top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  CEZA MUHAKEMESİ HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılmasına İlişkin 2023 İptal Kararı

 

2022/120 E., 2023/107 K. · 1 Haziran 2023

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 7 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Anayasa Mahkemesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin o tarihteki düzenlemeyi üç yönden inceledi. Sanığın mahkûmiyet kararını öğrenmeden açıkladığı kabulün, istinaftan geçerli biçimde vazgeçtiğini göstermediğini belirtti. Müsadere kararının ne zaman infaz edileceği konusunda yeterli güvence bulunmadığını ve kamu görevlilerinin kötü muamelesinde yaptırımın etkisiz kalabildiğini değerlendirdi. Temel hükmü oyçokluğuyla, ona bağlı düzenlemeleri uygulanma imkânı kalmadığından oybirliğiyle iptal etti.

 

Hukuki İlke

 

Bir ceza yargılamasında sanığın kanun yolundan vazgeçmesi, sonuçlarını bilerek açıkladığı iradeye dayanmalıdır. Müsaderenin malike etkisi ile kamu görevlisinin kötü muamelesine karşı etkili yaptırım yükümlülüğü de ayrıca gözetilir.

 

Sonuç

 

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 231. maddesinin beşinci fıkrasının ilk cümlesi oyçokluğuyla, aynı fıkranın kalan cümleleri ve altıncı ila on dördüncü fıkralar bağlantı nedeniyle oybirliğiyle iptal edildi. Bütün iptal hükümlerinin yürürlüğü yayım tarihinden itibaren bir yıl ertelendi.

 

Kararın Kapsamı

 

Bu karar, 2023’teki kanun metniyle ilgilidir. Kanun koyucu sonraki yıllarda 231. maddeyi yeniden düzenledi. Somut dosyada karar tarihi, uygulanacak kanun yolu ve geçiş hükümleri birlikte incelenir.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu — m. 231

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 17, 35 ve 36

  • 6216 sayılı Kanun — m. 43

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2022/120

Karar Sayısı : 2023/107

Karar Tarihi : 1/6/2023

R.G.Tarih-Sayı :

1/8/2023-32266

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Trabzon 2. Asliye Ceza Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 4/12/2004

tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun;

A. 231. maddesine

6/12/2006 tarihli ve 5560 sayılı Kanun’un 23. maddesiyle eklenen (5), (6), (7),

(8), (9), (10), (11), (12) ve (13) numaralı fıkraların,

B. 231. maddesinin

23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 562. maddesiyle değiştirilen (14)

numaralı fıkrasının,

Anayasa’nın 17. maddesine aykırılığı ileri sürülerek

iptallerine karar verilmesi talebidir.

OLAY: Sanıklar hakkında kasten yaralama ve görevi yaptırmamak

için direnme suçlarından açılan ceza davasında itiraz

konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri

için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ

Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 231.

maddesi şöyledir:

“Hükmün açıklanması ve hükmün açıklanmasının geri

bırakılması

Madde 231 – (1) Duruşma sonunda, 232 nci maddede

belirtilen esaslara göre duruşma tutanağına geçirilen hüküm fıkrası okunarak

gerekçesi ana çizgileriyle anlatılır.

(2) Hazır bulunan sanığa ayrıca başvurabileceği kanun

yolları, mercii ve süresi bildirilir.

(3) Beraat eden sanığa, tazminat isteyebileceği bir hâl

varsa bu da bildirilir.

(4) Hüküm fıkrası herkes tarafından ayakta dinlenir.

(5) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda

hükmolunan ceza, iki yıl veya daha az süreli hapis veya adlî para cezası ise;

mahkemece, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir.

Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması,

kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç doğurmamasını ifade eder.

(6) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar

verilebilmesi için;

a) Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış

bulunması,

b) Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki

tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği

hususunda kanaate varılması,

c) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı

zararın, aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya tazmin suretiyle tamamen

giderilmesi,

gerekir. (Ek

cümle: 22/7/2010 - 6008/7 md.) Sanığın kabul etmemesi hâlinde, hükmün

açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmez.

(7) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen

hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olması halinde

seçenek yaptırımlara çevrilemez.

(8) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının

verilmesi halinde sanık, beş yıl süreyle denetim süresine tâbi tutulur. (Ek

cümle: 18/6/2014-6545/72 md.) Denetim süresi içinde, kişi hakkında kasıtlı

bir suç nedeniyle bir daha hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar

verilemez. Bu süre içinde bir yıldan fazla olmamak üzere mahkemenin

belirleyeceği süreyle, sanığın denetimli serbestlik tedbiri olarak;

a) Bir meslek veya sanat sahibi olmaması halinde, meslek

veya sanat sahibi olmasını sağlamak amacıyla bir eğitim programına devam

etmesine,

b) Bir meslek veya sanat sahibi olması halinde, bir kamu

kurumunda veya özel olarak aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının

gözetimi altında ücret karşılığında çalıştırılmasına,

c) Belli yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere

devam etmek hususunda yükümlü kılınmasına ya da takdir edilecek başka

yükümlülüğü yerine getirmesine,

karar verilebilir. Denetim süresi içinde dava zamanaşımı

durur.

(9) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Altıncı fıkranın (c) bendinde belirtilen koşulu

derhal yerine getiremediği takdirde; sanık hakkında mağdura veya kamuya verdiği

zararı denetim süresince aylık taksitler halinde ödemek suretiyle tamamen

gidermesi koşuluyla da hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı

verilebilir.

(10) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmediği

ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranıldığı

takdirde, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak, davanın

düşmesi kararı verilir.

(11) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi

veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranması

halinde, mahkeme hükmü açıklar. Ancak mahkeme, kendisine yüklenen

yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu değerlendirerek; cezanın

yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz edilmemesine ya da koşullarının

varlığı halinde hükümdeki hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek

yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir mahkûmiyet hükmü kurabilir.

(12) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına

itiraz edilebilir.

(13) (Ek:

6/12/2006-5560/23 md.) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar,

ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı,

hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi halinde, bu maddede belirtilen amaç

için kullanılabilir.

(14) (Değişik:

23/1/2008 – 5728/562 md.) Bu maddenin hükmün açıklanmasının geri

bırakılmasına ilişkin hükümleri, Anayasanın 174 üncü maddesinde koruma altına

alınan inkılâp kanunlarında yer alan suçlarla ilgili olarak uygulanmaz.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü

ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.

Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,

Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla 13/10/2022

tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle başvuruya engel bir

durumun varlığı ve başvurunun konusuz kalması sorunları görüşülmüştür.

2. Anayasa'nın “Anayasaya

aykırılığın diğer mahkemelerde ileri sürülmesi" başlıklı 152.

maddesinin dördüncü fıkrasında "Anayasa Mahkemesinin işin esasına

girerek verdiği red kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl

geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda

bulunulamaz.” denilmiştir.

3. 30/3/2011 tarihli ve

6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında

Kanun'un 41. maddesinin (1) numaralı fıkrasında da “Mahkemenin işin esasına

girerek verdiği ret kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından itibaren on yıl

geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla itiraz başvurusu

yapılamaz.” hükmüne yer verilmiştir.

