Norm Denetimi Kararları · CEZA HUKUKU · NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçuna İlişkin İptal Talebinin Reddi
2022/129 E., 2023/189 K. · 8 Kasım 2023
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 20 Kasım 2026
Kararın Özeti
Anayasa Mahkemesi, halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yaymayı suç sayan kuralı ifade özgürlüğü açısından inceledi. Çoğunluk, bilginin gerçeğe aykırılığının failce bilinmesi, belirli kamusal konularla ilgili olması ve kamu barışını bozmaya elverişli biçimde yayılması şartlarının birlikte arandığını belirtti. Fiilin halkta endişe, korku veya panik yaratma özel amacıyla işlenmesi gerektiğini vurguladı. Bu unsurlar ve kanun yolu güvenceleri nedeniyle sınırlamayı ölçülü görerek iptal talebini oy çokluğuyla reddetti.
Hukuki İlke
Mahkemenin çoğunluk gerekçesine göre ceza sorumluluğu için gerçeğe aykırılığın bilinmesi, özel amaç ve kamu barışını bozmaya elverişlilik birlikte aranır. Elverişlilik, somut delil veya olgularla ortaya konulmalıdır.
Sonuç
Türk Ceza Kanunu’nun 217/A maddesine ilişkin iptal talebi 8 Kasım 2023’te oy çokluğuyla reddedildi. Yürürlüğü durdurma talebi de reddedildi. Karar 23 Şubat 2024 tarihli ve 32469 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı.
İlgili Mevzuat
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 13, 26
Kararda anılan5237 sayılı Türk Ceza Kanunu — m. 217/A
Kararda anılan7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun — m. 29
Kararda anılan
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı
: 2022/129
Karar Sayısı
: 2023/189
Karar Tarihi
: 8/11/2023
R.G.Tarih-Sayı
: 23/2/2024-32469
İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri Engin
ALTAY, Özgür ÖZEL ve Engin ÖZKOÇ ile birlikte 132 milletvekili
İPTAL
DAVASININ KONUSU: 13/10/2022 tarihli ve
7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun’un 29. maddesiyle 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’na
eklenen 217/A maddesinin Anayasa’nın 2., 13., 25., 26., 28., 38. ve 153.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına
karar verilmesi talebidir.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ
Kanun’un iptali talep edilen 217/A maddesi
şöyledir:
“Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen
yayma
Madde 217/A- (Ek:13/10/2022-7418/29 md.)
(1) Sırf halk arasında endişe,
korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış
güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi,
kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla
kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
(2) Fail, suçu gerçek kimliğini
gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi hâlinde, birinci
fıkraya göre verilen ceza yarı oranında artırılır.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi
İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf
Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan
FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 26/10/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma
talebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Burak FIRAT
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanun hükmü, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Anlam ve Kapsam
3. Dava konusu kural ile halkı yanıltıcı bilgiyi
alenen yayma suçu ihdas edilmiştir.
4. Kuralın (1) numaralı fıkrasında sırf halk arasında
endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin
iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir
bilgiyi kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimselerin bir
yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağı hükme bağlanmıştır.
5. Kuralda düzenlenen suçun oluşabilmesi için gerçeğe
aykırı bir bilginin var olması, bu bilginin ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu
düzeni ve genel sağlığı ile ilgisinin bulunması, yine söz konusu bilginin kamu
barışını bozmaya elverişli olması ve alenen yayılması, son olarak da failin
sırf halk arasında endişe, korku ve panik yaratmak amacıyla hareket etmesi
gerektiği anlaşılmaktadır.
6. Kuralın (2) numaralı fıkrasında ise failin bu suçu gerçek
kimliğini gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi hâlinde
cezanın yarı oranında artırılacağı öngörülmüştür.
7. Kuralda halk arasında endişe, korku veya panik
yaratmak saikiyle ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu
düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını
bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimsenin cezalandırılacağı ifade
edildiğinden suçun faili herkes olabilir.
8. Ayrıca kuralla düzenlenen halkı yanıltıcı bilgiyi
alenen yayma suçu, 5237 sayılı Kanun’un “Özel Hükümler” başlıklı ikinci
kitabının “Topluma Karşı Suçlar”ı düzenleyen üçüncü kısmının “Kamu Barışına Karşı
Suçlar” başlıklı beşinci bölümünde yer almakta olup söz konusu Kanun’un
218. maddesi, bu bölümün tamamı için ortak hüküm niteliğindedir. Anılan
maddenin (1) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinde haber verme sınırlarını
aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamalarının suç
oluşturmayacağı hükme bağlanmıştır. Bu itibarla haber verme sınırlarını aşmayan
ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları niteliğindeki fiiller kuralda
düzenlenen suçun kapsamında yer almayacaktır.
