top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Bireysel Başvuru Kararları  ·  İŞ HUKUKU  ·  HAK İHLALİ OLMADIĞI

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm — Emekliler Tarafından Kurulan Sendikanın Kapatılması

 

B. No: 2022/2677 · 4 Şubat 2025

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 20 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Aktif olarak çalışmayan emeklilerin kurduğu sendika, fiilen çalışma şartının karşılanmadığı gerekçesiyle kapatıldı. Sendika, Valiliğin eksiklik yazısına kuruluş koşullarını taşıdığı yönünde cevap vermişti. Anayasa Mahkemesi, çalışma ilişkilerine özgü toplu pazarlık araçları ile emeklilerin ortak çıkarlarını savunma ihtiyacını ayrı değerlendirdi. Başvurucunun dernek veya vakıf yoluyla örgütlenmesine hukuki engel gösterilemediğini dikkate alarak somut kapatma kararını orantılı buldu ve sendika hakkının ihlal edilmediğine hükmetti.

 

Hukuki İlke

 

Bu başvuruda sendikanın kapatılmasının orantılılığı değerlendirilirken aktif çalışma koşuluyla korunan kamu düzeni ve emeklilerin dernek ya da vakıf biçiminde örgütlenebilme imkânı birlikte incelendi.

 

Sonuç

 

Sendika hakkı şikâyeti kabul edilebilir bulundu. Anayasa’nın 51. maddesindeki sendika hakkının ihlal edilmediğine ve giderlerin başvurucu üzerinde bırakılmasına oy birliğiyle karar verildi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 13, 51, 53
    Kararda anılan

  • 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu — m. 1, 2, 3, 6/1, 7, 19/6
    Kararda anılan

  • 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu — m. 1, 2, 3, 4, 6
    Kararda anılan

  • 4857 sayılı İş Kanunu — m. 2
    Kararda anılan

  • Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi — m. 11
    Kararda anılan

  • 87 sayılı Uluslararası Çalışma Örgütü Sözleşmesi — m. 2, 3, 4, 5, 10, 11
    Kararda anılan

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.

 

TÜRKİYE CUMHURİYETİ


ANAYASA MAHKEMESİ


 


 


İKİNCİ BÖLÜM


 


KARAR


 


EMEKLİLER SENDİKASI BAŞVURUSU


(Başvuru Numarası: 2022/2677)


 


Karar Tarihi: 4/2/2025


 


İKİNCİ BÖLÜM


 


KARAR


 


 


Başkan


:


Basri BAĞCI


Üyeler


:


Engin YILDIRIM


 


 


Rıdvan GÜLEÇ


 


 


Yıldız SEFERİNOĞLU


 


 


Metin KIRATLI


Raportör


:


Gülsüm Gizem GÜRSOY


Başvurucu


:


Emekliler Sendikası


Temsilcisi


:


...


Vekili


:


Av. ...


 


I. BAŞVURUNUN


KONUSU


1. Başvuru, emeklilerin sendika kuramayacağı gerekçesiyle


Emekliler Sendikası isimli örgütlenmenin kapatılmasına karar verilmesi


nedeniyle sendika hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.


II. BAŞVURU


SÜRECİ


2. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin


Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.


3. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet


Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir.


Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.


III. OLAY VE


OLGULAR


4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle


ilgili olaylar özetle şöyledir:


5. Başvurucunun temsilcilerinin "Emekliler


Sendikası" adı altında sendika kurduklarını bildirmek amacıyla


25/2/2019 tarihinde Ankara Valiliğine (Valilik) dilekçe vermiştir. Başvurucunun


dilekçe ekinde yer alan tüzüğünde, sendikanın amacının emeklilerin ekonomik,


demokratik, hukuksal ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak olduğu


belirtilmiştir. Tüzükte; Sosyal Güvenlik Kurumundan emekli, yaşlılık, malullük


aylığı alanlar ile ölen emeklinin hak sahibi olan eş ve 15 yaş ve üstü


çocuklarının üyeliğe kabul edileceği belirtilmiştir.


6. Valilik 8/4/2019 tarihli yazısında sendika kurmak için


"fiilen çalışma" koşulunun gerekli olduğunu, bu kapsamda ilgili


kanunlarda belirtilen şartlara ilişkin eksiklerin bir ay içinde giderilmesi


gerektiğini belirtmiştir.


7. Başvurucu 9/5/2019 tarihinde Valiliğe sunduğu yazıda,


ilgili yasal koşulları sağladığını beyan etmiştir.


8. Valilik 25/6/2001 tarihli ve 4688 sayılı Kamu


Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu ile 18/10/2012 tarihli ve 6356


sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun ilgili maddeleri gereğince


"Emekliler Sendikası"nın faaliyetinin durdurulması, kanuna


aykırılığın veya eksikliğin giderilmesi için 60 günü aşmayan bir süre


verilmesi, verilen süre sonunda tüzük ve belgeler kanuna uygun hâle


getirilmediği takdirde de sendikanın kapatılmasına karar verilmesini talep ve


dava etmiştir.