4. 5271 sayılı Kanun'un

231. maddesinin (6) numaralı fıkrasına 22/7/2010 tarihli 6008 sayılı Kanun'un

7. maddesiyle eklenen ikinci cümleye yönelik iptal talebi, Anayasa Mahkemesinin

16/2/2012 tarihli ve E.2011/41, K.2012/25 sayılı kararıyla esastan reddedilmiş

ve bu karar 13/10/2012 tarihli ve 28440 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Anayasa Mahkemesince işin esasına girilerek reddedilen itiraz başvurusuna konu kural hakkında yeni bir başvurunun yapılabilmesi için

önceki kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı 13/10/2012 tarihinden başlayarak

geçmesi gereken on yıllık süre henüz dolmamıştır.

5. Ayrıca anılan

Kanun'un 231. maddesinin (8) numaralı fıkrasına 18/6/2014 tarihli ve 6545

sayılı Kanun’un 72. maddesiyle eklenen ikinci cümleye yönelik iptal talebi de

Anayasa Mahkemesinin 17/6/2015 tarihli ve E.2015/23, K.2015/56 sayılı kararıyla

esastan reddedilmiş ve bu karar 26/6/2015 tarihli ve 29398 sayılı Resmî

Gazete’de yayımlanmıştır. Anayasa

Mahkemesince işin esasına girilerek reddedilen

itiraz başvurusuna konu kural hakkında yeni bir başvurunun yapılabilmesi

için önceki kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı 26/6/2015 tarihinden

başlayarak geçmesi gereken on yıllık süre henüz dolmamıştır.

6. Öte yandan Anayasa

Mahkemesinin 20/7/2022 tarihli ve E.2021/121, K.2022/88 kararıyla Kanun’un 231.

maddesinin (12) numaralı fıkrasının iptaline ve kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz

ay sonra yürürlüğe girmesine karar verilmiştir. Anılan karar 23/9/2022 tarihli

ve 31962 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu itibarla kuralın iptaline

yönelik itiraz başvurusunun konusunun kalmadığı anlaşılmıştır. Dolayısıyla konusu kalmayan başvuru hakkında karar

verilmesine yer olmadığına karar vermek gerekir.

7. Açıklanan nedenlerle

4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun;

A. 231. maddesine 6/12/2006 tarihli ve 5560 sayılı Kanun’un

23. maddesiyle eklenen;

1. a. (6) numaralı fıkraya 22/7/2010 tarihli ve 6008 sayılı

Kanun’un 7. maddesiyle eklenen ikinci cümleye,

b. (8) numaralı fıkraya 18/6/2014 tarihli ve 6545 sayılı

Kanun’un 72. maddesiyle eklenen ikinci cümleye,

yönelik itiraz başvurusunun

Anayasa’nın 152. maddesinin dördüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216

sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un

41. maddesinin (1) numaralı fıkrası gereğince REDDİNE,

2. (12) numaralı fıkra hakkında KARAR VERİLMESİNE YER

OLMADIĞINA,

3. a. (5) numaralı fıkranın,

b. (6) numaralı fıkranın birinci cümlesinin,

c. (7) numaralı fıkranın,

ç. (8) numaralı fıkranın birinci, üçüncü ve dördüncü

cümlelerinin,

d. (9), (10), (11) ve (13) numaralı fıkraların,

esasının incelenmesine,

B. 231. maddesinin 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı

Kanun’un 562. maddesiyle değiştirilen (14) numaralı fıkrasının esasının

incelenmesine,

OYBİRLİĞİYLE karar

verildi.

III. ESASIN İNCELENMESİ

8. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz

konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve

bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra

gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

9.

5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinde hükmün açıklanması ve hükmün

açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) düzenlenmiştir. HAGB, ceza yargılaması

sonucunda verilecek mahkûmiyet hükmünün açıklanmasının belirli şartlara bağlı

olarak ertelenmesini ifade etmektedir.

10.

Anılan maddenin itiraz konusu (5) numaralı fıkrasının birinci cümlesi uyarınca

HAGB’ye karar verilebilmesi için öncelikle; kovuşturmaya ilişkin yargılama

usulünün uygulanarak iddia, savunma ve delillerin değerlendirilmesinden sonra

isnat edilen eylemin sanık tarafından gerçekleştirildiğinin, eylemin suç teşkil

ettiğinin ve bu suça göre hükmedilecek cezanın da iki yıl veya daha az süreli

hapis veya adli para cezası olduğunun saptanarak yargılamanın bitirilmesi

gerekmektedir. Başka bir deyişle yalnızca sanığın suçu işlediğinin sabit

görülmesi hâlinde HAGB kurumunun uygulanma imkânı bulunmaktadır.

11.

Maddenin (6) numaralı fıkrasının itiraz konusu birinci cümlesinde HAGB’ye karar verilebilmesi için sanığın daha önce

kasıtlı suçtan mahkûm olmamış bulunması ve suçun işlenmesiyle mağdurun veya

kamunun uğradığı zararın, aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin

suretiyle tamamen giderilmesi şeklinde objektif şartlar ile sanığın kişilik

özellikleri ve duruşmadaki tutum ve davranışları gözönünde bulundurularak

yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması şeklinde subjektif bir

şart öngörülmüştür.

12.

Söz konusu fıkranın ikinci cümlesi uyarınca sanığın, hakkında HAGB uygulanmasını kabul etmesi gerekmektedir. Ancak sanığın, hakkında HAGB uygulanmasını

kabul edip etmediği ise hüküm aşamasına geçilmeden, henüz yargılama

aşamasındayken ve ileride sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilme ihtimaline

dayalı olarak sorulmaktadır.

13.

İtiraz konusu (9) numaralı fıkraya göre mağdurun veya kamunun uğradığı zararın

aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen

giderilmesi koşulu derhal yerine getirilemediği takdirde zararın denetim

süresince aylık taksitler hâlinde ödenmesi suretiyle tamamen giderilmesi

şartıyla da HAGB’ye karar verilebilecektir.

14.

İtiraz konusu (5) numaralı fıkranın ikinci cümlesi uyarınca uzlaştırmaya

ilişkin hükümlerin saklı tutulması suretiyle HAGB öncesinde uzlaştırma

kurumunun uygulanması öngörülmüştür. İtiraz konusu (7) numaralı fıkraya göre ise HAGB’ye karar

verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemeyecek ve kısa süreli

olması hâlinde seçenek yaptırımlara çevrilemeyecektir.

15.

(8) numaralı fıkranın itiraz konusu birinci cümlesinde HAGB’den sonra sanığın beş

yıl süreyle denetim süresine tabi tutulması hükme bağlanmıştır. Anılan fıkranın

ikinci cümlesi uyarınca denetim süresi içinde kasıtlı bir suç nedeniyle bir

daha HAGB kararı verilemez. Fıkranın itiraz konusu üçüncü cümlesine göre denetim

süresi içinde bir yıldan fazla olmamak üzere yargılamayı yapan mahkemenin

belirleyeceği süreyle, sanığın denetimli serbestlik tedbiri olarak; bir meslek

veya sanat sahibi olmaması hâlinde meslek veya sanat sahibi olmasını sağlamak

amacıyla bir eğitim programına devam etmesine, bir meslek veya sanat sahibi

olması hâlinde bir kamu kurumunda veya özel olarak aynı meslek veya sanatı icra

eden bir başkasının gözetimi altında ücret karşılığında çalıştırılmasına, belli

yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere devam etmek hususunda yükümlü

kılınmasına ya da takdir edilecek başka yükümlülüğü yerine getirmesine karar

verilebilir. İtiraz konusu dördüncü cümlede ise denetim

süresi içinde dava zamanaşımının duracağı hükme bağlanmıştır.