B. İptal Talebinin Gerekçesi
9. Dava dilekçesinde özetle;
-Kuralda düzenlenen suçla ifade özgürlüğüne ağır bir müdahalede
bulunulduğu, gerçeğe aykırı bilgi kavramının belirsizlik taşıdığı, gerçeğin çok
boyutlu olmasından dolayı kuralın yorum ve uygulanmasında öngörülemez
sonuçların ortaya çıkabileceği, kuralda geçen iç ve dış güvenlik, kamu
düzeni ve genel sağlık gibi ifadelerle soyut kategorilerin oluşturulduğu,
bu nedenle failin kastını tespit etmenin uygulayıcılar açısından kolay
olmayacağı, bu anlamda suçun manevi unsurunun da belirsiz olduğu,
-Yine kuralda yer verilen kamu barışı ibaresinin
ifade özgürlüğünün sınırlanmasında öngörülen meşru amaçlardan biri olmadığı,
Türk hukukunda hem erişim engelleme hem de ceza normu olarak kamu düzenini
bozucu nitelikteki yanlış bilgiyle mücadele edebilecek diğer araçların da
bulunduğu, suç için öngörülen ceza nedeniyle tutuklama tedbirine
başvurulmasının mümkün olduğu, bu durumun caydırıcı etki meydana getireceği,
düzenlemenin Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarına da aykırı olduğu,
belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 13., 25., 26., 28., 38. ve 153.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
10. Anayasa’nın
25. maddesinin birinci fıkrasında herkesin düşünce ve kanaat özgürlüğüne sahip
olduğu belirtildikten sonra “Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti”
başlıklı 26. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, düşünce ve kanaatlerini
söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve
yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın
haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar.” hükmüne yer
verilerek ifade özgürlüğü güvence altına alınmıştır.
11. İfade
özgürlüğü; kişinin haber ve bilgilere, başkalarının fikirlerine serbestçe
ulaşabilmesi, düşünce ve kanaatlerinden dolayı kınanamaması, bunları tek başına
veya başkalarıyla birlikte çeşitli yollarla serbestçe ifade edebilmesi,
anlatabilmesi, savunabilmesi, başkalarına aktarabilmesi ve yayabilmesi anlamına
gelir. Çoğunluğa muhalif olanlar da dâhil olmak üzere düşüncelerin her türlü
araçla açıklanması, açıklanan düşünceye paydaş sağlanması, düşünceyi
gerçekleştirme ve başkalarını bu konuda ikna etme çabaları, bu çabaların
hoşgörüyle karşılanması çoğulcu demokratik düzenin gereklerindendir.
Dolayısıyla toplumsal ve siyasal çoğulculuğu sağlamak, her türlü düşüncenin
barışçıl bir şekilde serbestçe ifade edilmesiyle mümkündür. Bu itibarla
düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü demokrasinin işleyişi için yaşamsal
önemdedir (Bekir Coşkun, [GK], B. No: 2014/12151, 4/6/2015, §§ 33-34; Mehmet
Ali Aydın [GK], B. No: 2013/9343, 4/6/2015, §§ 42, 43; Tansel Çölaşan,
B. No: 2014/6128, 7/7/2015, §§ 35-36, 38).
12. Düşünceyi açıklama ve yayma
özgürlüğü, sadece düşünce ve kanaate sahip olma özgürlüğünü değil aynı
zamanda sahip olunan düşünce ve kanaati (görüşü) açıklama ve yayma, buna
bağlı olarak haber veya görüş alma ve verme özgürlüklerini de
kapsamaktadır. Bu çerçevede düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü, insanın
serbestçe haber ve bilgilere, başkalarının fikirlerine ulaşabilmesi, edindiği
düşünce ve kanaatlerden dolayı kınanamaması ve bunları tek başına veya
başkalarıyla birlikte çeşitli yollarla serbestçe ifade edebilmesi,
anlatabilmesi, savunabilmesi, başkalarına aktarabilmesi ve yayabilmesi anlamına
gelir (Emin Aydın, B. No: 2013/2602, 23/1/2014, § 40; Nilgün Halloran, B. No: 2012/1184, 16/7/2014, § 29). Bu
bakımdan bilgi yaymanın veya haber aktarmanın da ifade özgürlüğü kapsamında
olduğu açıktır.
