top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Evlatlık İlişkisinin Kaldırılmasında Beş Yıllık Üst Sınırın İptali

 

2012/35 E., 2012/203 K. · 27 Aralık 2012

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 6 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Aile mahkemesi, evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmesini gerekçe göstererek kaldırma davasını reddetti. Temyiz incelemesini yapan Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu kesin süreyi Anayasa Mahkemesine taşıdı. Mahkeme, kişinin haklı bir nedenle kaldırma sebebini daha sonra öğrenmesi hâlinde dahi dava açamamasını ölçüsüz buldu. İşlemden başlayan beş yıllık üst sınırı iptal etti. Öğrenme tarihinden başlayan bir yıllık süre bu iptalin kapsamı dışında kaldı.

 

Hukuki İlke

 

Evlat edinme kararının kesinleşmesinden başlayan ve haklı gecikme sebebinin değerlendirilmesine izin vermeyen mutlak süre, kaldırma sebebini sonradan öğrenen kişinin mahkemeye erişimini ölçüsüz biçimde sınırlar.

 

Sonuç

 

Türk Medeni Kanunu’nun 319. maddesinde işlemden itibaren beş yıl öngören ibare oybirliğiyle iptal edildi. İptal hükmünün Resmî Gazete’de yayımlanmasından altı ay sonra yürürlüğe girmesine oybirliğiyle karar verildi.

 

Kararın Kapsamı

 

Karar 12 Temmuz 2013 tarihli ve 28705 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. İptal edilen süre işlem tarihine bağlıydı. Kanun’un mevcut 319. maddesinde kalan bir yıllık sürenin başlangıcı ise evlatlık ilişkisinin kaldırılma sebebinin öğrenildiği tarihtir.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 319

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 2, 13, 36, 153/3

  • 6216 sayılı Kanun — m. 66/3

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2012/35

Karar Sayısı : 2012/203

Karar Günü : 27.12.2012

R.G. Tarih-Sayı :

12.07.2013-28705

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Yargıtay İkinci Hukuk

Dairesi

İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721

sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 319. maddesinde yer alan ''ve her

halde evlât edinme işleminin üzerinden beş yıl'' ibaresinin,

Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek

iptaline karar verilmesi istemidir.

I- OLAY

Aile mahkemesince, evlat edinme işleminin üzerinden 4721 sayılı

Türk Medeni Kanunu'nun 319. maddesinde öngörülen beş yıllık hak düşürücü

sürenin geçmesi gerekçe gösterilerek reddedilen davanın temyiz incelemesini

yapan ve itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan

Yargıtay İkinci Hukuk Dairesi sözkonusu ibarenin iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu

kuralın da yer aldığı 319. maddesi şöyledir:

'Hak düşürücü süre

Madde 319- Dava hakkı, evlâtlık

ilişkisinin kaldırılması sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve

her hâlde evlât edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.'

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddelerine

dayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Serruh KALELİ,

Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman

Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin

YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal

TERCAN'ın katılımlarıyla 18.4.2012 günü yapılan ilk inceleme

toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine

OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Fatma BABAYİĞİT tarafından

hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan

Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup

incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru kararında, itiraz konusu kural ile Kanun'un kesin biçimde

yasakladığı bir evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını dava etme hakkının, işlem

tarihinden itibaren beş yılla sınırlandırılmasının Kanun'a aykırı bir ilişkiyi

ilelebet sürdürmek anlamına geleceği; bu durumun hukuk devleti ilkesiyle

bağdaşmayacağı gibi dava hakkını ölçüsüz şekilde sınırladığı ve hak arama

özgürlüğünün özüne dokunduğu belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddelerine aykırı

olduğu ileri sürülmüştür.

Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 319. maddesi

uyarınca, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasına ilişkin dava hakkı, ilişkinin

kaldırılmasını gerektiren sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde

evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşmektedir. Beş yıllık süre,

evlat edinme kararının kesinleştiği tarihten itibaren başlamaktadır.

Evlatlık ilişkisinin kaldırılması için öngörülen süreler, hak düşürücü

süre olduğundan,

hâkim tarafından yargılamanın her aşamasında kendiliğinden nazara alınacaktır.

Bu nedenle Kanun'da öngörülen süre geçmiş ise dava, hak düşürücü sürenin geçirilmesi nedeniyle reddedilecektir.

Anayasa'nın

2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve

özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her

alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya

aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen

kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan

devlettir.

Kanunların

kamu yararının sağlanması amacına yönelik

olması, genel, objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini

gözetmesi hukuk devleti olmanın gereğidir. Bu nedenle kanun koyucunun hukuki

düzenlemelerde kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde

adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması

gerekir.

