top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Bireysel Başvuru Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  HAK İHLALİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Boşanan Annenin Çocuğa Kendi Soyadını Verme Talebinin Reddi

 

B. No: 2013/9880 · 11 Kasım 2015

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 16 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Boşandıktan sonra çocuğun velayeti kendisine verilen başvurucu, boşanmada çocuğun babanın soyadını alacağını öngören Soyadı Kanunu hükmünün Anayasa Mahkemesince iptal edildiğini belirterek çocuğun soyadının kendi soyadıyla değiştirilmesini istedi. Dava, evlilik içinde doğan çocuğun babanın soyadını taşıyacağını düzenleyen Türk Medeni Kanunu hükmüne dayanılarak reddedildi ve karar kesinleşti. Anayasa Mahkemesi, haklı nedenler bulunsa bile anneye çocuğa soyadını verme imkânı tanımayan uygulamanın cinsiyete dayalı farklı muamele oluşturduğunu, makul biçimde gerekçelendirilmediğini ve ölçülü olmadığını belirledi; ayrımcılık yasağının ihlaline ve yeniden yargılamaya karar verdi.

 

Hukuki İlke

 

Bu başvuruda Anayasa Mahkemesi, çocuğun soyadını belirleme yetkisinin velayet hakkı kapsamında aile hayatına saygı hakkıyla korunduğunu ve bu yetkinin babaya tanınıp anneye tanınmamasının cinsiyete dayalı farklı muamele olduğunu kabul etti. Çocuk ergin oluncaya veya baba kendi soyadını değiştirinceye kadar çocuğun soyadının hiçbir koşulda değişemeyeceği yaklaşımı, haklı nedenleri bulunan anne bakımından ölçülü görülmedi. Karar, talebin yeniden yargılamada bu ölçütlerle incelenmesini gerektirir; değişikliğin kendiliğinden yapılacağı anlamına gelmez.

 

Sonuç

 

Anayasa'nın 10. ve 20. maddelerine ilişkin iddia kabul edilebilir bulundu; 20. maddeyle birlikte değerlendirilen 10. maddedeki ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama için kararın Isparta 2. Asliye Hukuk Mahkemesine gönderilmesine oybirliğiyle karar verildi. Başvurucu yalnız yeniden yargılama istediğinden tazminata hükmedilmedi; 1.698,35 TL yargılama giderinin başvurucuya ödenmesine hükmedildi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 10, 20, 41
    Aile hayatına saygıyla bağlantılı ayrımcılık yasağı; ailenin korunması

  • 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 27, 321, 335, 336
    Ret gerekçesi (m. 321); babanın soyadını değiştirebilmesi (m. 27); velayet (m. 335, 336)

  • 2525 sayılı Soyadı Kanunu — m. 4
    Boşanmada çocuğun babanın soyadını alacağına ilişkin, Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş hüküm

  • Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi — m. 8, 14
    Aile hayatına saygı ve ayrımcılık yasağı

  • 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun — m. 45, 50
    Ortak koruma alanı; ihlalin giderilmesi için yeniden yargılama

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.

 

TÜRKİYE CUMHURİYETİ


ANAYASA MAHKEMESİ


GENEL KURUL


KARAR


... BAŞVURUSU


(Başvuru Numarası: 2013/9880)


Karar Tarihi: 11/11/2015


R.G. Tarih ve Sayı: 31/12/2015-29579


GENEL KURUL


KARAR


Başkan


:


Zühtü ARSLAN


Başkanvekili


:


Burhan ÜSTÜN


Başkanvekili


:


Engin YILDIRIM


Üyeler


:


Serdar ÖZGÜLDÜR


Serruh KALELİ


Osman Alifeyyaz PAKSÜT


Recep KÖMÜRCÜ


Alparslan ALTAN


Nuri NECİPOĞLU


Hicabi DURSUN


Celal Mümtaz AKINCI


Erdal TERCAN


Muammer TOPAL


M. Emin KUZ


Hasan Tahsin GÖKCAN


Kadir ÖZKAYA


Rıdvan GÜLEÇ


Raportör


:


Şebnem NEBİOĞLU ÖNER


Başvurucu


:


...


Vekili


:


Av. ...


I. BAŞVURUNUN KONUSU


1.


Başvuru, boşanma davası sonrasında velayet hakkı tanınan çocuğun soyadını


değiştirme talebiyle açılan davanın reddedilmesi nedeniyle aile hayatına saygı


hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.


II. BAŞVURU SÜRECİ


2.


Başvuru, 31/12/2013 tarihinde Isparta 1. Asliye Hukuk Mahkemesi vasıtasıyla


yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi


neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir


eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.


3. Birinci


Bölüm Birinci Komisyonunca, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından


yapılmasına karar verilmiştir.


4.


Bölüm Başkanı tarafından 19/3/2014 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik ve


esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.


5.


Adalet Bakanlığına (Bakanlık) başvuru konusu olay ve olgular bildirilmiş,


başvuru belgelerinin bir örneği görüş için gönderilmiştir. Bakanlığın 23/5/2014


tarihli görüş yazısı 14/6/2014 tarihinde başvurucu vekiline tebliğ edilmiş olup


başvurucu tarafından Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunulmamıştır.