9. Davanın görüldüğü Ankara 26. İş Mahkemesi 19/7/2019


tarihinde davanın görev yönünden reddine karar vermiştir. Mahkeme; emeklilerin


fiilen çalışan koşulunu sağlamaması nedeniyle 4688 ve 6356 sayılı Kanunlar


yönünden kurulmuş bir sendikanın bulunmadığını, bu nedenle uyuşmazlığın genel


hükümlere göre asliye hukuk mahkemelerinde çözümlenmesi gerektiğini


belirtmiştir.


10. Kararın istinaf kanun yoluna götürülmesi üzerine


Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi 25/12/2019 tarihinde kararın


kaldırılmasına ve davanın yeniden görülmesine karar vermiştir.


11. Ankara 26. İş Mahkemesi 25/3/2021 tarihinde davanın


kabulü ile sendikanın kapatılmasına karar vermiştir. Gerekçeli kararda davalı


sendikanın aktif çalışma hayatı içinde yer almayan emekliler tarafından


kurulduğunu, bu nedenle belirtilen kişilerin sendika üyesi ve kurucusu


olamayacağını değerlendirmiştir. Kararda; gerek 6356 sayılı Kanun, gerekse 4688


sayılı Kanun'da öngörülen kuruluş koşulları gerçekleşmediğinden ve kurucuların


tamamı aktif çalışma hayatı içerisinde yer almayan emekliler olduğundan bu


eksikliğin giderilemez nitelikte olduğu belirtilmiştir.


12. Anılan karara karşı istinaf yargı yoluna başvurulmuş,


Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi 15/9/2021 tarihinde istinaf


başvurusunun esastan reddine karar vermiştir.


13. Temyiz üzerine Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2/12/2021


tarihinde onama kararı vermiştir.


14. Nihai karar, başvurucuya 16/12/2021 tarihinde tebliğ


edilmiştir. Başvurucu 10/1/2022 tarihinde süresinde bireysel başvuruda


bulunmuştur.


IV. İLGİLİ


HUKUK


A. Ulusal Hukuk


1. İlgili


Mevzuat


15. 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu'nun "Tanımlar"


kenar başlıklı 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Bir iş sözleşmesine dayanarak


çalışan gerçek kişiye işçi, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye yahut


tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren, işçi ile işveren arasında


kurulan ilişkiye iş ilişkisi denir..."


16. 6356 sayılı Kanun'un "Amaç" kenar


başlıklı 1. maddesi şöyledir:


"Bu Kanunun amacı, işçi ve işveren


sendikaları ile konfederasyonların kuruluşu, yönetimi, işleyişi, denetlenmesi,


çalışma ve örgütlenmesine ilişkin usul ve esaslar ile işçilerin ve işverenlerin


karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma şartlarını


belirlemek üzere toplu iş sözleşmesi yapmalarına, uyuşmazlıkları barışçı


yollarla çözümlemelerine, grev ve lokavta başvurmalarına ilişkin usul ve esasları


düzenlemektir"


17. 6356 sayılı Kanun'un "Tanımlar"


kenar başlıklı 2. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


 “(1)


...


 (ğ) Sendika: İşçilerin veya


işverenlerin çalışma ilişkilerinde, ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını


korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek


bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip


kuruluşları


...


 (3) Bu Kanunun uygulanması bakımından


işçi, işveren ve işyeri kavramları 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanununda


tanımlandığı gibidir


 (4) İş sözleşmesi dışında ücret


karşılığı iş görmeyi taşıma, eser, vekâlet, yayın, komisyon ve adi şirket


sözleşmesine göre bağımsız olarak meslekî faaliyet olarak yürüten gerçek


kişiler de bu Kanunun ikinci ila altıncı bölümleri bakımından işçi


sayılır."


18. 6356 sayılı Kanun'un "Kuruluş


serbestisi" kenar başlıklı 3. maddesi şöyledir:


"(1) Kuruluşlar, bu Kanundaki


kuruluş usul ve esaslarına uyarak önceden izin almaksızın kurulur. Sendikalar


kuruldukları işkolunda faaliyette bulunur.


 (2) Kamu işveren sendikalarının, aynı


işkolundaki kamu işverenleri tarafından kurulması ve faaliyette bulunması şartı


aranmaz."


19. 6356 sayılı Kanun'un "Kuruculuk


şartları" kenar başlıklı 6. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"(1) Fiil ehliyetine sahip ve


fiilen çalışan gerçek veya tüzel kişiler sendika kurma hakkına


sahiptir..."


20. 6356 sayılı Kanun'un "Kuruluş usulü"


kenar başlıklı 7. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"(1) Kuruluşlar, kurucularının


kuruluşun merkezinin bulunacağı ilin valiliğine dilekçelerine ekli olarak


kuruluş tüzüğünü vermeleriyle tüzel kişilik kazanır. Sendikalar için


kurucuların kurucu olabilme şartlarına sahip olduklarını ifade eden yazılı


beyanları; üst kuruluşlar için ilgili kuruluşların genel kurul kararları


dilekçeye eklenir.


...