16.

İtiraz konusu (10) numaralı fıkraya göre denetim süresi içinde kasten yeni bir

suç işlenmediği ve denetimli serbestlik tedbirlerine ilişkin yükümlülüklere

uygun davranıldığı takdirde, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan

kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir.

17.

İtiraz konusu (11) numaralı fıkra uyarınca sanığın denetim süresi içinde kasten

yeni bir suç işlemesi veya yükümlülüklere aykırı davranması hâlinde ise

mahkemece açıklanması geri bırakılan hüküm açıklanır. Kendisine yüklenen

yükümlülükleri yerine getiremeyen sanık hakkında cezanın yarısına kadar belirlenecek

bir kısmının infaz edilmemesine ya da koşullarının varlığı hâlinde hükümdeki

hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar

verilebilir.

18.

İtiraz konusu (13) numaralı fıkrada da HAGB kararının bunlara mahsus bir sisteme

kaydedileceği, bu kayıtların, ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla

bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi hâlinde

anılan maddenin belirtilen amaç için kullanılabileceği öngörülmüştür.

19.

İtiraz konusu (14) numaralı fıkrada da Anayasa’nın 174. maddesinde koruma

altına alınan inkılap kanunlarında yer alan suçlarla ilgili olarak HAGB’ye karar

verilemeyeceği belirtilmiştir.

20.

İtiraz konusu (5) numaralı fıkranın üçüncü cümlesine göre HAGB, kurulan hükmün -kurumun uygulanmasının kendiliğinden doğurduğu hukuki

sonuçları dışında- sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder.

B. İtirazın Gerekçesi

21. Başvuru kararında özetle; HAGB kararı verilmesinin

mağdurlar açısından yeterli giderim sağlamadığı, faillerin cezadan muaf

tutulmasına yol açtığı ve devletin kişilerin maddi

ve manevi varlığını koruma ve geliştirme şeklindeki yükümlülüğünü yerine

getiremediği belirtilerek kuralların Anayasa’nın 17. maddesine aykırı olduğu ileri

sürülmüştür.

C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu

1. Kanun’un 231.

Maddesinin (5) Numaralı Fıkranın Birinci Cümlesinin İncelenmesi

22. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi

nedeniyle Anayasa’nın 2., 13., 35. ve 36. maddeleri yönünden de incelenmiştir.

23. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti;

eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve

özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu

geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği

sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuk

kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir.

24. Hukuk devletinde ceza ve ceza yerine geçen güvenlik

tedbirlerine ilişkin kurallar Anayasa’ya aykırı olmamak üzere ülkenin sosyal,

kültürel yapısı, ahlaki değerleri ve ekonomik hayatın gereksinimlerini gözönüne

alan suç ve ceza politikasına göre belirlenir. Kanun koyucu izlediği suç ve

ceza politikası gereği cezalandırma yetkisini kullanırken ceza hukukuna ilişkin

anayasal ilkelere bağlı kalmak koşuluyla toplumda hangi eylemlerin suç

sayılacağı, bunun hangi tür ve ölçüdeki ceza yaptırımı ile karşılanacağı

konularında takdir yetkisine sahiptir. Aynı şekilde ceza ve ceza muhakemesi

alanında sistem tercihinde bulunulması, HAGB

gibi ceza politikası araçlarına yer verilip verilmeyeceği, verilecek ise bu

kurumun nasıl uygulanacağı konularında da kanun koyucunun takdir yetkisi

bulunmaktadır. Kanun koyucunun bu konudaki

tercih ve takdirinin yerindeliğinin incelenmesi, anayasal denetimin kapsamı

dışında kalmaktadır.

25. İtiraz konusu kural iki yıl veya daha az süreli hapis

veya adli para cezası ile cezalandırılan sanık hakkında hükmün

açıklanmasının geri bırakılabileceğini öngörmektedir.

26. Anayasa Mahkemesinin önceki bir

kararında belirttiği üzere HAGB kurumu Avrupa ülkelerinin bir kısmının ceza

mevzuatında da yer almaktadır. Özellikle 1950'li yıllardan sonra Kıta Avrupası

ceza hukukuna girmiş olan bu kurum, ilk olarak Anglo-Sakson hukukunda ortaya

çıkmıştır. Bu kurum, ceza yargılaması sonunda sanık hakkında kurulan mahkûmiyet

hükmünün belirli şartlar altında hukuki sonuç doğurmaması esasına dayanır.

Hâkim, sanığın mahkûmiyetine karar vermekle birlikte mahkûmiyet hükmünün

açıklanmasını belirli bir süreyle ertelemekte ve sanığı bu süre içinde denetim

altında tutmaktadır. Tâbi tutulduğu denetim süresi içinde yeni bir suç

işlemeyen ve yükümlülüklere uygun davranan sanık hakkındaki mahkûmiyet kararı

ortadan kaldırılmaktadır. Böylece deneme süresini başarıyla geçirmiş olan

sanık, hükümlü olma süreci dışına çıkarılmaktadır. Sanıkların toplumda suçlu

olarak damgalanmaması ve topluma normal bireyler olarak tekrar kazandırılması

kurumun temel amaçlarındandır (bazı farklılıklarla birlikte bkz. AYM,

E.2012/80, K.2013/16, 17/01/2013).

27. Anayasa Mahkemesi, itiraz konusu kural da dâhil olmak

üzere 5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinin birçok hükmünü anayasallık

denetimine tâbi tutmuştur. Anılan kararlarda Anayasa Mahkemesinin HAGB kurumunun yalnızca sanığın menfaat ve

çıkarları düşünülerek getirilmiş olmadığına, önemli ölçüde toplum menfaati ve

kamu düzeninin korunmasının da amaçlandığına vurgu yaptığı anlaşılmaktadır.

Nitekim mukayeseli hukukta da suç ve suçlulukla mücadele, suç işlenmesinin

önlenmesi ve caydırıcılık açısından bu ve buna benzer kurumlara geniş biçimde

yer verilmektedir (AYM, E.2007/14, K.2009/48 12/3/2009; E.2007/42, K.2009/50, 12/03/2009; E.2008/45, K.2009/53,

12/3/2009; E.2008/106, K.2009/54, 12/3/2009; E.2009/17,

K.2009/47, 12/03/2009; E.2009/22, K.2009/55,

7/5/2009; E.2011/41, K.2012/25, 16/2/2012; E.2012/9, K.2012/103, 05/07/2012; E.2015/23, K.2015/56,

17/06/2015; E.2020/22, K.2020/34, 25/06/2020).

28. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesinin çeşitli

bireysel başvuru kararlarında HAGB kurumunun cezasızlıkla bağlantılı olarak

yaşam hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağıyla ilgili sorunlara neden

olduğunu, bunların yanı sıra başta ifade özgürlüğü ile toplantı ve gösteri

yürüyüşü düzenleme hakkı olmak üzere birçok temel hak ve özgürlüğe müdahale

teşkil ettiğini, kamu otoritelerinin keyfî

uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermediğini ve hak ihlallerine neden olduğunu tespit

ettiği, anılan kurumun Anayasa’ya aykırı

yönlerine birçok defa dikkat çektiği görülmektedir (Atilla Yazar ve diğerleri [GK], B. No: 2016/1635, 5/7/2022, § 97; Seyfullah Turan ve diğerleri, B. No: 2014/1982, 9/11/2017, §§ 194-197; Necla Kara

ve diğerleri, B. No: 2018/5075, 15/3/2022, §§ 103-110 Zübeyde Füsun

Üstel ve diğerleri [GK], B. No: 2018/17635, 26/7/2019; Bekir Coşkun [GK],

B. No: 2014/12151, 4/6/2015; Osman Erbil, B. No: 2013/2394, 25/3/2015; Memduh

Yılmaz ve Naciye Yılmaz, B. No: 2018/36717, 7/10/2021).

29. Nitekim Anayasa Mahkemesi Kanun’un 231. maddesinin

(12) numaralı fıkrasında yer alan ve HAGB kararlarına karşı itiraz yolunun açık

olduğunu düzenleyen kurala ilişkin yapılan başvuruda, anılan kuralı bireysel

başvuru kapsamında görünür hâle gelen hususları gözönünde bulundurarak

anayasallık denetimine tâbi tutmuş ve kuralın itiraz kanun yoluna başvuranların

iddia ve delillerinin dikkate alınmasında, çatışan menfaatlerin dengelenmesinde,

temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin

gereklerine uygunluğunun ve ölçülülüğünün belirlenebilmesinde belirli ve etkili

bir denetim yolu öngörmediği sonucuna ulaşarak iptaline karar vermiştir (AYM,

E.2021/121, K.2022/88, 20/7/2022).

30. Bu itibarla itiraz konusu kuralda da HAGB kurumunun

işleyişine dair Anayasa Mahkemesi tarafından daha önce yapılan değerlendirmeler

gözönünde bulundurularak anılan kurumun temel hak ve özgürlüklere ilişkin anayasal güvencelere uygun

olup olmadığı tespit edilmelidir.

31. Anayasa’nın “Hak arama hürriyeti”

başlıklı 36. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, meşru vasıta ve

yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı

olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir” hükmüne yer

verilmiştir.

32. Anayasa’nın anılan maddesinde

düzenlenen hak arama özgürlüğü, yargılama usulüne ilişkin güvencelerle

hakkaniyete uygun yargılama yapılmasını hedefleyen ve demokratik toplumda

vazgeçilmez nitelikte olan adil yargılanma hakkını da kapsayan geniş bir

içeriğe sahiptir. Bu özgürlük, hakların korunmasını amaç edinen vazgeçilmez

meşru yöntemlerin başında gelmektedir. Anayasa’daki temel hakların korunmasında

önemli bir teminat olan yargısal hak arama yolu, hakların korunmasında en

etkili ve güvenceli yoldur. Bu bağlamda, mahkemelerce verilen hükmün bir başka

yargı mercii tarafından denetlenmesini talep etme hakkı Anayasa’nın 36.

maddesinde düzenlenen hak arama özgürlüğünün sağladığı güvencelerden biridir (AYM,

E.2018/71, K.2018/118, 27/12/2018, §§ 5-12).

33. Anayasa’nın 36. maddesi, bir mahkeme tarafından

verilen hükmün hangi kanun yoluna tâbi olacağı ve üst dereceli mahkemelerden

hangisi tarafından hükmün denetleneceği yönünde bir güvence içermemekte olup

anılan hususlar kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamındadır. Ancak kanun

koyucunun kanun yollarına başvuru bakımından daha ileri güvenceler öngörmesi

mümkündür.

34. Adil yargılanma hakkı bir mahkeme kararına karşı üst

yargı yollarına başvurabilmeyi doğrudan güvence altına almamakla birlikte, bir

uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilme ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara

bağlanmasını isteyebilme anlamına gelen ve adil yargılanma hakkının bir

güvencesi olan mahkemeye erişim hakkı uyarınca

hakkında suç isnadı bulunan bir kimseye

istinaf veya temyiz gibi kanun yollarına başvurma imkânı tanınmış ise bu

kanun yolları yönünden de adil yargılanma hakkı kapsamındaki güvencelerin

sağlanması gerekir (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, § 52; Hasan

İşten, B. No: 2015/1950, 22/2/2018, § 37).

35. Ceza yargılamasında -hapis cezasından çevrilen adli

para cezaları hariç olmak üzere- sonuç olarak belirlenen üç bin Türk Lirası

dâhil adli para cezasına mahkûmiyet hükümleri, üst sınırı beş yüz günü geçmeyen

adli para cezasını gerektiren suçlardan beraat hükümleri ve kanunlarda kesin

olduğu yazılı bulunan hükümler dışında ilk derece mahkemesinin vermiş olduğu

hükümlere karşı asıl derece kanun yolu olarak istinaf kanun yolu kabul

edilmiştir. Bu durumda kanunen tanınan istinaf yoluna başvuru hakkını

kısıtlayan hükümler hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ile mahkemeye erişim

hakkına müdahale oluşturacaktır. Bununla birlikte hukuka uygun bir rıza

beyanının müdahaleyi ortadan kaldırabileceği belirtilmelidir.

36. HAGB kararı verilen yargılamalar bakımından 5271

sayılı Kanun’un 231. maddesinin (12) numaralı fıkrası uyarınca itiraz kanun

yolu kabul edilmiştir. Diğer bir ifadeyle istinaf kanun yoluna tâbi olması

öngörülen bir yargılama sanığın HAGB kararı verilmesini kabul etmesiyle itiraz

yoluna tabi hâle gelmektedir. Sanık, hakkında HAGB kararı verilmesini kabul

etmekle birlikte istinaf kanun yoluna başvurma hakkından feragat etmektedir.

37. Anayasa'nın 36. maddesi veya diğer herhangi bir

maddesi kişilerin hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ile mahkemeye erişim

hakkından feragat edilmesini açıkça yasaklayan bir hüküm içermemektedir. Öte

yandan bu hakların mahiyetinden kaynaklı olarak feragati geçersiz kılan bir

husus da bulunmamaktadır. Dolayısıyla kişilerin hükmün denetlenmesini talep etme

hakkı ile mahkemeye erişim hakkından feragat etmesi mümkündür. Bununla birlikte

feragatin Anayasa'ya uygun olabilmesi için feragat iradesinin açık olması,

sonuçlarının kişi yönünden makul olarak öngörülebilir olması ve adil yargılanma

hakkına ilişkin asgari güvencelerin de sağlanmış olması gerekir. Ayrıca feragati

meşru olmaktan çıkaran üstün bir kamu yararının bulunmaması gerekir (benzer

yönde değerlendirmeler için bkz. Nurettin Balta, B. No: 2016/10023,

28/12/2021, § 45).