6.


Birinci Bölüm tarafından 14/10/2015 tarihinde yapılan toplantıda başvurunun,


niteliği itibarıyla Genel Kurul tarafından karara bağlanması gerekli


görüldüğünden Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 28. maddesinin


(3) numaralı fıkrası uyarınca Genel Kurula sevkine karar verilmiştir.


III. OLAY VE OLGULAR


A. Olaylar


7.


Başvuru formu ve ekleri ile başvuruya konu yargılama dosyası içeriğinden tespit


edilen ilgili olaylar özetle şöyledir:


8.


Başvurucu Isparta Aile Mahkemesinin E.2009/931, K.2011/427 sayılı ilamı ile


boşanmış ve müşterek çocuğun velayeti annesi olan başvurucuya verilmiştir.


9.


Başvurucu, Isparta 2. Asliye Hukuk Mahkemesine verdiği 5/3/2012 tarihli dilekçe


ile 21/6/1934 tarihli ve 2525 sayılı Soyadı Kanunu’nun 4. maddesinin ikinci


fıkrasında yer alan “Evliliğin feshi veya


boşanma hallerinde çocuk anasına tevdi edilmiş olsa bile babasının seçtiği veya


seçeceği adı alır.” şeklindeki düzenlemenin Anayasa Mahkemesinin


8/12/2011 tarihli ve E.2010/119, K.2011/165 sayılı kararı ile iptal edildiğini


ve bahsedilen iptal hükmü sonrasında velayeti annesine verilen çocuğun


soyadının anne tarafından değiştirilmesinin önünde bir engel kalmadığını


belirterek çocuğunun soyadının, boşandığı eşinin soyadı olan “...” yerine “...” olarak değiştirilmesine karar verilmesini talep


etmiştir.


10.


Isparta 2. Asliye Hukuk Mahkemesinin 27/11/2012 tarihli ve E.2012/84,


K.2012/305 sayılı kararı ile 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni


Kanunu’nun 321. maddesi uyarınca, sahih nesepli


çocuğun babanın soyadını taşıyacağı, boşanma veya ölüm üzerine velayetin anneye


geçmesinin çocuğun soyadında değişikliğe neden olamayacağı ve babanın soyadı


veya çocuk reşit olduktan sonra kendi soyadı usulüne uygun olarak açacağı bir


dava sonucunda verilecek kararla değişmedikçe çocuğun soyadının da


değişmeyeceği gerekçesiyle başvurucunun davasının reddine karar verilmiştir.


11.


İlk Derece Mahkemesi kararı temyiz edilmesi üzerine Yargıtay 18. Hukuk


Dairesinin 30/4/2013 tarihli ve E.2013/4648, K.2013/7110 sayılı kararı ile İlk


Derece Mahkemesi kararının usul ve yasaya uygun olduğu belirtilmek suretiyle


onanmış, karar düzeltme talebi aynı Dairenin 4/11/2013 tarihli ve E.2013/11995,


K.2013/14687 sayılı kararı ile reddedilmiş, ret kararı 2/12/2013 tarihinde


başvurucu vekiline tebliğ edilmiştir.


12.


31/12/2013 tarihinde bireysel başvuruda bulunulmuştur.


B. İlgili Hukuk


13.


4721 sayılı Kanun’un “Soyadı”


kenar başlıklı 321. maddesi şöyledir:


“Çocuk, ana ve baba


evli ise ailenin; (…) soyadını taşır. Ancak, ana önceki evliliğinden dolayı


çifte soyadı taşıyorsa çocuk onun bekârlık soyadını taşır.”


14.


4721 sayılı Kanun’un “Adın değiştirilmesi”


kenar başlıklı 27. maddesi şöyledir:


“Adın değiştirilmesi,


ancak haklı sebeplere dayanılarak hâkimden istenebilir.


Adın değiştirildiği


nüfus siciline kayıt ve ilân olunur.


Ad değişmekle kişisel


durum değişmez.


Adın


değiştirilmesinden zarar gören kimse, bunu öğrendiği günden başlayarak bir yıl


içinde değiştirme kararının kaldırılmasını dava edebilir.”


15.


2525 sayılı Kanun’un Anayasa Mahkemesinin 8/12/2011 tarihli ve E.2010/119,


K.2011/165 sayılı kararı ile iptal edilen 4. maddesinin ikinci fıkrasının


birinci cümlesi şöyledir:


“Evliliğin feshi veya


boşanma hallerinde çocuk anasına tevdi edilmiş olsa bile babasının seçtiği veya


seçeceği adı alır.”


IV. İNCELEME VE GEREKÇE


16.


Mahkemenin 11/11/2015 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun


31/12/2013 tarihli ve 2013/9880 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği


düşünüldü:


A. Başvurucunun İddiaları


17.