 (3) Tüzüğün veya bu maddede sayılan


belgelerin içerdikleri bilgilerin kanuna aykırılığının tespit edilmesi ya da bu


Kanunda öngörülen kuruluş şartlarının sağlanmadığının anlaşılması hâlinde


ilgili valilik kanuna aykırılık veya eksikliklerin bir ay içinde giderilmesini


ister. Bu süre içinde kanuna aykırılığın veya eksikliğin giderilmemesi hâlinde,


Bakanlığın veya ilgili valiliğin başvurusu üzerine mahkeme, gerekli gördüğü


takdirde kurucuları da dinleyerek üç iş günü içinde kuruluşun faaliyetinin


durdurulmasına karar verebilir. Mahkeme kanuna aykırılığın veya eksikliğin


giderilmesi için altmış günü aşmayan bir süre verir.


 (4) Tüzük ve belgelerin kanuna uygun


hâle getirilmesi üzerine mahkeme durdurma kararını kaldırır. Verilen süre


sonunda tüzük ve belgelerin kanuna uygun hâle getirilmemesi hâlinde ise mahkeme


kuruluşun kapatılmasına karar verir."


21. 6356 sayılı Kanun'un "Sendika üyeliğinin sona


ermesi ve askıya alınması" kenar başlıklı 19. maddesinin (6) numaralı


fıkrası şöyledir:


"Sosyal Güvenlik Kurumundan


yaşlılık veya malullük aylığı ya da toptan ödeme alarak işten ayrılan işçilerin


sendika üyeliği sona erer. Ancak çalışmaya devam edenler ile kuruluş ve


şubelerinin yönetim, denetleme ve disiplin kurullarındaki görevleri sırasında


yaşlılık veya malullük aylığı ya da toptan ödeme alanların üyeliği, görevleri


süresince ve yeniden seçildikleri sürece devam eder."


22. 4688 sayılı Kanun'un "Amaç"


kenar başlıklı 1. maddesi şöyledir:


"Bu Kanunun amacı, kamu


görevlilerinin ortak ekonomik, sosyal ve meslekî hak ve menfaatlerinin


korunması ve geliştirilmesi için oluşturdukları sendika ve konfederasyonların


kuruluşu, organları, yetkileri ve faaliyetleri ile sendika ve


konfederasyonlarda görev alacak kamu görevlilerinin hak ve sorumluluklarını


belirlemek ve toplu sözleşme yapılmasına ilişkin usul ve esasları


düzenlemektir."


23. 4688 sayılı Kanun'un "Kapsam" kenar


başlıklı 2. maddesi şöyledir:


"Bu Kanun, Devletin veya diğer kamu


tüzel kişilerinin yürütmekle görevli oldukları kamu hizmetlerinin görüldüğü


genel, katma ve özel bütçeli idareler, il özel idareleri ve belediyeler ile


bunlara bağlı kuruluşlarda kamu iktisadî teşebbüslerinde, özel kanunlarla veya


Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle ya da bunların verdiği yetkiye dayanarak


kurulan banka ve teşekküller ile bunlara bağlı kuruluşlarda ve diğer kamu kurum


veya kuruluşlarında işçi statüsü dışında çalışan kamu görevlileri hakkında


uygulanır."


24. 4688 sayılı Kanun'un "Tanımlar"


kenar başlıklı 3. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Bu Kanunun uygulanmasında;


a) (Değişik: 4/4/2012-6289/3 md.) Kamu


görevlisi: Bu Kanun kapsamında yer alan kurum ve kuruluşların kadro veya


pozisyonlarında istihdam edilenlerden işçi statüsü dışında çalışan kamu


görevlilerini,


 ...


d) İşyeri : Kamu hizmetinin yürütüldüğü yerleri,


e) Kurum : Kuruluş kanunları veya


kuruluşlarına ilişkin mevzuatlarında görev, yetki ve sorumlulukları belirlenen,


hizmetin niteliği ve yürütülmesi bakımından idarî bir bütünlüğe sahip


işyerlerinden oluşan kuruluşları,


f) Sendika : Kamu görevlilerinin ortak


ekonomik, sosyal ve meslekî hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için


oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluşları, ifade eder."


25. 4688 sayılı Kanun'un "Kuruluş" kenar


başlıklı 4. maddesi şöyledir:


"Sendikalar hizmet kolu esasına göre,


Türkiye çapında faaliyette bulunmak amacıyla bir hizmet kolundaki kamu


işyerlerinde çalışan kamu görevlileri tarafından kurulur.


Bir hizmet kolunda birden fazla sendika


kurulabilir. Meslek veya işyeri esasına göre sendika kurulamaz."


26. 4688 sayılı Kanun'un "Kuruluş işlemleri"


kenar başlıklı 6. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Sendika ve konfederasyonlar


önceden izin almaksızın serbestçe kurulurlar.


Sendika kurucusu olabilmek için kamu


görevlisi olarak çalışmak yeterlidir.


Sendikanın kurucuları; sendika tüzüğü ve


kamu görevlisi olduklarını gösterir belge ile sendikayı ilk genel kurula kadar


sevk ve idare edeceklerin isimlerini kuruluş dilekçelerinin ekinde sendika


merkezinin bulunacağı ilin valiliğine vermek zorundadırlar.


...