13. Dava konusu
kuralla sırf halk arasında endişe, korku
veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış
güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi
kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimselere hürriyeti bağlayıcı ceza verilmesi öngörülmek suretiyle ifade özgürlüğüne sınırlama
getirilmektedir.
14. Anayasa’nın
13. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca
Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak
kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna,
demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.
15. Buna göre
ifade özgürlüğüne sınırlama getirilirken temel hak
ve özgürlüklerin sınırlanması rejimini düzenleyen Anayasa’nın 13. maddesinin
gözönünde bulundurulması gerekmektedir. Anayasa’nın söz konusu maddesi uyarınca
ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamaların kanunla
yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebeplerine, demokratik toplum
düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olması zorunludur.
16. Bu kapsamda ifade özgürlüğünü sınırlamaya yönelik kanuni
bir düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kuralların keyfîliğe izin vermeyecek düzeyde belirli, ulaşılabilir ve
öngörülebilir nitelikte olması gerekir.
17. Esasen temel hak ve
özgürlükleri sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın 2.
maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk
devletinde kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir
duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,
uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına
karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler
hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk
normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde
devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven
duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,
K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama
ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan
hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.
18. Kanunilik şartı kapsamında kuralın belirsizliğe yol
açıp açmadığı değerlendirilirken kuralda düzenlenen suçun unsurlarının dikkate
alınması gerekir. Kural uyarınca suçun oluşabilmesi için öncelikle gerçeğe
aykırı bir bilginin varlığı gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi ifade ve basın
özgürlüğü kapsamında vermiş olduğu kararlarında, haberlerde veya makalelerde
yer alan ifadelerin olgusal temele dayanıp dayanmadığı, uyuşmazlık konusu açıklamanın somut unsurlarla yeterince desteklenip
desteklenmediği hususlarını çatışan haklar arasında dengeleme
yapılabilmesinin ölçütlerinden biri olduğunu ifade etmiştir (Uğurlu Gazetecilik Basın Yayın Matbaacılık Reklamcılık
Ltd. Şti. (3), B. No: 2016/5653,
9/1/2020, § 49; Estetik Yayıncılık A.Ş. (2), B. No:
2017/30591, 13/1/2021, § 47).
19. Anayasa Mahkemesi ayrıca basın özgürlüğü kapsamında bir değerlendirme yapılırken basının bir
olgunun doğruluğunu kanıtlayan savcı gibi hareket etmesinin kendisinden
beklenemeyeceğini, basının araştırma yükümlülüğünün somut gerçeklik anlamında
değil yayının yapıldığı andaki olayın ortaya çıkma biçimine uygunluk olarak
anlaşılması gerektiğini belirtmiştir (benzer değerlendirmeler için bkz. Orhan
Pala, B. No: 2014/2983,15/2/2017, § 51; Uğurlu Gazetecilik Basın Yayın
Matbaacılık Reklamcılık Ltd. Şti. (2) [GK], B. No: 2016/12313, 26/12/2019,
§ 52).
20. Benzer şekilde Yargıtay da basın özgürlüğü ile
kişilik haklarının çatıştığı olaylara ilişkin verdiği kararlarında görünürdeki
gerçekliğe uygun bir yayının hukuka aykırı kabul edilemeyeceğini ve yayın
yoluyla kişilik hakkı ihlal edilen kişinin tazminat talebinde bulunamayacağını
kabul etmiştir. Söz konusu kararlara göre, görünürdeki gerçekliğe uygun bir
haberin maddi gerçekliğe aykırı olması nedeniyle tazminat istenmesi mümkün
değildir. Görünür gerçeklik ise o anda belirlenen, var olan ve orta düzeydeki
kişilerce de kabul edilen olguları ifade etmektedir.
21. Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararları dikkate
alındığında kuralda ifade edilen ve yargı makamları tarafından gözetilecek olan
gerçekliğin mutlak bir gerçeklik değil, olgusal temele dayanan bir gerçeklik
olduğu anlaşılmaktadır.
22. Bu kapsamda diğer
önemli bir husus ise ifadeye konu bilginin gerçekliğinin kanıtlanabilir olup
olmamasıdır. Bu açıdan gerçeğe aykırı bilgi ancak doğruluğu kanıtlanabilir
nitelikteki olay ve olgularla ilgili olabilecektir. Buna bağlı olarak bilginin
gerçekliği, ifadeye konu olgularla sınırlı bir şekilde düşünülmelidir.