Başvurucu, boşanma davası sonrasında müşterek çocuğun velayetinin kendisine


verildiğini, babanın çocukla kişisel ilişki kurma talebinde dahi bulunmayıp


boşanma sonrasında çocukla ilgilenmediğini, Isparta 2. Asliye Hukuk Mahkemesine


verdiği dilekçe ile 2525 sayılı Kanun’un 4. maddesinin ikinci fıkrasında yer


alan “Evliliğin feshi veya boşanma


hallerinde çocuk anasına tevdi edilmiş olsa bile babasının seçtiği veya


seçeceği adı alır.” şeklindeki düzenlemenin Anayasa Mahkemesinin


8/12/2011 tarihli ve E.2010/119, K.2011/165 sayılı kararı ile iptal edildiğini


ve bahsedilen iptal hükmü sonrasında velayeti annesine verilen çocuğun


soyadının anne tarafından değiştirilmesinin önünde bir engel kalmadığını


belirterek çocuğunun soyadının, boşandığı eşinin soyadı olan “...” yerine “...” olarak değiştirilmesine karar verilmesi talebiyle


dava açtığını fakat davasının reddedildiğini, velayeti kendisinde olan


çocuğunun soyadını değiştirememesi ve babanın soyadı belirleme hakkının


bulunmasına rağmen velayet hakkına sahip olan annenin bu haktan istifade


edememesi nedeniyle Anayasa’nın 10. ve 20. maddelerinde tanımlanan haklarının


ihlal edildiğini iddia etmiştir.


B. Değerlendirme


1. Kabul Edilebilirlik Yönünden


18.


Başvurunun incelenmesi neticesinde açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul


edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı


anlaşıldığından başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.


2. Esas Yönünden


19.


Başvurucu, boşanma davası sonrasında velayeti kendisine verilen çocuğunun


soyadını değiştirme talebiyle açtığı davanın reddedilmesi nedeniyle Anayasa’nın


10. ve 20. maddelerinde tanımlanan haklarının ihlal edildiğini iddia etmiştir.


20.


Bakanlık görüş yazısında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarına


göre soyadının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) 8. maddesinin


koruma alanında olduğunun, Anayasa Mahkemesi tarafından da benzer konuların


Anayasa’nın 17. maddesi bağlamında değerlendirildiğinin, AİHM tarafından benzer


ihlal iddialarına ilişkin incelemelerde Sözleşme’nin 8. maddesinin ayrımcılığı


yasaklayan 14. madde ile birlikte ele alındığının ve bunun yanı sıra birçok


uluslararası sözleşmede kadın ve erkeğin evlenirken, evlilik süresince ve


evliliğin sona ermesi hâlinde eşit hak ve yükümlülüklere sahip olması


gerektiğine işaret edildiğinin, ayrıca Anayasa Mahkemesinin 8/11/2011 tarihli


ve E.2010/119, K.2011/165 sayılı kararı kapsamında da evliliğin feshi veya boşanma


hâllerinde çocuk annesine tevdi edilmiş olsa bile babasının seçtiği veya


seçeceği soyadını alacağı hükmünü taşıyan 2525 sayılı Kanun’un 4. maddesinin


ikinci fıkrasının Anayasa’nın 10. ve 41. maddelerine aykırı olduğundan bahisle


iptal edilmiş olduğunun yapılacak değerlendirmede göz önünde bulundurulması


gerektiği ifade edilmiştir.


21.


Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı


Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 45.


maddesinin (1) numaralı fıkrası hükümlerine göre Anayasa Mahkemesine yapılan


bir bireysel başvurunun esasının incelenebilmesi için kamu gücü tarafından


müdahale edildiği iddia edilen hakkın Anayasa’da güvence altına alınmış


olmasının yanı sıra Sözleşme ve Türkiye’nin taraf olduğu ek protokollerin


kapsamına girmesi gerekir. Bir başka ifadeyle Anayasa ve Sözleşme’nin ortak


koruma alanı dışında kalan bir hak ihlali iddiasını içeren başvurunun kabul


edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkün değildir (..., B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 18).


22.


Anayasa’nın “Özel hayatın gizliliği”


kenar başlıklı 20. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:


“Herkes, özel


hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel


hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz.


Millî güvenlik, kamu


düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâkın korunması


veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebeplerinden biri veya


birkaçına bağlı olarak, usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça; yine bu


sebeplere bağlı olarak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili


kılınmış merciin yazılı emri bulunmadıkça; kimsenin üstü, özel kâğıtları ve


eşyası aranamaz ve bunlara el konulamaz. Yetkili merciin kararı yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.


Hâkim, kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat


içinde açıklar; aksi halde, el koyma kendiliğinden kalkar.”


23.


Anayasa’nın “Ailenin korunması ve çocuk


hakları” kenar başlıklı 41. maddesi şöyledir:


“Aile, Türk


toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.


Devlet, ailenin huzur


ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının


öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır, teşkilatı


kurar.


Her çocuk, korunma ve


bakımdan yararlanma, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça, ana ve babasıyla


kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir.


Devlet, her türlü


istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır.”


24.


Sözleşme’nin “Özel ve aile hayatına saygı


hakkı” kenar başlıklı 8. maddesi şöyledir:


“(1) Herkes özel ve


aile hayatına, konutuna ve yazışmasına saygı gösterilmesi hakkına sahiptir.


(2) Bu hakkın


kullanılmasına bir kamu makamının müdahalesi, ancak müdahalenin yasayla


öngörülmüş ve demokratik bir toplumda ulusal güvenlik, kamu güvenliği, ülkenin


ekonomik refahı, düzenin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya


ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli bir


tedbir olması durumunda söz konusu olabilir.”


