakılması

kararlarına karşı itiraz yoluna başvurma imkânının yer alması mevcut uygulanış

şekli itibarıyla tek başına yeterli olmayıp bu yolun aynı zamanda uygulamada da

başarı şansı sunması gerekmektedir. Doğrudan temel hak ve özgürlüklerin

sınırlandırılması rejimi ile ilgili olan bu tür bir muhakemenin yokluğu,

müdahalenin dayanağı kuralın yargılama hukukunun usule ilişkin güvencelerini

sağlayamaması anlamına geleceğinden temel hak ve özgürlüklerin ihlaline yol

açacaktır(Atilla Yazar ve diğerleri, § 154).

29. Bu çerçevede daha önce ihlal

sonucuna ulaştığı birçok bireysel başvuru dosyasında (bkz. §§ 18-21) Anayasa

Mahkemesi; itiraz makamlarının başvurucuların iddialarını ve delillerini

dikkate almadığına, çatışan menfaatleri dengelemeye yönelik bir çaba içinde

olmadığına, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğunun ve

müdahalenin orantılı olup olmadığının değerlendirilmediğine yönelik kararlar

vermiştir. Mevcut sistemde itiraz mercilerinin hükmün açıklanmasının geri

bırakılması kararlarına itiraz üzerine verdikleri kararların dosya üzerinden

yeknesak bir şekilde ve çoğu kez sadece şeklî koşullar yönünden, ilk derece

mahkemelerince verilen kararlarda hukuka aykırılık bulunmadığını ve bu sebeple

de itirazın reddedildiğini bildiren bir cümleden ibaret gerekçelerden oluştuğu

görülmüştür (Atilla Yazar ve diğerleri, § 155).

30. Hükmün açıklanmasının geri

bırakılması kararlarına karşı itiraz yolunun açık olduğunu düzenleyen kural; bu

kanun yoluna başvuranların iddia ve delillerinin dikkate alınmasında, çatışan

menfaatlerin dengelenmesinde, temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalenin

demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğunun ve ölçülülüğünün

belirlenebilmesinde belirli ve etkili bir denetim yolu öngörmemektedir. Bu

durum temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalelerin giderilmesinde ve kamu

gücünü kullananların keyfî davranışlarının önüne geçilmesinde bireye tanınmış

olan yetkili makama başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkını ihlal

etmektedir. Nitekim

kuralın anılan hususları karşılayacak şekilde uygulanamadığı da görülmektedir.

Doğrudan temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimi ile ilgili olan bu

tür bir muhakemenin yokluğu etkili başvuru hakkıyla bağdaşmamaktadır.

31. Açıklanan nedenlerle kural

Anayasa’nın 40. maddesine aykırıdır. İptali gerekir.

Kural, Anayasa’nın

40. maddesine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 10., 35. ve 36. maddeleri yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

32. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da

bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte

yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe

gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede

yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte; 6216 sayılı

Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarak

Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı günden

başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere

ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

33. 5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinin (12) numaralı

fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal

edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla

30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama

Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal

hükmünün kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra

yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. HÜKÜM

4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi

Kanunu’nun 231. maddesine 6/12/2006 tarihli ve 5560 sayılı Kanun’un 23.

maddesiyle eklenen (12) numaralı fıkranın Anayasa’ya

aykırı olduğuna ve İPTALİNE, iptal hükmünün,

Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216

sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un

66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE

YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 20/7/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

Zühtü ARSLAN

Başkanvekili

Hasan Tahsin GÖKCAN

Başkanvekili

Kadir ÖZKAYA

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Hicabi DURSUN

Üye

Muammer TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Rıdvan GÜLEÇ

Üye

Recai AKYEL

Üye

Yusuf Şevki HAKYEMEZ

Üye

Yıldız SEFERİNOĞLU

Üye

Selahaddin MENTEŞ

Üye

Basri BAĞCI

Üye

İrfan FİDAN

Üye

Kenan YAŞAR

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

İlgili Hukuk Dalı

Ceza Muhakemesi Hukuku

 

Esas No

2021/121

 

Karar No

2022/88

 

Karar Tarihi

20 Temmuz 2022

 

Oy Durumu

Oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page