Dolayısıyla ifadeye konu değer yargılarının veya bu yargılardaki hataların
anılan suç kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir (Aras Türay ve diğerleri, “Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu
(TCK M.217/A): Ceza Hukukuna İlişkin Değerlendirmeler”, İstanbul Bilgi
Üniversitesi İnsan Hakları Hukuku Uygulama ve Araştırma Merkezi, 2022, s.12).
23. Gerçeğe aykırı bilgi ile ilgili gözetilmesi gereken
başka bir husus da failin alenileştirerek yaydığı bilginin bu aşamada gerçeğe
aykırı olduğunu bilmesi gerektiğidir. Bu bağlamda yayıldığı anda gerçeğe aykırı
olduğu bilinmeyen veya gerçeğe aykırılığı daha sonra ortaya çıkan bilgiler bu
kapsamda değerlendirilemeyecek ve dolayısıyla kuralda düzenlenen suç
oluşmayacaktır.
24. Suçun oluşabilmesi için gereken bir diğer unsur,
gerçeğe aykırı bilginin ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel
sağlığı ile ilgili olmasıdır. Gerçeğe aykırı bir bilgi anılan üç husustan
biriyle ilgili olmadığı takdirde fiil suç kapsamında değerlendirilmeyecektir.
25. Gerçeğe aykırı bilginin suç kapsamında
değerlendirilebilmesi için diğer bir şart ise söz konusu bilginin kamu barışını
bozmaya elverişli nitelikte olmasıdır. Kamu barışı, toplumu oluşturan
bireylerin sosyal sınıf, ırk, din, mezhep,
cinsiyet gibi farklılıklarının barış ve güven içinde korunduğu ve birlikte
yaşama duygusunun sağlandığı bir düzenin varlığını ifade etmektedir. Bu anlamda
kamu barışının bozulması, toplumu oluşturan bireylerin sahip olduğu
farklılıklar arasındaki ahengin bozulması anlamına gelmektedir. Dolayısıyla gerçeğe
aykırı bilginin kamu barışını bozmaya elverişli olduğunun somut dava
koşullarında hangi delil ve/veya olgularla tespit edileceği yargı makamlarınca
gerekçelendirilecektir.
26. Kuralla ihdas edilen suçun diğer bir unsuru gerçeğe
aykırı bilginin alenen yayılması şartının gerçekleşmesidir. Yargıtaya
göre aleniyet, herkesin veya birçok kimsenin okuyup görmesiyle değil, okuyup
görebilmesi mümkün ve muhtemel olan yerlerde fiilen işlenmesiyle sağlanır.
Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçu kamu barışına karşı suçlar hakkındaki
beşinci bölümde yer almaktadır. Buradaki aleniyet ifadesinden, suçun belirli
kişi veya kişilere karşı değil, genel olarak kamuya karşı işlenmesi hâlini anlamak
gerekmektedir.
27. Son olarak suçun oluşabilmesi için gerçeğe aykırı bilginin sırf
halk arasında endişe, korku, panik yaratmak saikiyle
yayılması gerekliliğidir. Bu bakımdan failin
gerçek olmayan bilgiyi yaymasında endişe, korku ve panik yaratma amacı
bulunmuyorsa suçun oluşmayacağı kabul edilmelidir. Bu itibarla kuralda
öngörülen suçun ancak özel kasıtla işlenebileceği anlaşılmaktadır.
28. Öte yandan her
kuralda olduğu gibi dava konusu kuralla ilgili bazı uygulama sorunlarının
ortaya çıkabileceği söylenebilir. Kanun yapma tekniğinin doğası gereği kanunlar
genel ve soyut nitelikte kurallar olup kanun koyucu tarafından somut olayın
özelliğine göre değişebilecek tüm çözümlerin önceden kuralda düzenlenmesi
mümkün değildir. Bu bağlamda mevcut uyuşmazlıklara ilişkin sorunların her somut
olayın özelliği dikkate alınarak kuralın amacına uygun şekilde yorumlanması
suretiyle mahkeme içtihatlarıyla çözülmesi gerekmektedir. Kuralın lafzı ile
amacı birlikte yorumlanarak çözülebilecek sorunların uygulamaya ilişkin olduğu
açıktır. Bu nedenle de kuraldan ziyade kuralın yorumlanmasıyla ilgili olarak
çıkabilecek sorunlar anayasallık denetiminin konusu dışında kalmaktadır (AYM,
E.2017/135, K.2019/35, 15/5/2019, § 31).
29. Bu itibarla suçun maddi
ve manevi unsurlarının, suça ilişkin yaptırımın niteliğinin ve miktarının,
suçun nitelikli hâllerinin kuralda herhangi bir
tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğinde
kuralın belirsiz ve öngörülmez nitelikte olduğundan söz edilemez. Bu yönüyle kuralın
kanunilik şartını taşıdığı anlaşılmaktadır.
