Bireysel Başvuru Kararları · AİLE HUKUKU · HAK İHLALİ OLMADIĞI · BİREYSEL BAŞVURUNUN KABUL EDİLEMEZLİĞİ
Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm — Soybağı Davası Kesinleşmeden Çocukla Tedbiren Kişisel İlişki Kurulması
B. No: 2014/5974 · 26 Aralık 2017
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 20 Kasım 2026
Kararın Özeti
Boşanma yargılamasında, nüfusta baba görünen kişinin çocuğun biyolojik babası olmadığı DNA raporuyla belirlendi. Soybağının reddi hükmü henüz kesinleşmeden çocukla bu kişi arasında geçici kişisel ilişki sürdürüldü. Anayasa Mahkemesi, DNA raporunun tek başına nüfus kaydını değiştirmediğini vurguladı. Çocukla bir süre birlikte yaşamış kişi arasındaki duygusal bağı, kişisel ilişkinin geçici niteliğini ve değerlendirmede uzman raporlarının kullanılmasını gözeterek aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediğine karar verdi.
Hukuki İlke
Soybağına ilişkin DNA raporu nüfus kaydını kendiliğinden değiştirmez. Geçici kişisel ilişki, soybağı süreci ve çocukla kurulmuş bağ göz önüne alınarak değerlendirilir.
Sonuç
Aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediğine karar verildi. Kayyım atanması ve soybağı yargılamasına ilişkin makul süre şikâyetleri farklı gerekçelerle kabul edilemez bulundu.
İlgili Mevzuat
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 286 ve devamı
Kararda anılanTürkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 20, 36, 141
Kararda anılan
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir. Kişileri belirleyebilen bilgiler “...” ile gizlenmiştir.
TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
... VE ...
BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2014/5974)
Karar Tarihi: 26/12/2017
R.G. Tarih ve Sayı: 23/2/2018-30341
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Burhan ÜSTÜN
Üyeler
:
Hicabi
DURSUN
Kadir ÖZKAYA
Rıdvan GÜLEÇ
Yusuf Şevki
HAKYEMEZ
Raportör
:
Özgür DUMAN
Başvurucular
:
1. ...
2. ...
Vekili
:
Av. ...
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru; soy bağının reddi için kayyım atanma zorunluluğunun
bulunması ve hak düşürücü süre öngörülmesi, ayrıca boşanma davasına ilişkin
yargılama sırasında davalı eşin çocuğun biyolojik babası olmadığının tespit
edilmesine rağmen davalı ile çocuk arasında kişisel ilişkinin devamına karar
verilmesi nedenleriyle aile hayatına saygı hakkının, kayyım tayinine ilişkin
yargılama sürecinin uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının
ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 25/4/2014 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön
incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm
tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve
esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına
(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir.
7. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda
bulunmuştur.
III. OLAY VE OLGULAR
8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili
olaylar özetle şöyledir:
9. Başvurucu ... (boşandıktan sonraki soyadı
...) ile ... 28/6/2003 tarihinde evlenmişlerdir. Evlilik birliği içinde
5/2/2007 tarihinde başvurucu ... (soy bağının reddi kararının
kesinleşmesinden sonraki soyadı ...) doğmuştur.
A. Boşanma Davası Süreci
10. Başvurucu ..., evlilik birliğinin
temelinden sarsıldığı ve ortak hayatın çekilmez hâle geldiği gerekçeleriyle
29/1/2010 tarihinde Kartal 1. Aile Mahkemesinde (sonradan İstanbul 18. Aile
Mahkemesi) boşanma davası açmıştır. Dava dilekçesinde, müşterek çocuğun
velayeti de talep edilmiş; ayrıca maddi ve manevi tazminat talebinde
bulunulmuştur.
11. Mahkeme 3/4/2014 tarihinde tarafların 22/11/2001 tarihli ve
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin birinci fıkrasına göre
boşanmalarına karar vermiştir. Kararın gerekçesinde; davalının eşini
küçümsediği, zaten evlenmeyi düşünmediği ve çocuk sahibi olmayı istemediği
yönündeki beyanlarıyla evlilik birliğinin devamını engellediği belirtilmiştir.