25.


Anayasa’nın “Kanun önünde eşitlik”


başlıklı 10. maddesinin birinci, ikinci, dördüncü ve beşinci fıkraları


şöyledir:


“Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî


düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım


gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.


Kadınlar ve erkekler


eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla


yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak


yorumlanamaz.


…


Hiçbir kişiye,


aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.


Devlet organları ve


idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak


hareket etmek zorundadırlar.”


26.


Sözleşme’nin “Ayrımcılık yasağı”


başlıklı 14. maddesi şöyledir:


“Bu Sözleşme’de


tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet, ırk, renk, dil, din,


siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya toplumsal köken, ulusal bir azınlığa


aidiyet, servet, doğum başta olmak üzere herhangi başka bir duruma dayalı


hiçbir ayrımcılık gözetilmeksizin sağlanmalıdır.”


27.


Başvuru konusu olayda başvurucu, velayeti kendisine tevdi edilen çocuğun


soyadını değiştirme talebinin reddedilmesi nedeniyle anayasal haklarının ihlal


edildiğini iddia etmektedir.


28.


Velayet, reşit olmayan çocuklarının bakım ve gözetimi konusunda anne ve babaya


verilen hak ve yükümlülüklerden oluşan bir müessese olup bu bağlamda çocuğun


bakım ve eğitimi, kanuni temsili, mal varlığının yönetimi ve çocuğun


menfaatlerinin korunması için hukuki temel oluşturmaktadır. Yakın bir geçmişe


kadar anne ve babanın çocukları üzerindeki hâkimiyet hakkı olarak görülen


velayet, günümüzde hem bir yükümlülük hem de bir hak olarak kabul görmektedir.


29.


Bakanlık görüşünde isim hakkının, Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında


değerlendirildiği yönünde görüş bildirilmiştir.


30.


Anayasa’nın 17. maddesinin birinci fıkrasında, herkesin maddi ve manevi


varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğu belirtilmekte olup bu


düzenlemede yer verilen maddi ve manevi varlığı koruma ve geliştirme hakkı,


Sözleşme’nin 8. maddesi çerçevesinde özel yaşama saygı hakkı kapsamında güvence


altına alınan fiziksel ve zihinsel bütünlük hakkı ile bireyin kendisini gerçekleştirme


ve kendisine ilişkin kararlar alabilme hakkına karşılık gelmektedir. Bireyin


yaşamıyla özdeşleşen ve kişiliğinin ayrılmaz bir unsuru hâline gelen, birey


olarak kimliğin belirlenmesinde en önemli unsurlardan biri ve vazgeçilmez,


devredilmez, kişiye sıkı surette bağlı bir kişilik hakkı olan soyadının da


kişinin manevi varlığı kapsamında olduğu açıktır. Cinsiyet, doğum kaydı gibi


kimlik bilgileri ve aile bağlarıyla ilgili bilgiler ile bunlarda değişiklik ve


düzeltme yapılmasını isteme hakkının yanı sıra isim hakkı da Anayasa Mahkemesi


tarafından, Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında değerlendirilmektedir (AYM,


E.2011/34, K.2012/48, 30/3/2012; E.2009/85, K.2011/49, 10/3/2011). Bununla


birlikte somut başvuruda olduğu gibi velayet hakkı tevdi edilen çocuğun


soyadının başvurucunun kendi soyadı ile değiştirilmesi yönündeki talebi,


velayet hakkı ve bu kapsamdaki yetkilerin kullanımı ile ilgili olduğundan


Anayasa’nın 20. maddesi kapsamında ele alınması gereken bir hukuki değerdir.


31.


Çeşitli hukuk sistemlerinde koruma, bakım ve gözetim hakkı veya benzer


terimlerle ifade edilen velayet hakkı kapsamında, çocuğun soyadını belirleme


hakkı da yer almakta olup söz konusu hukuki değer velayet hakkının ifası ve bu


bağlamda aile bağlarının sürdürülmesi noktasındaki fonksiyonu nedeniyle aile


hayatına saygı hakkının sağladığı güvence kapsamında yer almaktadır.


32.


Aile yaşamına saygı hakkı, Anayasa’nın 20. maddesinin birinci fıkrasında


güvence altına alınmıştır. Madde gerekçesi de dikkate alındığında resmî


makamların özel hayata ve aile hayatına müdahale edememesi ile kişinin ferdî ve


aile hayatını kendi anladığı gibi düzenleyip yaşayabilmesi gereğine işaret


edildiği görülmekte olup söz konusu düzenleme Sözleşme’nin 8. maddesi


çerçevesinde korunan aile yaşamına saygı hakkının Anayasadaki karşılığını


oluşturmaktadır. Ayrıca Anayasa’nın 41. maddesinin “Anayasa’nın bütünselliği


ilkesi” gereği özellikle aile yaşamına saygı hakkına ilişkin pozitif


yükümlülüklerin değerlendirilmesi bağlamında göz önünde bulundurulması gerektiği


açıktır.


33.