30. Anayasa’nın 26. maddesinde ifade
özgürlüğü sınırsız bir hak olarak düzenlenmemiş, anılan maddenin ikinci
fıkrasında bu hakkın millî güvenlik, kamu
düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların
cezalandırılması, devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin
açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının
ya da kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin
gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabileceği öngörülmüştür.
31. İfade
özgürlüğü, toplumun ilerlemesi ve bireylerin gelişmesi için esaslı şartlardan
biri olan demokratik toplumun ana temellerinden birini oluşturur. Demokratik
toplum özgür ve özgün düşüncelerin varlığı ile gelişir. Özgür ve özgün
düşüncelerin varlığı ise ancak sağlıklı bir bilgi akışının sağlanmasıyla mümkün
olabilir. Teknolojik gelişmelerin de etkisiyle günümüzde bilginin yayılma hızı
oldukça artmıştır. Bu durum birçok olumlu unsuru bünyesinde taşısa da gerçeğe
aykırı bilgilerin doğruların yerini alması, bireylerde özgün kanaat oluşumunu
olumsuz yönde etkilemektedir. Bu itibarla sırf halk arasında endişe, korku veya
panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği,
kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi kamu
barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimselerin hürriyeti bağlayıcı
ceza ile cezalandırılması, kamu barışının korunması ve bu suretle kamu
düzeninin bozulmasının önlenmesi amacına katkı
sunacağı açıktır. Bu itibarla kuralın kamu düzeninin ve güvenliğinin korunması
ve sağlanmasına yönelik meşru bir amacının bulunduğu anlaşılmaktadır.
32. İfade özgürlüğüne yönelik bir
sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olması, bir başka
ifadeyle demokratik toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması gerekir
(Mehmet Ali Aydın, §§ 68-73; AYM, E.2018/137, K.2022/86, 30/06/2022, §
21).
33. Gerçeğe
aykırı bir bilginin kamu barışını bozmaya elverişli bir şekilde yayılmasının ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı
ile ilgili önemli kamusal menfaatleri tehlikeye
atabileceği, ayrıca anılan bilginin kamusal tartışmalara herhangi bir katkı
sağlamayacağı dikkate alındığında kuralla getirilen düzenlemenin zorunlu bir
toplumsal ihtiyacı karşılamaya yönelik olmadığı söylenemez.
34. Anayasa’nın 13. maddesinde ifade edilen ölçülülük ilkesi, temel hak ve
özgürlüklerin sınırlandırılmasında dikkate alınması gereken bir diğer ilkedir.
Anayasa’nın anılan maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesi, elverişlilik,
gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik
öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli
olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın
zorunlu olmasını diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama aracı
ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen
sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi
gerekliliğini ifade etmektedir.
35. Sırf
halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle,
ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe
aykırı bir bilginin kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayılmasının
yaptırıma bağlanmasının kamu düzeninin ve güvenliğinin bozulmasına karşı
caydırıcı bir etki meydana getireceği gözetildiğinde kuralın kamu düzeninin ve güvenliğinin korunması ve sağlanması
şeklindeki meşru amaca ulaşma bakımından elverişli olmadığı söylenemez.
36. Öte yandan düzenlemenin niteliği dikkate alındığında
kuralda öngörülen fiilin suç olarak yaptırıma bağlanmasının objektif ve kabul
edilebilir nedenlerinin bulunduğu, bu yönüyle kuralın öngörülen meşru amaca ulaşma bakımından gerekli olduğu anlaşılmaktadır.
37. Orantılılık ilkesi
gereği ifade hürriyetinin sınırlandırılması hâlinde elde edilmek istenen kamu
yararı ile bireyin hakları arasında makul bir denge kurulmalıdır. Ayrıca kuralda
temel hakka yönelik sınırlamanın amacına uygun ve orantılı bir şekilde
kullanılmasını sağlayacak yasal güvencelere de yer verilmesi gerekir.
38. Ceza hukukunda kişinin bir suç nedeniyle
cezalandırılabilmesi için suçun maddi ve manevi unsurlarının birlikte
gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu kapsamda dava konusu kuralda ilk olarak fail
tarafından gerçeğe aykırı olduğu bilinen bir bilginin varlığı gerekmektedir.
Yine kurala göre bu bilgi ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel
sağlığı ile ilgili olmalıdır. Kural suçun oluşabilmesi için ayrıca ülkenin iç
ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili olan ve fail
tarafından gerçeğe aykırılığı bilinen bu bilginin kamu barışını bozmaya
elverişli şekilde alenen yayılması şartının gerçekleşmesini aramaktadır.