Tüzüğün veya bu Maddede sayılan


belgelerin içerdikleri bilgilerin kanuna aykırılığının tespit edilmesi ya da bu


Kanunda öngörülen kuruluş koşullarının gerçekleşmediğinin anlaşılması halinde,


ilgili valilik eksikliklerin bir ay içinde tamamlanmasını ister. Tamamlanmadığı


takdirde sendika veya konfederasyonun faaliyetinin durdurulması için ilgili


valilik bir ay içinde iş mahkemesine başvurur.


Mahkeme, kanuna aykırılığın veya


eksikliğin giderilmesi için altmış günü aşmayan bir süre verir. Verilen süre


sonunda tüzük ve belgeler kanuna uygun hale getirilmemişse, mahkeme sendika


veya konfederasyonun kapatılmasına karar verir."


2. Yargıtay


İçtihadı


27. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 17/11/2020 tarihli ve


E.2020/(22)9-189, K.2020/888 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:


"...Anayasa tarafından sendika


kurma hakkı, belirli kategoride bulunan kişilere, yani sadece çalışanlara ve


işverenlere tanınmıştır. Dolayısıyla Anayasa sendika kurma hakkını, çalışanlar


ve işverenler tarafından kullanılabilmesi sınırı ile tanıyıp düzenleme yoluna


gitmiştir... uluslararası hukukta çalışma yaşamının en önemli metinleri olan 87


sayılı ve 98 sayılı ILO Sözleşmelerinde yer alan hükümler ile Gözden Geçirilmiş


Avrupa Sosyal Şartında yer alan hükümlerde sendika hakkının çalışanlar tarafından


kullanılabilecek bir hak olduğu açıkça ifade edilmiştir...Anayasa’nın


'Anayasanın Bağlayıcılığı ve Üstünlüğü' başlıklı 11. maddesinde, Anayasa


hükümlerinin, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer


kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kuralı olduğu ve kanunların Anayasaya


aykırı olamayacağı belirtilmiştir... hukukumuzda ancak aktif çalışma hayatı


içerisinde yer alan çalışanlar sendika kurma hakkına sahip olup, aktif çalışma


hayatı içerisinde yer almayan emekliler sendika kurma hakkına sahip


değildir...Anayasa’nın 53. maddesinin birinci fıkrasında; işçiler ve


işverenlerin, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma


şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahip olduğu


belirtilmiştir. Aynı maddenin beşinci fıkrasında ise; memurlar ve diğer kamu


görevlilerinin toplu sözleşme yapma hakkına sahip olduğu vurgulanmıştır. Yine


Anayasa’nın 54. maddesinin birinci fıkrası ile; toplu iş sözleşmesinin


yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde işçilerin grev hakkına sahip


olduğu ifade edilmiştir...Aktif çalışma hayatı içerisinde yer almayan emekliler


sendika kurma hakkına sahip olması durumunda dâhi toplu iş sözleşmesi ve grev


haklarını bünyesinde barındıramaz. Zira, emeklilerin grev hakkını gerçekleştirebilecek


niteliği bulunmamasının yanı sıra Anayasa tarafından grev hakkı sadece işçilere


tanınmıştır...Ayrıca, toplu iş sözleşmesinin taraflarının işçi sendikası ile


işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işverenler olması, toplu iş


sözleşmesinin işçiler ve işverenlerin, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal


durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla yapılması ve emekli


maaşının esasını oluşturan prim oranı, asgari işçilik oranı gibi hususların


işveren tarafından belirlenememesi karşısında toplu iş sözleşmesi hakkının da


emekliler tarafından verimli şekilde kullanılamayacağının kabulü gerekir...


Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 17.05.2018 tarihi ve 31846/08 Başvuru


Numaralı Tüm Emekliler Sendikası/Türkiye kararında sendika kurma hakkının


yalnızca çalışanlara ve işverenlere tanınmasının Avrupa İnsan Hakları


Sözleşmesinin 11. maddesinde yer alan dernek kurma ve toplantı özgürlüğü


hakkını ihlâl etmediği, sendika kurmak isteyen emeklilerin başka bir isim


alarak ve başka bir kanuna dayanarak faaliyetlerine devam edebileceği, sendika


unvanının, dernek kurma özgürlüğünün etkin bir şekilde uygulanması bakımından


şart olmadığı sonucuna varmış ve başvurunun kabul edilemez olduğu yönünde karar


almıştır...Bu bağlamda inceleme konusu davada, davalı Sendikanın, sendika üyesi


ve kurucusu olamayacağı sabit olan aktif çalışma hayatı içerisinde yer almayan


emekliler tarafından kurulduğu anlaşılmakla, gerek 6356 sayılı Kanun, gerekse


4688 sayılı Kanunlarda öngörülen kuruluş koşulları gerçekleşmediğinden davalı


Sendikanın yok hükmünde olduğunun tespitine karar verilmesi


gerekmektedir..."


B. Uluslararası


Hukuk


1. Uluslararası


Sözleşmeler


28. 10/12/1948 tarihinde kabul edilen Birleşmiş Milletler


(BM) İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin ilgili kısmı şöyledir:


"Madde 20:


 (1)Herkes, barış içinde toplanma ve


örgütlenme hakkına sahiptir.


...