Aile yaşamındaki temel ilişkiler kadın ve erkek ile ebeveyn ve çocuk arasındaki


ilişkilerdir. Resmî evlilik birlikleri kural olarak aile hayatı kapsamında


güvence altına alınmakta olup evlilik içinde doğan çocuklar da kendiliğinden


evlilik ilişkisinin bir parçası sayılırlar. Bu çerçevede, çocuğun doğumundan


itibaren çocuk ve ebeveyn arasında aile yaşamı anlamına gelen bir bağ


kurulduğunun kabulü gerekir (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Gluhakovic/Hırvatistan, B. No: 21188/09, 12/4/ 2011,


§§ 54, 60). Başvuru konusu olayda başvurucunun çocuğu evlilik içinde dünyaya


gelmiş olup hukuken mevcut olan ailenin bir parçasıdır. Bu bağlamda boşanma


davası sonucunda velayet hakkı kendisine tevdi edilmiş olan başvurucu ile


çocuğu arasındaki söz konusu ilişki aile yaşamının kurulması için yeterlidir.


34.


Anayasa’nın 10. maddesi “ayrımcılık yasağı”


biçiminde düzenlenmemiş olsa bile eşitlik ilkesinin, anayasal bağlamda her


durumda dayanılacak normatif bir değer taşıması nedeniyle ayrımcılık yasağının


da etkili bir şekilde hayata geçirilmesi gerekir (AYM, E.1996/15, K.1996/34,


23/9/1996). Başka bir deyişle eşitlik ilkesi somut bir ölçü norm olarak


ayrımcılık yasağını da içerir (...,


B. No: 2014/256, 25/6/2014, § 108).


35.


Eşitlik ilkesi, hem başlı başına bir hak hem de diğer


insan hak ve özgürlüklerinden yararlanılmasına hâkim, temel bir ilke olarak


kabul edilmekte olup Anayasa’nın 10. maddesi eşitlik ilkesinden faydalanacak


kişi ve ilkenin kapsamı konusunda bir sınırlama getirmemiştir. Anayasa’nın 11.


maddesinde yer alan “Anayasa hükümleri,


yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve


kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.” hükmü uyarınca


Anayasa’nın “genel esaslar”


bölümünde düzenlenen eşitlik ilkesinin sayılan organlar, kuruluşlar ve kişiler


açısından da geçerli olduğu açıktır. Bunun yanı sıra Anayasa’nın 10. maddesinin


son fıkrasında yer alan “Devlet organları ve


idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak


hareket etmek zorundadırlar.” hükmü gereğince yasama, yürütme ve


yargı organları ve idari makamlar eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağına uygun


davranmakla yükümlüdürler.


36.


Anayasa’nın 10. maddesinin birinci fıkrasında “dil,


ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep”


sebeplerine dayanılarak ayrım yapılamayacağı belirtildikten sonra fıkranın


devamında “benzeri sebeplerle” de


ayırım gözetilmeyeceği belirtilmiştir. Bu kapsamda Anayasa’nın ismen saydığı


farklı muamele türlerini daha önemli gördüğü ve bu türlerde yapılan


muamelelerin ancak “çok önemli gerekçeler”


ileri sürüldüğü takdirde haklı kılınabileceği açıktır. Farklı muamele ne kadar


ciddi kabul edilirse devletin bu farklı muameleyi haklı kılmak için daha önemli


gerekçeler sunması gerekir. Başka bir deyişle potansiyel olarak ciddi bir


ayrımcılık söz konusu olduğunda genellikle devlete tanınan takdir alanı daha


dar olacaktır (..., §§


145, 146). Cinsiyete dayalı ayrımcılık da uluslararası metinlerde ve Anayasa’da


açıkça yer verilen önemli bir ayrımcılık temelidir.


37.


Anayasa’da ayrımcılık yasağının bir tanımı yapılmamakla birlikte, Anayasa


Mahkemesi içtihadında sıklıkla, “Anayasa’nın


10. maddesinde yer verilen eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için


söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür.


Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı


işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını


önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı


kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Yasa


önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına


gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik


kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı


hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik


ilkesi zedelenmez.” şeklindeki tespitlere yer verildiği


görülmektedir (AYM, E.2009/47, K.2011/51, 17/3/2011).


38.


AİHM içtihadında ise ayrımcılık yasağı, nesnel ve makul bir gerekçe olmaksızın,


konuyla ilgili olarak benzer durumda olan kişilere farklı muamelede bulunulması


şeklinde tanımlanmaktadır. Sözleşme’nin 14. maddesinin diğer bağımsız maddeler


tarafından güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin kullanılmasında


ayrımcılığa karşı koruma sağladığını, ancak her farklı muamelenin bu maddeye


aykırı olmayacağını, eş değer ya da benzer bir konumdaki diğer bireylere


imtiyazlı muamele yapıldığının ve bu farkın ayrımcılık teşkil ettiğinin


kanıtlanmasının gerekli olduğunu, bu kapsamda farklı bir muamelenin 14. maddeye


aykırı olması için nesnel ve makul bir nedeninin olmaması gerektiğini, böyle


bir nedenin varlığının demokratik toplumlarda geçerli olan ilkelere göre değerlendirileceğini,