Gerçeğe aykırı bilginin kamu barışını bozmaya elverişli olma şartı suçun maddi
unsurlarından biri olarak düzenlenmiştir. Bu bakımdan bir eylemin kural
kapsamındaki suçu oluşturduğu yargı makamlarınca değerlendirilirken kamu
barışını bozmaya elverişliliği delil ve/veya olgularla ortaya konulacaktır. Son
olarak suç ancak gerçeğe aykırı olduğu fail tarafından bilinen bir bilginin
sırf halk arasında endişe, korku, panik yaratma saikiyle
yayılması hâlinde oluşacaktır. Bu itibarla anılan şartlardan herhangi birinin
gerçekleşmemesi durumunda kuralda düzenlenen suçun oluşmayacağı açıktır.
39. Ayrıca suçun temel şekli için öngörülen yaptırımın
türü ve miktarı, suçun nitelikli hâllerinin tehlike düzeyi dikkate alınarak
belirlenen artırım oranı, verilen hükme karşı ilgililerin istinaf ve temyiz
kanun yollarına başvurma imkânının bulunduğu gözetildiğinde kuralın öngördüğü
sınırlamanın orantılılık ilkesiyle çelişmediği, bu çerçevede kuralın ölçülülük
ilkesiyle bağdaşmayan bir yönünün bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
40. Açıklanan nedenlerle kural,
Anayasa’nın 13. ve 26. maddelerine aykırı değildir. İptal talebinin reddi
gerekir.
Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ
ve Kenan YAŞAR bu görüşe katılmamışlardır.
Kuralın
Anayasa’nın 2., 25., 28. ve 38. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise
de bu bağlamda belirtilen hususların
Anayasa’nın 13. ve 26. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında
ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2., 25., 28. ve 38. maddeleri yönünden
ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir.
Kuralın Anayasa’nın 153. maddesiyle
ilgisi görülmemiştir.
IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ
41. Dava dilekçesinde özetle, dava konusu kuralın uygulanması
hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek
yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir.
13/10/2022 tarihli ve
7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun’un 29. maddesiyle 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’na
eklenen 217/A maddesine yönelik iptal talebi 8/11/2023 tarihli ve E.2022/129,
K.2023/189 sayılı kararla reddedildiğinden bu maddeye ilişkin yürürlüğün
durdurulması talebinin REDDİNE 8/11/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir.
V. HÜKÜM
13/10/2022 tarihli ve 7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı
Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 29. maddesiyle 26/9/2004
tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’na eklenen 217/A maddesinin Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve iptal talebinin REDDİNE, Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Engin
YILDIRIM, M. Emin KUZ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ ile Kenan YAŞAR’ın
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA 8/11/2023 tarihinde karar
verildi.
Başkan
Zühtü ARSLAN
Başkanvekili
Hasan Tahsin GÖKCAN
Başkanvekili
Kadir ÖZKAYA
Üye
Engin YILDIRIM
Üye
Muammer TOPAL
Üye
M. Emin KUZ
Üye
Rıdvan GÜLEÇ
Üye
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Üye
Yıldız SEFERİNOĞLU
Üye
Selahaddin MENTEŞ
Üye
Basri BAĞCI
Üye
İrfan FİDAN
Üye
Kenan YAŞAR
Üye
Muhterem İNCE
KARŞIOY GEREKÇESİ
1. 13/10/2022 tarihli ve
7418 sayılı Basın Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun’un 29. maddesiyle 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’na (TCK) eklenen 217/A
maddesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal talebinin reddine karar
verilmiştir.
2. Dava konusu kuralın (1)
numaralı fıkrası uyarınca “Sırf halk arasında endişe, korku veya panik
yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu
düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını
bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis
cezasıyla cezalandırılır.” Maddenin (2) numaralı fıkrasında da failin “suçu
gerçek kimliğini gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi
hâlinde” cezanın yarı oranında artırılması öngörülmektedir.
3. Kural, Anayasa’nın 26.
maddesinde korunan ifade özgürlüğüne bir sınırlama getirmektedir. Bu
sınırlamanın Anayasa’ya aykırı olmaması için Anayasa’nın 13. maddesinde
öngörülen şartların sağlanması gerekir. Bu bağlamda ifade özgürlüğü 26.
maddenin ikinci fıkrasında belirtilen kamu düzeni ve kamu güvenliğinin
korunması gibi sebeplerle ve kanunla sınırlandırılabilir. Ancak bu sınırlama,
hakkın özüne dokunmamalı, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine de uygun olmalıdır.