Madde 23:


 (4)Herkesin, çıkarını korumak için


sendika kurma ya da sendikaya üye olma hakkı vardır."


29. 4/6/2003 tarihinde onaylanan ve Türkiye bakımından 23/12/2003


tarihinde yürürlüğe giren 16/12/1966 tarihli BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel


Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 8. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


" Bu Sözleşme’ye Taraf Devletler


aşağıdaki hakları güvence altına almakla yükümlüdürler:


 (a) Herkesin, ekonomik ve sosyal


çıkarlarını geliştirmesi ve koruması için sendika kurma ve yalnızca ilgili


örgütün kurallarına bağlı olarak dilediği sendikaya girme hakkı. Bu hakkın


kullanılmasına, yasalarda belirtilen ve demokratik bir toplumda ulusal güvenlik


ve kamu düzeni menfaati ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması


bakımından gerekli olan sınırlamalardan başka bir sınırlama getirilemez;


...


 (c) Sendikaların, yasalarda belirtilen


ve demokratik bir toplumda ulusal güvenlik ve kamu düzeni menfaati ya da


başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması bakımından gerekli olan


sınırlamalardan başka bir sınırlama olmaksızın özgürce faaliyette bulunma


hakkı;


2. Bu madde, sözü edilen hakların,


silahlı kuvvetler, polis ya da devlet yönetiminin mensupları tarafından


kullanılmasına yasal kısıtlamalar getirilmesine engel olmaz.


3. Bu maddenin hiçbir hükmü, Sendika


Özgürlüğü ve Sendika Hakkının Korunmasına İlişkin 1948 tarihli Uluslararası


Çalışma Örgütü Sözleşmesi’ne Taraf Devletlere, Sözleşme’de öngörülen


güvenceleri haleldar edici yasal tedbirler alma ya da yasaları bu güvenceleri


ihlal edici şekilde uygulama yetkisi vermez."


30. 23/3/1976 tarihinde yürürlüğe giren 16/12/1966


tarihli BM Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi'nin 22. maddesinin


ilgili kısmı şöyledir:


" Herkes başkalarıyla bir araya


gelerek örgütlenme özgürlüğü hakkına sahiptir; bu hak, kendi menfaatlerini


korumak için sendika kurma ve sendikaya katılma hakkını da içerir.


Bu hakkın kullanılmasına ulusal


güvenliğin, kamu güvenliğinin, kamu düzeninin (ordre public), genel sağlık veya


ahlâkın, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla, hukuken


öngörülmüş ve demokratik bir toplumda gerekli olan sınırlamaların dışında başka


hiç bir sınırlama konamaz. Bu madde, silahlı kuvvetler ve polis teşkilatı


mensuplarının bu hakkı kullanmaları üzerine hukuki kısıtlamalar konulmasını


engellemez"


31. Türkiye bakımından 24/12/1989 tarihinde yürürlüğe


giren Avrupa Konseyi'nin 18/10/1961 tarihli ve ETS No. 35 sayılı Avrupa Sosyal


Şartı’nın ilgili maddeleri şöyledir:


" Bölüm 1:


Âkit Taraflar, ulusal ve uluslararası


nitelikteki tüm uygun yollarla aşağıdaki hak ve ilkelerin etkili bir biçimde


gerçekleşebileceği koşullara ulaşmayı politikalarının amacı sayarlar:


5- Tüm çalışanlar ve işverenler,


ekonomik ve sosyal çıkarlarını korumak amacıyla ulusal ve uluslararası


kuruluşlar düzeyinde örgütlenme özgürlüğüne sahiptir.


6- Tüm çalışanlar ve işverenler, toplu


pazarlık hakkına sahiptir.


Bölüm 2:


Âkit Taraflar kendilerini, III. Bölümde


belirtildiği gibi, aşağıdaki madde ve fıkralarda yer alan yükümlülüklerle bağlı


saymayı; taahhüt ederler.


...


Madde 5:


Örgütlenme hakkı:


Âkit Taraflar, çalışanların ve


işverenlerin ekonomik ve sosyal çıkarlarını korumak için yerel, ulusal ve uluslararası


örgütler kurma ve bu örgütlere üye olma özgürlüğünü sağlamak veya desteklemek


amacıyla ulusal yasanın bu özgürlüğü zedelemesini veya zedeleyici biçimde


uygulanmasını önlemeyi; taahhüt ederler.


Bu maddede öngörülen güvencelerin,


güvenlik güçleri bakımından hangi ölçüde uygulanacağı ulusal yasalarla ya da


yönetmeliklerle belirlenir. Bu güvencelerin silahlı kuvvetler mensuplarına


uygulanmasına ilişkin ilke ile bu kesime hangi düzeyde uygulanacağı, yine


ulusal yasalar ya da yönetmeliklerle saptanır.