bu bağlamda Sözleşme’nin güvenceye aldığı bir hakkın kullanımındaki farklı bir


muamelenin meşru bir amacı olmasının da yeterli olmadığını, bunun yanı sıra


kullanılan yöntem ile gerçekleştirilmesi istenilen amaç arasında makul bir oransal


bağ olmasının da zorunlu olduğunu belirten Mahkeme, taraf devletlerin, benzer


durumlar arasındaki farklılıkların hangi hâllerde farklı bir muameleyi gerekli


kıldığını belirlemede bir dereceye kadar takdir hakkına sahip olduğunu, bununla


birlikte önemli bir ayrımcılık temeli olan cinsiyete dayalı farklı bir


muamelenin Sözleşme’ye uygun olduğunun kabul


edilebilmesi için çok geçerli nedenler sunulması gerektiğini vurgulamaktadır (Ünal Tekeli/Türkiye, B. No: 29865/96,


22/2/2009, §§ 49-53; Zarb Adami/Malta, B.


No: 17209/02, 20/6/2006, § 71).


39.


Bu nedenle, yaradılış ve işlevsel özelliklerin zorunlu kıldığı kimi ayırımlar


haklı bir nedene dayandığı ölçüde eşitliği bozmadığı hâlde, sadece cinsiyete


dayalı ayrımlar eşitlik ilkesine açık bir aykırılık oluştururlar (AYM,


E.2010/119, K.2011/165, 8/12/2011).


40.


Velayet hakkı kapsamındaki yetkiler dâhilinde olan çocuğun soyadının


belirlenmesi hususu evliliğin feshi veya boşanma bağlamında, 2525 sayılı


Kanun’un Anayasa Mahkemesinin 8/12/2011 tarihli ve E.2010/119, K.2011/165


sayılı kararı ile iptal edilen 4. maddesinin ikinci fıkrasının birinci


cümlesinde düzenlenmiş ve ilgili hükümde, evliliğin feshi veya boşanma


hâllerinde çocuğun -anasına tevdi edilmiş olsa bile- babasının seçtiği veya


seçeceği adı alacağı belirtilmiştir. Esasen söz konusu düzenlemenin 17/2/1926


tarihli ve 743 sayılı mülga Türk Kanunu Medenisi’nin


152. maddesinde yer alan, kocanın evlilik birliğinin reisi olduğu kabulüne


dayandığı anlaşılmaktadır. 4721 sayılı Kanun ile kocanın evlilik birliğinin


reisi olduğuna dair söz konusu düzenleme kaldırılmış ve eşlerin oturacakları


konutu birlikte seçecekleri, birliği beraberce yönetecekleri, eşlerden her


birinin, ortak yaşamın devamı süresince ailenin sürekli ihtiyaçları için


evlilik birliğini temsil edecekleri yönünde düzenlemeler getirilmek suretiyle


eşlerin evlilik birliğinde eşit hak ve yükümlülüklere sahip olduğu kabul


edilmiştir.


41.


4721 sayılı Kanun’un velayet hakkına ilişkin 335. maddesinde, ergin olmayan


çocuğun, ana ve babasının velayeti altında olduğu, yasal sebep olmadıkça


velayetin ana ve babadan alınamayacağı belirtilmek suretiyle evlilik ilişkisi


süresince velayet hakkının ve bu kapsamdaki yetkilerin ortak kullanımına işaret


edilmiş; 336. maddesinde evlilik devam ettiği sürece ana ve babanın velayeti


birlikte kullanacağı, ortak hayata son verilmesi veya ayrılık hâlinde hâkimin


velayeti eşlerden birine verebileceği, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde


velayetin sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa ait olduğu


hüküm altına alınmış, velayet hakkı ve içerdiği yetkilerin kullanımı noktasında


da eşlerin eşitliği prensibi yansıtılmaya çalışılmıştır.


42.


Velayet hakkı ve bu bağlamdaki yetkilerin kullanımı da dâhil olmak üzere


cinsiyetler arası eşitlik ve cinsiyete dayalı ayrımcılıkla ilgili hususlar,


insan hakları ile ilgili birçok uluslararası hukuk belgesinde de yer


almaktadır. Türkiye’nin 4/6/2003 tarihinde onayladığı, Medeni ve Siyasi Haklara


İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin 23. maddesinin (4) numaralı fıkrasında taraf


devletlerin; eşlerin evlenirken, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesinde


eşit hak ve sorumluluklara sahip olmalarını sağlamak için gerekli tedbirleri


alacakları; Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılmasına


İlişkin Sözleşme’nin 16. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (g) bendinde ise


yine taraf devletlerin kadınlara karşı evlilik ve aile ilişkileri konusunda


ayrımı önlemek için gerekli bütün önlemleri alacakları ve özellikle kadın erkek


eşitliğine dayanılarak -aile adı, meslek ve iş seçimi dâhil- her iki eş için


geçerli, eşit kişisel haklar sağlayacakları düzenlemesine yer verilmiştir.


43.