4. Temel hak ve
özgürlüklerin sınırlandırılmasında adeta ön şart olan kanunilik, sadece şekli
anlamda “kanun” adı altında bir normun bulunmasıyla sağlanamaz. Bu
normun aynı zamanda hem kişiler hem de kamu otoriteleri yönünden herhangi bir
duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,
öngörülebilir ve uygulanabilir olması, ayrıca kamu gücünün keyfi uygulamalarına
karşı koruyucu önlem içermesi gerekmektedir. Esasen temel hakları sınırlayan
kanunların bu niteliklere sahip olması aynı zamanda Anayasa’nın 2. maddesinde
güvence altına alınan, hukuki güvenlik ve belirlilik gibi temel unsurları
ihtiva eden hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir (bkz. AYM, E. 2015/41, K.
2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154; E.2021/97, K.2022/36, 24/03/2022, § 18; (AYM,
E.2023/102, K.2023/203, 30/11/2023, § 26; İ.K. [GK], B.No: 2019/20904, 15/4/2021, § 47 ).
5. Dava konusu kuralda
somut, belirli ve öngörülebilir olan neredeyse tek husus vardır, o da öngörülen
hapis cezasının bir yıldan üç yıla kadar olmasıdır. Bunun dışında suçun
unsurları ve aranan sâik tamamen soyut, yoruma ve subjektif değerlendirmelere açık mahiyettedir.
6. Bunların başında “gerçeğe
aykırı bilgi” ibaresi gelmektedir. Buradaki belirsizlik iki yönlüdür.
Birincisi “gerçek” ibaresi, doğası itibarıyla belirlenmesi zor bir
durumu ifade etmektedir. İkincisi “gerçeğe aykırı” olup olmadığı
belirlenecek bilginin alanı oldukça geniş bir şekilde düzenlenmiştir. Ülkenin
iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili olan tüm bilgiler
suçun kapsamındadır. Bu kavramların elastiki ve yoruma açık olduğu dikkate
alındığında, hemen her türlü bilginin yayılmasının suç kapsamına alındığı
anlaşılacaktır.
7. Diğer yandan, gerçeğe
aykırı bir bilginin yayılmasının suç olarak kabul edilmesi için, söz konusu
bilginin “kamu barışını bozmaya elverişli şekilde” alenen yayılması
gerekmektedir. Kuralda yer alan “elverişli” ibaresinin yoruma açık
olduğu ve belirsizlik taşıdığı görülmektedir. Bu belirsizlik kuralla düzenlenen
tehlike suçunun “soyut” veya “somut” olup olmadığı noktasında
tartışmalara yol açacak niteliktedir.
8. Dava konusu kuralın
gerekçesinde fiilin “kamu barışını bozmaya elverişli” olması şartından
hareketle öngörülen suçun “somut tehlike suçu olduğu” belirtilmiştir.
Hâlbuki, benzer nitelikteki somut tehlike suçlarında “açık ve yakın tehlike”
kriterine yer verilmiştir. Sözgelimi TCK’nın “Suçu ve suçluyu övme”
başlıklı 215. maddesinde bu suçun failinin “bu nedenle kamu düzeni açısından
açık ve yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinde” cezalandırılması
öngörülmektedir. Aynı Kanun’un 216. maddesi uyarınca da halkı kin ve düşmanlığa
tahrik suçu, bu fiil nedeniyle “kamu güvenliği açısından açık ve yakın bir
tehlikenin ortaya çıkması halinde” oluşacaktır.
9. Dava konusu kural ise
suçun oluşması için somut bir tehlikenin ortaya çıkması şartını aramamaktadır.
Başka bir ifadeyle, suçun oluşup oluşmadığı belirlenirken gerçeğe aykırı
bilginin yayılması fiili nedeniyle kamu barışını bozmaya yönelik açık ve
yakın bir tehlikenin ortaya çıkması hâlinin bulunup bulunmadığına
bakılmayacaktır. Bu da öngörülen suçun “soyut tehlike suçu” olduğunu
akla getirmektedir. Zira gerçeğe aykırı bir bilginin yayılması sonucunda kamu
barışının fiilen bozulmuş olması değil, buna “elverişli” olması
yeterlidir. Nitekim Yargıtay içtihatlarında da elverişlilik suçu şeklinde
düzenlenen suçlar bakımından elverişliliğin tespitiyle yetinildiği, elverişli
hareketin somut bir tehlike meydana getirip getirmediğine ayrıca bakılmadığı
anlaşılmaktadır (bkz. Yargıtay 8. C.D., E. 2019/10194, K. 2019/11813,
3/10/2019).