Madde 6:


Toplu pazarlık hakkı:


Âkit Taraflar, toplu pazarlık hakkının


etkili bir biçimde kullanılmasını sağlamak amacıyla;


1- Çalışanlar ve işverenler arasındaki


ortak görüşmeleri teşvik etmeyi;


2- Gerekli ve uygun olduğu durumlarda,


toplu sözleşme yoluyla ücretlerin ve iş koşullarının düzenlenmesi amacıyla


işverenlerin ya da işveren örgütlerinin çalışanların örgütleriyle isteğe bağlı


görüşmelerini sağlayacak yolları teşvik etmeyi;


3- İş uyuşmazlıklarının çözümü için


uygun uzlaştırma ve isteğe bağlı hakemlik sisteminin kurulmasını ve


işletilmesini teşvik etmeyi; taahhüt eder ve


4- Menfaat uyuşmazlığı durumunda


çalışanların ve işverenlerin, daha önce yapılan toplu sözleşmelerden


doğabilecek yükümlülüklere bağlı olmak koşuluyla grev hakkı dahil, toplu eylem


hakkını tanır.


32. 25/11/1992 tarihli ve 3847 sayılı Sendika Özgürlüğüne


ve Örgütlenme Hakkının Korunmasına İlişkin 87 Sayılı Sözleşmenin Onaylanmasının


Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'la onaylanarak 12/7/1993 tarihinde yürürlüğe giren


ILO 87 No.lu Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının Korunması


Sözleşmesi'nin ilgili kısmı şöyledir:


"Madde 2:


Çalışanlar ve işverenler herhangi bir


ayırım yapılmaksızın önceden izin almadan istedikleri kuruluşları kurmak ve


yalnız bu kuruluşların tüzüklerine uymak koşulu ile bunlara üye olmak hakkına


sahiptirler.


Madde 3:


Çalışanların ve işverenlerin örgütleri


tüzük ve iç yönetmeliklerini düzenlemek, temsilcilerini serbestçe seçmek,


yönetim ve etkinliklerini düzenlemek ve iş programlarını belirlemek hakkına


sahiptirler.


Kamu makamları bu hakkı sınırlayacak


veya bu hakkın yasaya uygun şekilde kullanılmasına engel olacak nitelikte her


türlü müdahaleden sakınmalıdırlar.


Madde 4:


Çalışanların ve işverenlerin örgütleri


yönetsel yoldan feshedilme veya faaliyetten menedilmeye tabi tutulamazlar.


Madde 5:


Çalışanların ve işverenlerin örgütler,


federasyon ve konfederasyon kurma ve bunlara üye olma ve her örgüt, federasyon


veya konfederasyon, uluslararası çalışanlar ve işverenler örgütlerine katılma


haklarına sahiptirler.


...


Madde 10:


Bu sözleşmede “örgüt” terimi,


çalışanların veya işverenlerin çıkarlarına hizmet ve bu çıkarları savunma


amacını güden çalışanların ve işverenlerin her türlü kuruluşunu ifade eder.


Madde 11:


Hakkında bu sözleşmenin yürürlükte


bulunduğu Uluslararası Çalışma Örgütünün her üyesi, çalışanların ve


işverenlerin örgütleme hakkını serbestçe kullanmalarını sağlamak amcıyla


gerekli ve uygun bütün önlemleri almakla yükümlüdür."


33. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS/Sözleşme)


"Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü" kenar başlıklı 11. maddesi


şöyledir:


"1. Herkes barışçıl olarak toplanma


ve dernek kurma hakkına sahiptir. Bu hak, çıkarlarını korumak amacıyla


başkalarıyla birlikte sendikalar kurma ve sendikalara üye olma hakkını da


içerir.


2. Bu hakların kullanılması, yasayla


öngörülen ve demokratik bir toplum içinde ulusal güvenliğin, kamu güvenliğinin


korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın


veya ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli


olanlar dışındaki sınırlamalara tabi tutulamaz. Bu madde, silahlı kuvvetler,


kolluk kuvvetleri veya devlet idaresi mensuplarınca yukarıda anılan haklarını


kullanılmasına meşru sınırlamalar getirilmesine engel değildir"


2. Avrupa İnsan


Hakları Mahkemesi Kararları


34. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Tüm


Emekliler Sendikası/Türkiye (B. No: 31846/08, 10/4/2018, § 27-33)


başvurusunda, emeklilerin kurduğu sendikanın kapatılması nedeniyle sendika


hakkının ihlali iddiasını incelemiştir. Mahkeme, başvurucu sendikanın


kapatılmasını, örgütlenme özgürlüğüne yönelik bir müdahale olarak incelemiş ve


söz konusu müdahalenin kanunla öngörüldüğü, kamu güvenliğinin korunmasında


meşru amaç taşıdığı ve demokratik bir toplumda gerekli olduğu kanaatine


varmıştır. AİHM, mevcut davada olduğu gibi, bir dernek ya da sendika kurulması


konusunda, yetkili makamlarca bazı formalite ve koşulların gerekli


tutulabileceğini kabul etmiştir. AİHM'e göre; başvuru kapsamındaki sınırlama,


esasen, üyelerinin ortak menfaat doğrultusunda birlikte hareket etme


ehliyetleriyle değil sendika ünvanıyla ilgilidir. Ancak AİHM sendika ünvanının,


örgütlenme özgürlüğünün etkin bir şekilde uygulanması için olmazsa olmaz


olmadığını vurgulamıştır. AİHM, başvurucuların dernek ya da vakıf kurma


konusunda önlerinde hiçbir engel bulunmadığını, bu kapsamda başka bir ad alarak


ve başka bir kanuna dayanarak faaliyetlerine devam edebileceklerini belirterek


ihtilaf konusu müdahalenin, Sözleşme’nin 11. maddesi anlamında izlenen amaçla


orantısız olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşmıştır.