İç hukuk ve uluslararası hukuk alanında yer verilen söz konusu düzenlemeler


paralelinde, evliliğin feshi veya boşanma hâllerinde çocuk anasına tevdi


edilmiş olsa bile babasının seçtiği veya seçeceği adı alacağını belirten 2525


sayılı Kanun’un 4. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi, Anayasa


Mahkemesinin 8/12/2011 tarihli ve E.2010/119, K.2011/165 sayılı kararı ile


iptal edilmiş ve iptal kararı gerekçesinde, kadın ve erkeğin evlilik süresince


ve evliliğin sona ermesinde eşit hak ve sorumluluklara sahip olmaları gereğine


yer veren uluslararası sözleşme hükümlerine de atıf yapılmak ve eşlerin,


evliliğin devamı boyunca ve boşanmada sahip oldukları hak ve yükümlülükler


bakımından aynı hukuksal konumda oldukları, erkeğe velayet hakkı kapsamında


tanınan çocuğun soyadını seçme hakkının kadına tanınmamasının, velayet hakkının


kullanılması bakımından cinsiyete göre ayırım yapılması sonucunu doğuracağı


belirtilmek suretiyle itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 10. ve 41. maddelerine


aykırı görülmesi nedeniyle iptaline karar verilmiş ve söz konusu iptal kararı


14/2/2012 tarihli ve 28204 sayılı Resmî Gazete’de


yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.


44.


Bu kapsamda somut başvuru açısından tespiti gereken hususlar, başvurucuya


ayrımcı bir muamelede bulunulup bulunulmadığı, bu muamele farklılığının haklı


ve objektif gerekçelere dayanıp dayanmadığı ve kullanılan yöntem ile


gerçekleştirilmesi istenilen amaç arasında makul bir oransal bağın kurulup


kurulmadığıdır.


45.


Somut başvuruda boşanma davası sonrasında velayet hakkı tanınan çocuğun


soyadını değiştirme talebiyle başvurucu tarafından açılan davanın, İlk Derece


Mahkemesinin 27/11/2012 tarihli kararı ile 4721 sayılı Kanun’un 321. maddesi


uyarınca, sahih nesepli çocuğun babanın soyadını


taşıyacağı, boşanma veya ölüm üzerine velayetin anneye geçmesinin çocuğun


soyadında değişikliğe neden olamayacağı ve babanın soyadı veya çocuk reşit


olduktan sonra kendi soyadı usulüne uygun olarak açacağı bir dava sonunda


verilecek kararla değişmedikçe çocuğun soyadının da değişemeyeceği gerekçesiyle


reddedildiği görülmektedir. Bu kapsamda başvurunun esası, çocuğun ilk soyadı


iktisabında kanunen babanın soyadının tercih edilmesi olmamakla birlikte,


başvuruya konu uygulamanın temelinde çocuğun soyadının babanın soyadı olarak


belirlenmesinin yer aldığı, bu kapsamda babanın çocuğa kendi soyadını verme


imkânı bulunduğu gibi bu imkânın evliliğin boşanma, fesih veya ölümle


neticelenmesi durumunda da herhangi bir tasarrufa gerek kalmaksızın devam


ettiği ancak haklı nedenler bulunması durumunda dahi anneye çocuğa soyadını


verme imkânı tanınmadığı görülmektedir.


46.


Eşler, evliliğin devamı boyunca ve boşanmada sahip oldukları hak ve


yükümlülükler bakımından aynı hukuksal konumda olup erkeğe velayet hakkı


kapsamında tanınan çocuğun soyadını belirleme hakkının kadına tanınmamasının,


velayet hakkının kullanılması bakımından cinsiyete dayalı farklı bir muamele


teşkil ettiği açıktır.


47.


Söz konusu farklı muamelenin nesnel ve makul bir gerekçeye dayanıp


dayanmadığının tespiti noktasında, Mahkemece 4721 sayılı Kanun’un 321.


maddesine işaret etmekle yetinilmiş ve bu hükme istinaden yapılan, sahih nesepli çocuğun babanın soyadını taşıyacağı, boşanma veya


ölüm üzerine velayetin anneye geçmesinin çocuğun soyadında değişikliğe neden


olamayacağı ve babanın soyadı veya çocuk reşit olduktan sonra kendi soyadı


usulüne uygun olarak açacağı bir dava sonunda verilecek kararla değişmedikçe,


çocuğun soyadının da değişemeyeceği şeklindeki tespit dışında, söz konusu


tespite götüren nedenlerin açıklanmadığı, bu bağlamda erkek ve kadın eş


arasında cinsiyete dayalı olarak öngörülen farklı muamelenin


temellendirilmediği ve söz konusu kararın kanun yolu merciince de ayrıntılı bir


değerlendirmede bulunulmaksızın benimsendiği görülmektedir.


48.