38. Anayasa Mahkemesi Atilla Yazar ve diğerleri

kararında, sanıkların HAGB kararını kabule ilişkin irade beyanlarının alınması

usulündeki güvence eksikliğine dikkat çekilmiştir. Anılan kararda, sanıktan henüz hüküm kurulmadan HAGB

kararı verilmesini isteyip istemediğine yönelik iradesini ortaya koymasını

istemenin kendisini güvenceye almak isteyen sanığın henüz deliller ortaya

konulup tartışılmadan bir tür ihtimal hesabına girişmesine ve bilinmezlik

içinde iradesini açıklamasına neden olabileceği, bu durumun da sanıkların temel

hak ve özgürlükleriyle ilgili konularda henüz duruşmanın başında haksız bir

baskı oluşturabileceği ifade edilmiştir. Anılan kararda tespit edildiği üzere,

henüz verilmemiş ve sanığa bildirilmemiş bir hükmün açıklanmasının

ertelenmesini isteyip istemediği sorulan sanık yargılamaya konu olayla ilgili

tüm şüphelerin ortadan kaldırılmadığı bir aşamada, kendi yargılama sonucunu

tahmin edip henüz aydınlatılmamış bir iradeyle beyanda bulunmak zorunda

bırakılmaktadır. HAGB uygulanmasını yargılamanın henüz başında kabul eden

sanıklar hakkında yargılamanın sonraki aşamalarında adil yargılanma hakkı

güvencelerinin ilk derece mahkemesince sağlanıp sağlanmadığının denetimi ise

istinaf kanun yolunda yapılamamakta ve bu durum hak ihlallerine yol açabilmektedir

(Atilla Yazar ve diğerleri, §§

161-164).

39. Anayasa Mahkemesinin anılan kararındaki tespitler

gözetildiğinde, mahkeme hükmünün kurulmasından önceki bir aşamada açıklanan

belirli bir kanun yolundan feragat iradesinin anayasal geçerlilik koşullarını

sağlamadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda, sanığın geçerli bir feragat iradesine

dayanmaksızın karara karşı istinaf kanun yoluna başvuru imkânından mahrum

bırakılmasının hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ile mahkemeye erişim

hakkını sınırladığı sonucuna ulaşılmıştır.

40. Öte yandan 5271

sayılı Kanun’un 231. maddesinin (12)

numaralı fıkrasında, 28/3/2023 tarihli ve

7445 sayılı İcra ve İflas Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına

Dair Kanun’un 21. maddesiyle yapılan değişiklikle itiraz merciinin esasa

ilişkin hukuka aykırılık iddiaları yönünden de HAGB kararını denetlemesi

zorunluluğu getirilmiş ise de bu durum hükmün

denetlenmesini talep etme hakkı ile mahkemeye erişim hakkının sınırlandığı

gerçeğini değiştirmemektedir. Zira dava konusu kuralın kapsamında kalan

hükümler yönünden olağan denetim mercii istinaf kanun yolu olarak

düzenlenmişken sanığın HAGB uygulanmasını kabul etmesi ve mahkemenin HAGB

kararı vermesiyle artık bu yola başvuru imkânı ortadan kalkmaktadır. Sanığın

geçerli bir feragat iradesi olmaksızın kanunen tâbi olduğu istinaf yoluna

başvurusunun bu aşamada imkânsız kılınması -alternatif bir denetim mekanizması

getirilmiş olsa bile- hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ile mahkemeye

erişim hakkını sınırlamaktadır.

41. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve

hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde

belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu

sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik

Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz” denilmektedir.

Buna göre adil yargılanma hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla

yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması

gerekir.

42. Bu kapsamda kanun yoluna başvuru hakkından feragate

ilişkin bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kuralların

keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli ve öngörülebilir nitelikte olması

gerekir.

43. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu

niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk

devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem

kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer

vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca

kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.

Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından

da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını,

bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de

yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını

gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla

Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik,

Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesi ışığında

yorumlanmalıdır.

44. Mevcut durumda sanığın HAGB’yi kabule ilişkin irade

beyanının ne zaman sorulacağı konusunda yasal bir düzenlemenin bulunmaması

nedeniyle, sanığa hakkında HAGB kararı verilmesini isteyip istemediğinin

yargılamanın sona ermesinden önce sorulması mümkündür. Bu durum ise henüz

hakkında kurulmuş bir mahkûmiyet hükmü bulunmayan sanığı mahkûmiyet tehdidinin

varlığı karşısında savunmasız duruma sokmakta ve henüz doğmamış olan istinaf

kanun yoluna başvuru hakkından peşinen feragat etmeye zorlamaktadır. Bu

itibarla sanığa HAGB’yi kabul edip etmediğine yönelik sorunun mahkûmiyet

hükmünün ardından sorulmasına yönelik bir usule ilişkin güvencenin bulunmaması

nedeniyle kuralın kanunilik şartını sağlamadığı, ayrıca sanığa aşırı bir külfet

yüklediği ve ölçülü olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

45. Öte yandan, Anayasa’nın 35. maddesinde “Herkes,

mülkiyet ve miras haklarına sahiptir./ Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla,

kanunla sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı

olamaz.” denilmektedir.

46. Anayasa'nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan

mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her

türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, §

20). Bu bağlamda mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan

menkul ve gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni

haklar ile fikrî hakların yanı sıra icrası mümkün olan her türlü alacak da

mülkiyet hakkının kapsamına dâhildir (Mahmut Duran ve diğerleri, B. No:

2014/11441, 1/2/2017, § 60).

47. Ceza yargılaması sonunda mülkiyetin kamuya

geçirilmesi sonucuna yol açan müsadere kararı mülkiyet hakkına sınırlama

getirmekte olup mülkiyetin kamu yararına kullanımının kontrol edilmesidir (Bekir Yazıcı [GK], B. No: 2013/3044, 17/12/2015, §§ 54-58). Müsaderenin

HAGB kararı verilmesi durumunda hangi aşamada infaz edileceğine ilişkin olarak

ise açık bir kanun hükmünün bulunmadığı anlaşılmaktadır.

48. Kanun koyucu müsadere kararı için farklı bir usul veya

kanun yolu düzenleyebileceği gibi HAGB kararları yönünden de müsadereye ilişkin

farklı bir mekanizma öngörebilir. Ancak yapılan düzenlemenin ve uygulamanın

Anayasa'nın 35. maddesinde öngörülen mülkiyet hakkının korunmasına ilişkin

gerekliliklere uygun olması ve bu çerçevede yeterli usul güvencelerini içermesi

zorunludur. Bu bağlamda mülkiyet hakkına müsadere yoluyla yapılan sınırlamanın

keyfî veya hukuka aykırı olup olmadığının ileri sürülebileceği bir yol olarak

öngörülen istinaf kanun yoluna başvuru imkânının askıya alınarak HAGB kararı

ile birlikte müsadere kararının infazına yol açabilecek şekilde infaz zamanında

belirsizliğin olduğu ve yeterli güvencelerin sağlanmadığı dikkate alındığında kuralın

maliklere aşırı bir külfet yüklediği değerlendirilmiştir. Dolayısıyla kural

uyarınca müsadere yoluyla mülkiyet hakkına yapılan sınırlamanın -kuralın da yer

aldığı fıkradaki hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının, kurulan hükmün

sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade ettiği biçimindeki düzenleme

de göz önünde bulundurulduğunda- kamu yararı ile kişilerin mülkiyet hakkının

korunması arasında olması gereken adil dengeyi bozduğu ve ölçülü olmadığı

sonucuna ulaşılmıştır (Süleyman Başmeydan [GK], B. No: 2015/6164,

20/6/2019, §§ 57-63).