Anayasa'nın 36. maddesinde, hak arama özgürlüğü güvence altına

alınmıştır. Hak arama özgürlüğünün temel unsurlarından biri mahkemeye erişim

hakkıdır. Bu hak, hukuki bir uyuşmazlığın bu konuda karar verme yetkisine sahip

bir mahkeme önüne taşınması hakkını da kapsar. Anayasa'nın 36. maddesinde, hak

arama özgürlüğü için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla

birlikte, bunun hiçbir şekilde sınırlandırılması mümkün olmayan mutlak bir hak

olduğu söylenemez. Özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın

doğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca,

hakkı düzenleyen maddede herhangi bir sınırlama nedenine yer verilmemiş olsa

da, Anayasa'nın başka maddelerinde yer alan kurallara dayanarak bu hakların

sınırlandırılması da mümkün olabilir. Dava açma hakkının kapsamına ve

kullanımına ilişkin düzenlemelerin hak arama özgürlüğünün doğasından

kaynaklanan sınırları ortaya koyan ve hakkın norm alanını belirleyen kurallar

olduğu açıktır. Ancak, bu sınırlamalar Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan

güvencelere aykırı olamaz.

Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere yönelik

sınırlamalar, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve

ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı gibi, hak ve özgürlüklerin özlerine de

dokunamaz. Hak arama özgürlüğü demokratik hukuk devletinin vazgeçilmez

unsurlarından biri olup tüm bireyler açısından mümkün olan en geniş şekilde

güvence altına alınmalıdır. Diğer taraftan, hukuki işlem ve kuralların sürekli

dava tehdidi altında bulunması hukuk devletinin unsurları olan hukuki istikrar

ve hukuki güvenlik ilkeleriyle bağdaşmaz.

Anayasa'nın 41. maddesinde, Türk toplumunun temeli olarak

tanımlanan aile ve çocukların yüksek çıkarının korunması için tedbirler

alınması devlete verilmiş bir ödevdir. Çocuğun korunma ve bakımdan yararlanma,

yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça biyolojik anne ve babası ile kişisel ve

doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahip olduğu düşünüldüğünde, bu hakkı

ve işlevselliğini koruyan hak arama özgürlüğünü zedeleyecek nitelikteki

kuralın, gözetilmesi gereken birey ve kamu yararı arasındaki adil dengeyi

koruduğu söylenemeyecektir.

İtiraz konusu kuralda, evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasının

belli sürelerle sınırlandırılmasındaki amacın, çocuğun ve ailenin devamlı

olarak dava tehdidi altında bulundurulmasını engelleyerek evlat edinme

ilişkisine istikrar kazandırmak, aileyi ve çocuğu korumak, ailenin ve toplumun

huzurunun bozulmasını önlemek olduğu anlaşılmaktadır. Ancak, Kanun'da kişinin

kusuru olmaksızın, onu, vaktinde dava açmaktan alıkoyan haklı nedenlerin

varlığından dolayı evlat edinme işleminin ortadan kaldırılması davasının

süresinde açılamaması durumu için herhangi bir düzenleme öngörülmemiştir.

Kanun'a göre evlat edinme kararının kesinleştiği tarihten itibaren beş yıllık

süre geçtikten sonra, gecikmeyi haklı kılan bir neden olsa bile evlat edinme

işleminin kaldırılmasına ilişkin dava, süre yönünden reddedilecektir. Haklı

nedenlerle evlatlık ilişkisinin kaldırılması ile ilgili sebebi, evlat edinme

kararının kesinleştiği tarihten itibaren beş yıllık süre dolduktan sonra

öğrenen kişinin, durumu geç öğrenmesine yol açan haklı nedenin varlığı

değerlendirilmeden dava hakkını beş yıllık hak düşürücü süreye bağlayan itiraz

konusu kural ile kişinin dava açma hakkı ölçüsüz bir şekilde sınırlanmakta ve

hak arama hürriyetinin özü zedelenmektedir.

Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 13. ve

36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Kuralın, Anayasa'nın 11. maddesi ile ilgisi görülmemiştir.

Mehmet ERTEN bu görüşe farklı gerekçeyle katılmıştır.