35. AİHM, Manole ve Rumen Çiftçileri/Romanya (B.


No: 46551/06, 16/9/2015,§ 62-75) kararında çiftçilerin kurduğu sendikanın


kapatılması nedeniyle sendika hakkının ihlali iddiasını incelemiştir. Anılan


kararda AİHM, başvuru konusu müdahalenin Sözleşme'nin 11.maddesi kapsamında


meşru bir amaç güttüğünü, sendikalar ile diğer örgütlenme türleri arasındaki


yasal farkı koruyarak ekonomik ve sosyal düzenin korunmasını amaçladığını


vurgulamıştır. AİHM ayrıca, ilgili uluslararası belgelerin, uluslararası


hukukta uygulanan norm ve ilkelerde sürekli bir evrime işaret etmesi ve belirli


bir alanda, modern toplumlarda ortak bir zemin olduğunu göstermesinin yeterli


olduğuna işaret etmiştir. AİHM bu kapsamda, çiftçilerin örgütlenme


özgürlüklerinin sağlanması bakımından devletlerin geniş bir takdir yetkisinin


bulunduğuna dikkat çekmiştir. AİHM'e göre, çiftçilerin dernek ya da kooperatif


kurmalarının önünde bir engel yoktur ve bu örgütler içerisinde de kamu


makamları önünde ekonomik ve sosyal haklarını savunabilirler. Dolayısıyla AİHM


bu kişilere salt sendika kurma izni verilmemesinin sendika hakkının ihlali


sonucunu doğurmayacağı sonucuna ulaşmıştır.


V. İNCELEME VE


GEREKÇE


36. Anayasa Mahkemesinin 4/2/2025 tarihinde yapmış olduğu


toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:


A. Başvurucunun


İddiaları ve Bakanlık Görüşü


37. Başvurucu; Türkiye'nin de taraf olduğu uluslararası


sözleşmelere göre salt çalışanların değil emeklilerin de sendika kurma ve


sendika üyesi olma haklarının bulunduğunu, bu husus gözetilmeksizin başvurucu


sendika hakkında kapatılma kararı verildiğini belirterek sendika hakkının ihlal


edildiğini ileri sürmüştür.


38. Bakanlık görüşünde, sendika hakkının ihlal edildiğine


yönelik şikâyetler incelenirken Anayasa ve mevzuat hükümleri doğrultusunda


somut olayın kendine özgü koşullarının gözönüne alınması gerektiği belirtilmiştir.


39. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanında bireysel


başvuru formunda ileri sürdüğü hususları tekrarlamıştır.


1. Değerlendirme


40. Anayasa’nın “Sendika kurma hakkı” kenar


başlıklı 51. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Çalışanlar ve işverenler,


üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini


korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst


kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme


haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten


ayrılmaya zorlanamaz.


Sendika kurma hakkı ancak, millî


güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk


ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla


sınırlanabilir.


Sendika kurma hakkının kullanılmasında


uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir."


a. Kabul


Edilebilirlik Yönünden


41. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul


edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı


anlaşılan, sendika hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir


olduğuna karar verilmesi gerekir.


b. Müdahalenin


İhlal Oluşturup Oluşturmadığı


42. Yukarıda anılan müdahale, Anayasa’nın 13. maddesinde


belirtilen şartlara uygun olmadığı müddetçe Anayasa’nın 51. maddesinin ihlalini


teşkil edecektir. Anayasa’nın 13. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:


"Temel hak ve hürriyetler, ...


yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve


ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, ... demokratik toplum düzeninin


... gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”


43. Bu sebeple müdahalenin Anayasa’nın 13. maddesinde


öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen, kanunlar tarafından öngörülme,


Anayasa’nın ilgili maddesinde belirtilen nedenlere dayanma ve demokratik toplum


düzeninin gereklerine uygunluk şartlarını sağlayıp sağlamadığının belirlenmesi


gerekir.


i. Kanunilik


44. 6356 sayılı Kanun ile 4688 sayılı Kanun'un ilgili


maddelerinin kanunilik ölçütünü karşıladığı sonucuna varılmıştır.


ii. Meşru Amaç


45. Başvurucunun sendika hakkına yönelik müdahalenin kamu


düzeninin korunması nedenine dayandığı, bu suretle meşru amaç unsurunu taşıdığı


sonucuna varılmıştır.


iii. Demokratik


Toplum Düzeninin Gereklerine Uygunluk


 (1) Genel


İlkeler


46. Temel hak ve özgürlüklere yönelik bir müdahalenin


demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için


zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve ölçülü olması gerekir. Açıktır ki


bu başlık altındaki değerlendirme, sınırlamanın amacı ile bu amacı


gerçekleştirmek üzere başvurulan araç arasındaki ilişki üzerinde temellenen


ölçülülük ilkesinden bağımsız yapılamaz. Anayasa’nın 13. maddesinde demokratik


toplum düzeninin gereklerine aykırı olmama ve ölçülülük ilkesine aykırı


olmama biçiminde iki ayrı kritere yer verilmiş olmakla birlikte bu iki


kriter bir bütünün parçaları olup aralarında sıkı bir ilişki vardır (Ferhat


Üstündağ, B. No: 2014/15428, 17/7/2018, § 45; Mehmet Ali Gündoğdu ve


Mustafa Demirsoy, B. No: 2015/8147, 8/5/2019, § 41; Levon Berç Kuzukoğlu


ve Ohannes Garbis Balmumciyan [GK], B.No: 2014/17354, 22/5/2019, § 89).