Boşanma sonrası velayet hakkı tanınan ebeveynler tarafından, somut başvuruya


benzer mahiyetteki taleplerin sıklıkla yargısal kararlara konu edildiği, söz


konusu yargı kararlarının gerekçelerinde mevzuatta çocuğun velayetinin


verildiği kişinin soyadını taşıyacağı yönünde bir düzenleme bulunmadığı, 4721


sayılı Kanun’un 321. maddesinin anne ve babanın evli olması durumunda çocuğun


ailenin yani babanın soyadını taşıyacağı yönündeki düzenlemesinin Anayasa


Mahkemesi tarafından incelenerek Anayasaya aykırı görülmediği, evlilik içinde


doğan bir çocuğun erginliğe erişinceye kadar babanın soyadını taşımakla yükümlü


olduğu, boşanma ve velayet hakkı tanınmış olmasının anneye çocuğun soyadı


değişikliği için dava açma hakkı vermediği ve çocuk reşit oluncaya kadar veya


baba 4721 sayılı Kanun’un 27. maddesi uyarınca soyadını değiştirmediği sürece,


çocuğun soyadının değiştirilmesinin mümkün olmadığı yönündeki tespitlere yer verilerek


benzer bir yaklaşımın benimsendiği anlaşılmaktadır. Söz konusu karar


gerekçelerinde özellikle, velayet hakkının normal şartlarda çocuğun ergin


olmasına yani on sekiz yaşını tamamlamasına kadar devam eden geçici bir hak


olduğu, evliliğin sonradan boşanma gibi nedenlerle ortadan kalkması hâllerinde


velayet hakkının sırf anneye verilmiş olmasının çocuğun soyadının


değiştirilmesi için haklı bir neden sayılmadığı gibi hukuki mevzuatın da buna


cevaz vermediği, bir an için mevzuatın böyle bir duruma izin verdiği kabul


edilse dahi sonradan gelişen sebeplerden dolayı velayetin babaya yeniden


verilmesi hâllerinde bu kez babanın, velayet hakkına dayanarak tekrar çocuğun


soyadını değiştirmek isteyeceği, velayet hakkı kimde ise çocuk onun soyadını


taşıyacak ise babanın da bu haktan mahrum edilemeyeceği, böyle bir uygulamanın


ise nüfus kütüklerindeki kaydın güvenilirliğini ve istikrarını zedeleyeceği


gibi çocuğun ruh hâli üzerinde de çok derin ve etkili travma yaratacağı


hususlarına yer verildiği görülmektedir (HGK, E.2013/18-1755, K.2015/1039,


13/3/2015).


49.


Çocuğun bir aileye mensubiyetinin belirlenmesi amacıyla bir soyadı taşıması ile


nüfus kütüklerindeki kayıtların güvenilirliği ve istikrarının sağlanmasında,


çocuğun ve kamunun açık bir menfaati bulunmakla birlikte, çocuğun soyadına


ilişkin belirlemelerde yalnızca babanın soyadının esas alınması ve bunun


sürdürülmesi suretiyle öngörülen farklılık karşında, annenin soyadının çocuğa


verilmesinin söz konusu menfaatlerin tesisine nasıl bir olumsuz etkide


bulunacağının yargısal makamlarca açıklanmadığı anlaşılmaktadır. Bunun yanı


sıra velayetin uyarlama yapılan bir yetki olmasına bağlı olarak velayete


ilişkin değişikler sonrasında soyadının da değiştirilebilmesi yetkisi


verilmesinin, nüfus kütüklerindeki kaydın güvenilirliğini ve istikrarı


zedeleyeceği gibi çocuğun ruh hâli üzerinde de çok derin ve etkili travma


yaratacağı ileri sürülmekle birlikte ilgili yargısal makamların, çocuk reşit


oluncaya kadar veya baba 4721 sayılı Kanun’un 27. maddesi uyarınca soyadını


değiştirmediği sürece, çocuğun soyadının değiştirilmesinin mümkün olmadığı ve


bu kapsamda babanın evliliğin devamı süresince veya sona ermesi durumunda,


kendi soyadında yapacağı değişikliğin çocuğa sirayeti suretiyle çocuğun


soyadında değişikliğe neden olabileceği yönündeki tespiti karşısında, söz


konusu gerekçenin tatmin edici nitelikte olmadığı açıktır.


50.


Bu kapsamda, özellikle cinsiyete dayalı farklı bir muamelenin söz konusu olması


ve bu farklılığı haklı kılacak önemli nedenlerin ortaya konulması gereğine rağmen


belirtilen muamele farklılığını haklı gösterecek nitelik ve kapsamda bir


gerekçeye yer verilmemiş olması dikkate değerdir.


51.


Başvuruya konu yargı kararları açısından da çocuğun soyadının belirlenmesi


noktasında velayet hakkının kullanılması bakımından kadın ve erkek arasında


öngörülen farklı muamele makul şekilde gerekçelendirilmediği gibi çocuk reşit


oluncaya kadar veya baba 4721 sayılı Kanun’un 27. maddesi uyarınca soyadını


değiştirmediği sürece çocuğun soyadının değiştirilmesinin hiçbir koşulda mümkü

 

Benzer Kararlar

 

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm — Çocuğun Soyadında Annenin Dava Hakkı

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi — Çocuğun Annenin Soyadını Kullanmasında Gelecekteki Güçlüklerin İspatı

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi — Soyadı İzninde Çocuğun Görüşünün Alınması

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi — Çocuğun Ad ve Soyadı Talebinde Görev ve Taraf Teşkili

Tüm Aile Hukuku Kararları ›

 

İlgili Sayfalar

 

Velayet ve Çocuğun Soyadı Uyuşmazlıkları

 

Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

 

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.

 

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu

 

Karar Türü

Bireysel Başvuru

 

Başvuru No

2013/9880

 

Karar Tarihi

11 Kasım 2015

 

Oy Durumu

Oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page