VI- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, 'Kanun,

kanun hükmünde kararname ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların

hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten

kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği

tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı

günden başlayarak bir yılı geçemez.' denilmekte, 6216 sayılı Anayasa

Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66. maddesinin

(3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 319. maddesinde yer alan ''ve

her halde evlât edinme işleminin üzerinden 5 yıl'' ibaresinin iptal

edilmesi nedeniyle, doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek

nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216

sayılı Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal

hükmünün, kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra

yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

VII- SONUÇ

1- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 319.

maddesinde yer alan ''ve her hâlde evlât edinme işleminin üzerinden beş

yıl'' ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,

2- 4721 sayılı Kanun'un 319. maddesinde yer alan ''ve her

hâlde evlât edinme işleminin üzerinden beş yıl'' ibaresinin iptal

edilmesi nedeniyle, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı

Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66.

maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMÎ

GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,

27.12.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

Haşim KILIÇ

Başkanvekili

Serruh KALELİ

Başkanvekili

Alparslan

ALTAN

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Mehmet ERTEN

Üye

Osman

Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Zehra Ayla

PERKTAŞ

Üye

Recep KÖMÜRCÜ

Üye

Burhan ÜSTÜN

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Nuri NECİPOĞLU

Üye

Hicabi DURSUN

Üye

Celal Mümtaz

AKINCI

Üye

Erdal TERCAN

Üye

Muammer TOPAL

Üye

Zühtü ARSLAN

FARKLI GEREKÇE

İtiraz konusu kuralda, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla ilgili

dava hakkının evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşeceği

öngörülmektedir.

Kuralda öngörülen hak düşürücü nitelikteki dava açma süresi,

yargılama şartına ilişkin olup, bu süreyi belirleme yetkisi, Anayasa'da

belirlenen temel hukuk kurallarına bağlı kalmak ve adalet, hakkaniyet ve kamu

yararı ölçütleri gözetilmek koşuluyla yasa koyucuya aittir.

Yasa koyucu, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla ilgili dava açma

süresini düzenlerken hukuk devleti olmanın gereği olan adaletli, hakkaniyete

uygun ve ölçülü olma ilkelerini de gözetmek durumundadır. Bu nedenle Devlet,

sınırlamadan beklediği kamu yararı ile bireyin hak ve özgürlüklerinin koruması

için gereken adil ve hassas dengeyi sağlamak ve buna göre düzenleme yapmak

yükümlülüğündedir. Anayasa'da düzenlenen kişinin maddi ve manevi varlığını

koruma ve geliştirme hakkı ile Devlet'in herkesin maddi ve manevi varlığını

geliştirmesi için gerekli şartları hazırlama görevi dikkate alındığında, evlat

edinenin, evlatlığın, evlatlık işlemi ilgililerinin ve bu gibilerin evlat

edinme işleminden doğan her türdeki haklardan yararlanmak gibi kişiliklerine

bağlı temel haklarının bulunduğu ve bu haklarının korunması gerektiği açıktır.

İtiraz konusu kural ile evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla

ilgili dava hakkının, evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle

düşeceği yolunda getirilen sınırlandırmanın, evlat edinmeyle ortaya

çıkacak ihtilafların bir an önce ortadan kaldırılarak evlatlık ile evlat edinen

arasındaki soy bağını korumaya, kişilerin sürekli olarak dava tehdidi altında

kalmalarını önlemeye yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Yasa koyucu bir taraftan

kişilerin soy bağının korunmasına ve uzun süre dava tehdidi altında

bulundurulmalarının önlenmesine ilişkin gerekliliği gözetirken, diğer taraftan

da hak arama özgürlüklerinin zarar görmemesi için gerekli önlemleri almak

yükümlülüğündedir. Bunun için, takdir yetkisi kullanılarak belirlenecek sürenin

ilgililer açısından makul, adil ve kabul edilebilir bir süre olarak

belirlemesine ihtiyaç bulunmaktadır.

Kuralda öngörülen beş yıllık dava açma süresinin, küçük yaşta

evlat edinilenlerin dava hakkını kullanmak için aranan yaşa gelinceye kadar

sona erecek ya da kullanılamaz şekilde kısalacak olması, diğer ilgililer

yönünden ise bu süre içinde evlatlık ilişkisinin kaldırılması sebebinin

varlığının öğrenilebilmesinin güçlük arz etmesi, sürenin hak düşürücü nitelikte

olması ve geçirilmesinden sonra evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla

ilgili sebebin varlığına rağmen dava açma imkânının ortadan kalkması

birlikte dikkate alındığında bu sürenin yetersiz, ölçüsüz ve kabul

edilemez olduğu değerlendirilmektedir.

Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın adaletli ve

ölçülü olma ilkelerine, kişileri maddi ve manevi varlığını geliştirme ve hak

arama hürriyetine ilişkin hükümlerine aykırıdır. İptali gerekir.

Üye

Mehmet ERTEN

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2012/35

 

Karar No

2012/203

 

Karar Tarihi

27 Aralık 2012

 

Oy Durumu

Oybirliği, bir üye farklı gerekçeyle katıldı

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page