49. Diğer yandan, herkesin maddi ve manevi varlığını

koruma ve geliştirme hakkı Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına

alınmıştır. Anılan maddenin birinci fıkrasında insan onurunun korunması

amaçlanmıştır. Üçüncü fıkrasında da kimseye işkence ve eziyet

yapılamayacağı, kimsenin insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza veya

muameleye tabi tutulamayacağı hüküm altına alınmıştır. Devletin, bireyin maddi

ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına saygı gösterme yükümlülüğü,

öncelikle kamu otoritelerinin bu hakka müdahale etmemelerini, yani anılan

maddenin üçüncü fıkrasında belirtilen şekillerde kişilerin fiziksel ve ruhsal

zarar görmelerine neden olmamalarını gerektirir. Bu, devletin bireyin vücut ve

ruh bütünlüğüne saygı gösterme yükümlülüğünden kaynaklanan negatif ödevidir (Deniz

Yazıcı, B. No: 2013/6359, 10/12/2014, § 60, 61).

50. Devlet, bireyin maddi ve manevi varlığını her türlü

tehlikeden, tehditten ve şiddetten korumakla yükümlüdür. Anılan koruma yükümü

devlete, söz konusu kişilerin işkence ve eziyete ya da insan haysiyetiyle

bağdaşmayan bir ceza veya muameleye maruz bırakılmalarını engelleyecek

tedbirler alma ödevini yüklemektedir. Anılan yükümlülük, işkence ve kötü

muamele yasağının maddi boyutunun bir unsurunu, devletin kişilerin fiziksel ve

ruhsal bütünlüklerini idari ve yasal mevzuat aracılığıyla koruma hususundaki

pozitif yükümlülüğünü oluşturmaktadır. Koruma doğrultusunda yetkililerin

bildikleri ya da bilmeleri gerektiği bir kötü muamele tehlikesinin

gerçekleşmesini engellemek için makul tedbirleri almamaları durumunda devletin

Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrası anlamında sorumluluğu ortaya

çıkabilecektir (Süleyman Deveci, B. No: 2013/3017, 16/12/2015, § 81).

51. Anayasa’nın 17. maddesinin amacı, kişinin maddi ve

manevi varlığına ilişkin bir ölüm ya da yaralama olayında mevzuat hükümlerinin

etkili bir şekilde uygulanmasını ve sorumluların tespit edilerek hesap

vermelerini sağlamaktır. Bu bir sonuç yükümlülüğü olmayıp uygun araçların

kullanılması yükümlülüğüdür. Dolayısıyla bu kapsamda açılmış olan tüm davaların

mahkûmiyetle ya da belirli bir ceza kararıyla sonuçlanması zorunluluğu

bulunmamaktadır (Cezmi Demir ve diğerleri, B. No: 2013/293, 17/7/2014, §

127). Ancak usul yükümlülüğünün bir unsuru olarak tespit edilen sorumlulara

fiilleriyle orantılı cezalar verilmeli ve mağdur açısından uygun giderim

sağlanmalıdır (Şenol Gürkan, B. No: 2013/2438, 9/9/2015, § 105). İşlenen

suç ile verilen cezalar arasında orantısızlık olması ya da hiç ceza verilmemesi

durumunda bu tür eylemlerin önlenmesini sağlayabilecek caydırıcı bir etki

ortaya koymaktan oldukça uzak kalınmakta, kişilerin fiziksel ve ruhsal

bütünlüklerinin idari ve yasal mevzuat aracılığıyla korunması hususundaki

pozitif yükümlülüğün yerine getirilememesi sonucu doğmaktadır (Süleyman

Deveci, § 102).

52. Cezasızlık, işlenen bir suçun somut olarak cezasız

kalmasını ifade etmektedir. Cezasızlık; kötü muamele fiillerine yönelik olarak

sorumluların adalet önüne çıkarılmaması, işledikleri suçla orantılı bir biçimde

cezalandırılmaması veya mahkûm edildikleri cezanın infazının sağlanmaması

şeklinde ortaya çıkabilmektedir. İşlenen suç ile verilen cezalar arasında

orantısızlık olması ya da hiç ceza verilmemesi durumunda bu tür eylemlerin

önlenmesini sağlayabilecek caydırıcı bir etki ortaya koymaktan oldukça uzak

kalınmaktadır.

53. Kural, denetim süresi içinde kasten yeni bir suçun

işlenmemesi ve yükümlülüklere uygun davranılması hâlinde, geri bırakılan hükmün

ortadan kaldırılarak kamu davasının 5271 sayılı Kanun'un 223. maddesi uyarınca

düşürülmesi sonucunu doğurduğundan bu özelliğiyle sanık ile devlet arasındaki

cezai nitelikteki ilişkiyi sona erdiren düşme nedenlerinden birini oluşturmaktadır.

Dolayısıyla kişi hakkında verilen HAGB kararı, ceza niteliğinde olmayıp kişiyi

ceza tehdidi altında bırakmaktan ibarettir.

54. HAGB kararının bu niteliğini gözeten Anayasa

Mahkemesi daha önceki birçok kararında, kötü muamele iddiaları yönünden HAGB

kurumunun uygulanmasının, sanığın infaz edilebilir bir ceza almaması sonucunu

doğurduğu ve bu kurumun uygulanmasında mağdurun muvafakati ya da mağdur

açısından manevi bir telafinin sağlanmasının da aranmadığını dikkate alarak

anılan geri bırakma kararının mağdur açısından yeterli ve etkili bir giderim

sağlamadığını değerlendirmiştir (Şenol Gürkan, § 110; Mustafa Rollas,

B. No: 2014/7703, 2/2/2017, § 81).

55. Anayasa'nın 17. maddesine aykırı muamelelerin kamu

görevlileri tarafından değil de üçüncü kişiler tarafından gerçekleştirilmesi

hâlinde devletin pozitif yükümlülükleri kapsamında daha esnek davranma imkânı

bulunmaktadır. Buna karşın failin kamu görevlisi olduğu durumlarda hukuka

aykırı ve son derece ciddi bir fiilin hiçbir şekilde hoş görülemeyeceğinin

gösterilmesi gerekir. Bu anlamda işkence veya kötü muamele gerçekleştirdiği

tespit edilen kamu görevlisi fiilî olarak cezasız bırakılmamalıdır. HAGB

kurumunun kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa’nın 17.

maddesi anlamında işkence, eziyet ve kötü muamele kabul edilen suçlar

bakımından uygulanmayacağına dair yasal düzenlemenin bulunmaması ve ceza

mahkemelerinin uygulamalarının da bu sorunu çözememesi Anayasa’nın 17.

maddesinin devlete yüklemiş olduğu faillere fiilleriyle orantılı cezalar verilmesi

ve mağdurlar açısından uygun giderimin sağlanması şeklindeki usul yükümlülüğü

ile bağdaşmamaktadır.