10. Bunun yanında suçun “Sırf
halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak” şeklinde ifade edilen saikinin de sorunlu olduğu açıktır. Bir bilginin halk
arasında “endişe”, “korku” veya “panik” yaratıp
yaratmadığı/yaratmayacağı nasıl belirlenecektir? Dahası bazı bilgiler ve
görüşlerin açıklanması halk arasında “endişe” veya “korku”
yaratabilir. Bu durum esasen ifade özgürlüğünün doğasında vardır. Nitekim
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesinin sıklıkla vurguladıkları
üzere “ifade özgürlüğü, sadece kabul gören veya zararsız yahut kayıtsızlık
içeren bilgiler ya da fikirler için değil aynı zamanda kırıcı, şok edici veya
rahatsız edici olanlar için de geçerlidir” (Handyside/Birleşik
Krallık, B.No: 5493/72,
7/12/1976, § 49; Bekir Coşkun [GK], B.No:
2014/12151, 4/6/2015, § 36; AYM, E.2017/162, K.2018/100, 17/10/2018, §109).
Benzer şekilde, ifade özgürlüğünün belli ölçüde “abartıya ve hatta
kışkırtmaya izin verecek şekilde geniş yorumlanması gerektiği”ne dikkat çekilmiştir (Zübeyde
Füsun Üstel ve diğerleri [GK], B. No: 2018/17635, 26/7/2019, §
102).
11. Dava konusu kuralda
keyfi ve öngörülemez uygulamalara yol açmaya elverişli olan tüm bu
belirsizlikler, ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin kanunilik şartını
sağlamadığı anlamına gelmektedir. Bununla birlikte bir an için kuralın belirli
olduğu ve kanunilik şartını sağladığı düşünülse bile Anayasa’nın 13. maddesine
aykırı olmaması için demokratik toplum düzeninin gereklerine de uygun olması
gerekmektedir.
12. Anayasa Mahkemesi
kararlarında vurgulandığı üzere, Anayasa’nın 26. maddesinde güvence altına
alınan ifade özgürlüğü demokrasinin vazgeçilmez unsurudur. Demokratik toplum
şiddet içermemek kaydıyla her türlü görüşün savunulabildiği, serbestçe ifade
edilebildiği ve başkalarıyla paylaşılabildiği bir ortamın varlığını gerektirir.
Farklı görüşlerin ifade edilemediği bir toplumda çoğulculuktan, çoğulculuğun
olmadığı bir toplumda da demokrasiden söz edilemez. Birbirinden farklı
düşüncelerin her türlü araçla açıklanması, bu yönde başkalarını ikna etme
çabaları ve buna ilişkin çabaların hoşgörüyle karşılanması çoğulcu demokratik
düzenin gereklerindendir (AYM, E.2017/162, K.2018/100, 17/10/2018, § 112).
13. Demokratik toplum düzeni
hoşa gitmeyen, toplumun bir kesimi için şok ve rahatsız edici sözlerin de ifade
özgürlüğü kapsamında korunmasını gerektirmektedir. Dava konusu kural ise hoşa
gitmeyen ve rahatsız edici bulunan bilgilerin “gerçeğe aykırı” olduğu
gerekçesiyle paylaşılmasını engellemeye ve bu konuda caydırıcı bir işlev
görmeye oldukça elverişli bir düzenlemedir.
14. Kural kaçınılmaz olarak
“gerçeklik” konusunda bir denetimi, bu kapsamda alenen yayılan suça konu
bilginin “gerçek” olup olmadığı tartışmasını beraberinde getirecektir.
Unutmamak gerekir ki, tarih boyunca düşünceyi bastıranların en büyük gerekçesi
“gerçek” iddiası olmuştur. “Hakikat”in
sihirli küresine sahip olduğunu düşünenler, kendileri gi
Benzer Kararlar
Cumhurbaşkanına Hakarette Paylaşım Delili
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Kalıcı Yasağa Dönüşen Kitap ve Dergi Toplatma Kararları
İlgili Sayfalar
Ceza Hukuku ve İfade Özgürlüğüne İlişkin Kararlar
Anayasa Mahkemesinin Seçme Norm Denetimi Kararları
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu
Karar Türü
Norm Denetimi
Esas No
2022/129
Karar No
2023/189
Karar Tarihi
8 Kasım 2023
Oy Durumu
Oy birliği ve oy çokluğu
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları
Hesaplama Araçları