47. Müdahaleyi oluşturan tedbirin zorunlu bir toplumsal


ihtiyacı karşıladığının kabul edilebilmesi için amaca ulaşmaya elverişli olması,


başvurulabilecek en son çare ve alınabilecek en hafif önlem olarak kendisini


göstermesi gerekmektedir. Amaca ulaşmaya yardımcı olmayan veya ulaşılmak


istenen amaca nazaran bariz bir biçimde ağır olan bir müdahalenin zorunlu bir


toplumsal ihtiyacı karşıladığı söylenemeyecektir (Wikimedia Foundation Inc.


ve diğerleri,[GK], B. No: 2017/22355, 26/12/2019,§ 65; Ferhat Üstündağ,


§ 46; Bekir Coşkun [GK], B. No: 2014/12151, 4/6/2015, § 51; Mehmet


Ali Aydın [GK], B. No: 2013/9343, 4/6/2015, § 68; Tansel Çölaşan, B.


No: 2014/6128, 7/7/2015, § 51).


48. Orantılılık ise sınırlamayla ulaşılmak istenen amaç


ile başvurulan sınırlama tedbiri arasında dengesizlik bulunmamasına işaret


etmektedir. Diğer bir ifadeyle orantılılık, bireyin hakkı ile kamunun


menfaatleri veya müdahalenin amacı başkalarının haklarını korumak ise diğer


bireylerin hak ve menfaatleri arasında adil bir dengenin kurulmasına işaret


etmektedir. Dengeleme sonucu müdahalede bulunulan hakkın sahibine terazinin


diğer kefesinde bulunan kamu menfaati veya diğer bireylerin menfaatine nazaran


açıkça orantısız bir külfet yüklendiğinin tespiti hâlinde orantılılık ilkesi


yönünden bir sorunun varlığından söz edilebilir (Ferhat Üstündağ, § 48).


 (2) Sendika


Hakkının Demokratik Toplumdaki Önemi


49. Anayasa’nın 51. maddesinde güvenceye bağlanan sendika


hakkı, demokratik toplumun temeli olan örgütlenme özgürlüğünün bir parçasıdır.


Örgütlenme özgürlüğü, bireylerin kendi menfaatlerini korumak için kolektif


oluşumlar meydana getirerek bir araya gelebilme özgürlüğüdür. Örgütlenme


özgürlüğü, içinde temel iki hak barındırır. Bunlardan biri örgütün varlığı ve


işleyişinin korunmasıdır. Diğeri ise bireyin örgüt içinde faaliyette bulunma ve


örgütle ilişki kurma özgürlüğüdür. Bu özgürlük, bireylere topluluk hâlinde


siyasal, kültürel, sosyal ve ekonomik amaçlarını gerçekleştirme imkânı sağlar.


Sendika hakkı da çalışanların bireysel ve ortak çıkarlarını korumak amacıyla


bir araya gelerek örgütlenebilme serbestisini gerektirmekte ve bu niteliğiyle


örgütlenme özgürlüğünün bir parçası olarak görülmektedir (AYM, E.2013/1,


K.2014/161, 22/10/2014). Demokrasilerde böyle bir örgüt, devlet


tarafından saygı gösterilmesi ve korunması gereken temel haklara sahiptir (Tayfun


Cengiz, B. No: 2013/8463, 18/9/2014, § 31).


50. Sendika, çalışanların mali ve sosyal haklarını


korumak ve geliştirmek için meydana getirilen kuruluştur. Sendikal özgürlük


kavramı, sendika kurma hakkı ile sendikaya üye olma ve sendikadan çıkma


haklarını kapsamaktadır (Yasemin Ekşi, B. No: 2013/5486, 4/12/2013, §


68). Üyelerinin ekonomik, sosyal ve kültürel ortak menfaatlerini korumak ve


geliştirmek amacıyla kurulan sendikalar ve bunların üst kuruluşlarının, iş


uyuşmazlığı çıkarması, toplu görüşme ve toplu sözleşme yapması, grev ve lokavt


kararı vermesi ve uygulaması da sendika hakkı kapsamında yer almaktadır. Bu


yön

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm

 

Karar Türü

Bireysel Başvuru

 

Başvuru No

2022/2677

 

Karar Tarihi

4 Şubat 2025

 

Oy Durumu

Oy birliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

İş Hukuku Davaları

Tüm Çalışma Alanları ›

 

Hesaplama Araçları

İşçilik Alacakları Hesaplama

Tüm Hesaplama Araçları ›

bottom of page