56. Sonuç olarak

Anayasa Mahkemesinin Atilla Yazar ve diğerleri kararında belirtilen

eksikliklerin (Atilla Yazar ve diğerleri, §§ 123-173) bütünüyle

giderilmesine yönelik kanun koyucu tarafından gerekli değişikliklerin

yapılmadığı, HAGB kurumunun mevcut haliyle -bireysel başvuru kararlarında da

işaret edildiği üzere- kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarını önlemekte yetersiz kaldığı ve başta ifade özgürlüğü ve

toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı olmak üzere temel hak ve

özgürlükler üzerinde caydırıcı etki doğurduğu anlaşılmaktadır.

57. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13., 17., 35.

ve 36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Muammer TOPAL, Recai AKYEL, Selahaddin MENTEŞ, İrfan

FİDAN ile Muhterem İNCE bu görüşe katılmamıştır.

2. Kanun’un

231. Maddesinin (5) Numaralı Fıkranın İkinci ve Üçüncü Cümlelerinin, (6)

Numaralı Fıkrasının Birinci Cümlesinin, (7) Numaralı Fıkrasının, (8) Numaralı

Fıkrasının Birinci, Üçüncü ve Dördüncü Cümleleri ile (9), (10), (11), (13) ve

(14) Numaralı Fıkralarının İncelenmesi

58. 5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinin (5) numaralı

fıkrasının birinci cümlesinin iptali nedeniyle anılan fıkranın ikinci ve üçüncü

cümlelerinin, (6) numaralı fıkrasının

birinci cümlesinin, (7) numaralı fıkrasının (8) numaralı fıkrasının birinci,

üçüncü ve dördüncü cümleleri ile (9), (10), (11), (13) ve (14) numaralı

fıkraların uygulanma imkânı kalmamıştır. Bu

nedenle söz konusu cümle ve fıkralar 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı

fıkrası kapsamında değerlendirilmiş ve bu kurallar yönünden Anayasa’ya uygunluk

denetiminin yapılmasına gerek görülmemiştir.

IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ

59. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı

fıkrasında kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet

Meclisi İçtüzüğü’nün belirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veya

tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesince

iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir.

60. 5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinin

(5) numaralı fıkrasının birinci cümlesinin iptali nedeniyle uygulanma imkânı

kalmayan anılan maddenin (5) numaralı fıkranın

ikinci ve üçüncü cümleleri ile (6), (7), (8), (9), (10), (11), (12), (13) ve

(14) numaralı fıkralarının 6216 sayılı Kanun’un

43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptalleri gerekir.

V. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

61. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da

bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte

yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe

gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede

yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte; 6216 sayılı

Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarak

Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı

günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek

üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

62. Ceza muhakemesinde

HAGB kurumuna yer verilip verilmeyeceği ve yer verildiği takdirde nasıl

uygulanacağı konularında kanun koyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır. Anılan

kuruma yer verilecekse, kurumun Anayasa Mahkemesinin iptal ve hak ihlali

kararlarındaki tespitler ışığında temel hak ve özgürlüklere ilişkin anayasal güvencelere uygun olarak yeniden düzenlenmesi mümkündür. Bu itibarla 5271 sayılı Kanun’un 231. maddesinin (5), (6), (7), (8),

(9), (10), (11), (12), (13) ve (14) fıkralarının iptal edilmeleri nedeniyle

doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden

Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66.

maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükümlerinin kararın Resmî

Gazete’de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

VI.

HÜKÜM

4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza

Muhakemesi Kanunu’nun 231. maddesine;

A.

6/12/2006 tarihli ve 5560 sayılı Kanun’un 23. maddesiyle eklenen;

1.

(5) numaralı fıkranın birinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Muammer TOPAL, Recai

AKYEL, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN ile Muhterem İNCE’nin karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün

Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3)

numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK

BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,

2. (5)

numaralı fıkranın ikinci ve üçüncü cümleleri ile (6), (7), (8), (9), (10), (11)

ve (13) numaralı fıkraların 6216

sayılı Kanun’un 43.

maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince İPTALLERİNE,

iptal hükümlerinin Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un 66.

maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE

YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,

B. 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanun’un 21. maddesiyle

değiştirilen (12) numaralı fıkranın 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince İPTALİNE, iptal hükmünün Anayasa’nın 153.

maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un

66. maddesinin (3) numaralı fıkrası

gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA

YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,

C. 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun’un 562. maddesiyle

değiştirilen (14) numaralı fıkranın 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince İPTALİNE, iptal hükmünün Anayasa’nın 153.

maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un

66. maddesinin (3) numaralı fıkrası

gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA

YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE,

1/6/2023 tarihinde

karar verildi.

Başkan

Zühtü ARSLAN

Başkanvekili

Hasan Tahsin

GÖKCAN

Başkanvekili

Kadir ÖZKAYA

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Muammer TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Rıdvan GÜLEÇ

Üye

Recai AKYEL

Üye

Yusuf Şevki

HAKYEMEZ

Üye

Yıldız

SEFERİNOĞLU

Üye

Selahaddin MENTEŞ

Üye

Basri BAĞCI

Üye

İrfan FİDAN

Üye

Muhterem İNCE

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Mahkememiz sayın çoğunluğu tarafından 4/12/2004

tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (Kanun) 231. maddesinin (5)

numaralı fıkrasının birinci cümlesinin iptaline karar verilmiştir. Aşağıda

açıklanan gerekçelerle bu görüşe katılmamaktayız.

2. Bir normun anlam ve kapsamının belirlenmesi

anayasallık denetimi bakımından önem taşımaktadır. Anayasallık denetiminde ölçü

Anayasa olmakla birlikte bu husus normun ait olduğu hukuk sistemi içerisindeki

yerinin tespiti ile buna göre kazanacağı anlamın gözetilmesine engel değildir.

Başka bir ifadeyle, herhangi bir hukuk kuralının tek başına değil, içinde

bulunduğu metnin tümü gözönünde tutularak yorumlanması gerekir (AYM, E.1984/8,

K.1984/10, 20/09/1984).

3. Klasik anlamda norm denetiminde bir kuralın maddi

hukuk dünyasında yarattığı değişiklik bakımından Anayasa’ya aykırı olup

olmadığı denetlenmektedir. Söz konusu denetimde kuralla ilgili ve gerekli görülen

tüm hukuki müesseseler de gözetilmeli, başka bir ifadeyle kural anılan hukuki

müesseseler ile anlamlandırılmalı ve kuralın bu bağlamda Anayasa’nın herhangi

bir hükmüne aykırı olup olmadığı tespit edilmelidir (AYM, E.2018/122,

K.2020/14, 19/02/2020, § 21).

4. Nitekim Anayasa Mahkemesi de daha önce yapmış olduğu

esasa yönelik incelemelerde hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ile

ilgili kuralların kurumun tamamı gözetilerek değerlendirilmesi gerektiğini

belirtmektedir (AYM, E.2007/42, K.2009/50, 12/3/2009; E.2020/22, K.2020/34,

25/06/2020).

5. İptal edilen kural iki yıl veya daha az süreli

hapis veya adli para cezası ile cezalandırılan sanık hakkında hükmün

açıklanmasının geri bırakılabileceğini öngörmektedir. Şüphesiz kuralın anlam ve

kapsamının tespitinde ait olduğu hukuk sistemi içerisindeki yeri

gözetilmelidir. Ancak HAGB kurumunun anayasallık denetimi bir bütün halinde

yapılacaksa yalnızca iptal edilen kural değil, Mahkememizin önüne getirilen ve

incelenme imkânı olan diğer kurallar da esas bakımından incelenmelidir.

6. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti

eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve

özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu

geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve

tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine

açık olan devlettir.

7. Hukuk devleti ilkesi gereğince kanunların kamu

yararını gerçekleştirmek amacıyla yapılması gerekir. Anayasa Mahkemesince kamu

yararı konusunda yapılacak inceleme, kanunun kamu yararı amacıyla yapılıp

yapılmadığının araştırılmasıyla sınırlıdır. Anayasa’nın çeşitli hükümlerinde

yer alan kamu yararı kavramının Anayasa’da bir tanımı yapılmamıştır. Ancak Anayasa

Mahkemesinin kararlarında da belirtildiği gibi kamu yararı; bireysel, özel

çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yarardır. Kamu yararı

düşüncesi olmaksızın yalnız özel çıkarlar için veya sadece belli kişilerin

yararına kanun hükmü konulamaz. Böyle bir durumun açık bir biçimde ve kesin

olarak saptanması hâlinde söz konusu kanun hükmü Anayasa’nın 2. maddesine

aykırı düşer. Açıklanan istisnai hâl dışında bir kanun hükmünün gereksinimlere

uygun olup olmadığı, hangi araç ve yöntemlerle kamu yararının sağlanabileceği

kanun koyucunun takdirinde olduğundan bu kapsamda kamu yararı değerlendirmesi

yapmak anayasa yargısıyla bağdaşmaz (AYM, E.2020/53, K.2021/55, 14/7/2021, §

23).

8. Ceza hukukunda,

cezanın infaz edilmesiyle güdülen amaç kişiye gerçekleştirdiği haksızlık

dolayısıyla etkili bir uyarıda bulunmak ve pişmanlık duymasını sağlamaktır.

Cezasının infazıyla hükümlünün gelecekte sosyal sorumluluğa sahip olarak suçsuz

bir hayat sürmeye yatkın duruma getirilmesi gerekmektedir. Çağdaş ceza

hukukunda ceza yaptırımlarının belirlenmesindeki temel amaç ise suçlunun

ıslahı, yeniden suç işlemesinin ve toplum için sürekli bir tehlike olmasının

önüne geçme ve dolayısıyla topluma tekrar yararlı bir birey hâline

getirilmesini sağlamaktır. Hürriyeti bağlayıcı cezaların tek yaptırım biçimi

olarak öngörülmesinin suç ve suçluluğu önleme noktasında yetersiz kalması

karşısında, günümüzde geleneksel ceza sistemini tamamlayacak başkaca yaptırım

ve tedbirler uygulanmaya başlanmıştır. Cezaların bireyselleştirilmesine yönelik

bu düzenlemeler, kamu yararının da bir gereğidir (AYM, E.2012/80, K.2013/16,

17/1/2013). HAGB kurumu da suç ve suçlulukla mücadele, caydırıcılık ve suç

işlenmesinin önlenmesi amacıyla kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamında kabul

ettiği bir sistem olup kamu yararı amacına yöneliktir.

9. Hukuk devletinde ceza ve ceza yerine geçen güvenlik

tedbirlerine ilişkin kurallar Anayasa’ya aykırı olmamak üzere ülkenin sosyal,

kültürel yapısı, ahlaki değerleri ve ekonomik hayatın gereksinimlerini gözönüne

alan suç ve ceza politikasına göre belirlenir. Kanun koyucu ceza hukukuna

ilişkin anayasal ilkelere bağlı kalmak koşuluyla hangi eylemlerin suç

sayılacağı, bunun hangi tür ve ölçüdeki ceza yaptırımı ile karşılanacağı

konularında takdir yetkisine sahiptir. Aynı şekilde ceza ve ceza muhakemesi

alanında sistem tercihinde bulunulması, hükmün açıklanmasının geri bırakılması

gibi ceza politikası araçlarına yer verilip verilmeyeceği, verilecek ise bu

kurumun nasıl uygulanacağı konularında da kanun koyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır.

Kanun koyucunun bu konudaki tercih ve takdirinin yerindeliğinin incelenmesi,

anayasal denetimin kapsamı dışında kalmaktadır. (AYM, E.2021/97, K.2022/36,

24/3/2022, § 21).

10. Kanun koyucu, düzenlemeler yaparken hukuk devleti

ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle de bağlıdır. Bu ilke ise elverişlilik,

gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik,

başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, gereklilik

başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, orantılılık

ise başvurulan önlem ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü

ifade etmektedir. Bir kurala uyulmaması nedeniyle kanun koyucu tarafından

öngörülen yaptırım ile ulaşılmak istenen amaç arasında da ölçülülük ilkesi

gereğince makul bir dengenin bulunması zorunludur (AYM, E.2021/98, K.2022/9,

26/1/2022, § 7).

11. HAGB, hapis cezasının ertelenmesi ve kısa süreli

hapis cezasının seçenek yaptırımlara çevrilmesi gibi hükmün ve cezanın

bireyselleştirilmesi araçlarından biridir. Bu kurumun varlığı, uygulanma

koşulları, hüküm ve sonuçlarının neler olduğu, Anayasa’da yer alan ilkelere ve

güvencelere aykırı olmamak kaydıyla, kanun koyucunun takdirinde olmakla

birlikte anılan kurumun ulaşılmak istenen amaç bakımından ölçülü olması

gerekir.

12. Suçun önlenmesi ve suçlulukla mücadele bakımından hürriyeti bağlayıcı cezaların tek yaptırım biçimi olarak

belirlenmesi toplum açısından beklenen neticenin gerçekleşmesine yetmemekte,

tam aksine bir sonucun ortaya çıkmasına yol açabilmektedir. Belirli bir önem

derecesinin altındaki suçlarda kişilerin doğrudan hürriyeti bağlayıcı cezai

yaptırımlara tabi tutulması daha nitelikli ve yoğun biçimde suçun işlenme

nedeni olabilmektedir (AYM, E.2007/14, K.2009/48, 12/03/2009). Suçu işlediği

sabit görülen sanık bakımından bir kısım yükümlülükler de yüklenebilecek

şekilde belirli sürelerle gözetim ve denetim öngören, mümkün olduğunca suçtan

zarar görenin tatminini amaçlayan HAGB kurumunun, özgürlüğü bağlayıcı cezaya son çare olarak


Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

İlgili Hukuk Dalı

Ceza Muhakemesi Hukuku

 

Esas No

2022/120

 

Karar No

2023/107

 

Karar Tarihi

1 Haziran 2023

 

Oy Durumu

Kısmen oyçokluğu, kısmen oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page