Mahkeme buna karşın davacının da davalının rızası olmadan donör aracılığıyla
çocuk sahibi olduğunu, davalının ailesini müşterek konutta istemediğini, çocuğu
davalının ailesine göstermek istemediğini ve evlilikten sıkıldığını söyleyerek
birliğin devamını engellediğini kabul etmiştir. Mahkemeye göretaraflar arasındaki
evlilik birliği her iki tarafın da kusuruna dayalı olarak onarılmaz derecede
temelinden sarsılmış olup birliğin devamında bir fayda kalmamıştır. Mahkeme,
davacının kusurunun davalıya oranla daha fazla olduğunu ancak davalının da
boşanmak istediğini dikkate almıştır. Mahkeme, davacının maddi ve manevi
tazminat taleplerinin reddine; davacının davalıya 13.000 TL manevi ve 14.000 TL
maddi tazminat ödemesine karar vermiştir. Kararda ayrıca çocuk için belirlenen
tedbir nafakasının dava tarihinden itibaren geçerli olmak üzere kaldırılmasına
karar verilmiştir.
12. Karar, taraflarca temyiz edilmiştir. Yargıtay 2. Hukuk
Dairesinin 9/6/2015 tarihli ilamıyla hükmün tazminat ve tedbir nafakası
yönünden bozulmasına, diğer yönlerden ise temyiz istemlerinin reddiyle onanmasına
karar verilmiştir. Daire; eşinin rızasını almadan davacının donör aracılığıyla
çocuk sahibi olduğunun hamilelik sürecinin başlangıcından beri davalı
tarafından bilindiğine, davalının buna rağmen üç yılı aşkın süre evlilik
birliğini devam ettirdiğine dikkat çekmiştir. Daireye göre kadının bu
davranışını davalının affettiğinin, en azından hoşgörü ile karşıladığının
kabulü gerekmektedir. İlamda, affedilen ya da hoşgörü ile karşılanan
davranışların boşanma davasında karşı tarafa kusur olarak yüklenemeyeceği ifade
edilmiştir. Daire; tarafların belirlenen diğer kusurlarının ise birbirinden
üstün olmadığını, tarafların boşanmaya neden olan olaylarda eşit oranda kusurlu
olduklarını belirtmiştir. Daire, bu sebeple davacının daha ziyade kusurlu
olduğu yönündeki kanaatin belirlenmesini ve kusurun belirlenmesindeki bu hata
sonucu davalının yararına maddi ve manevi tazminata hükmedilmesinin doğru
görülmediğini açıklamıştır. Ayrıca soy bağının reddi davasının kesinleştiği
tarihe kadar çocuk yararına tedbir nafakasının devamına karar verilmesi
gerektiği belirtilmiştir.
13. Mahkemece düzenlenen 20/8/2015 tarihli kesinleşme şerhinde,
boşanma yönünden kararın 18/7/2014 tarihinde kesinleştiği belirtilmiştir. Öte
yandan davalının karar düzeltme istemi Dairenin 28/10/2015 tarihli ilamıyla
reddedilmiştir.
B. Kişisel İlişki
Kurulması Süreci
14. Başvurucu; boşanma davası devam ederken 3/2/2010 tarihinde
Mahkemeye başvurarak müşterek çocuğun velayetinin tedbiren kendisine
verilmesini, baba ile çocuk arasındaki şahsi ilişkinin anne refakatinde olmak
kaydıyla devam etmesini ve çocuğun gece babaya yatılı olarak verilmemesini
talep etmiştir. Mahkeme, psikoloji ve pedegoji alanında uzman iki kişiyi
görevlendirmiştir. 2/3/2010 tarihli uzman raporunda; çocuğun anne bakım ve
şefkatine ihtiyaç duyacak yaşta olduğu, kurulu düzeni ve yaşam alışkanlıkları
da gözetildiğinde velayetinin tedbiren anneye verilmesinin çocuğun yararına
olduğu belirtilmiştir. Raporda ayrıca velayetin anneye verilmesi durumunda
çocuk ile davalı arasındaki iletişim ve çocuğun babaya olan ihtiyacı da dikkate
alınarak tedbiren kişisel ilişki kurulmasının çocuğun yararına olduğu
bildirilmiştir. Mahkeme de müşterek çocuğun yaşı, cinsiyeti ve uzman raporunu
dikkate aldığını belirterek 4/3/2010 tarihinde çocuğun velayetinin tedbiren
annesine verilmesine karar vermiştir. Mahkeme ayrıca, davalı baba ile müşterek
çocuk ... arasında her hafta sonu cumartesi günleri saat 10.00'dan 16.00'ya
kadar ve dinî bayramların ikinci günü saat 10.00'dan 16.00'ya kadar babanın
yanında kalması şeklinde olmak üzere tedbiren şahsi ilişki kurulmasına karar
vermiştir. Mahkemenin talebi üzerine 24/9/2010 tarihli pedagog tarafından
düzenlenen bir raporda da çocuğun baba olarak ...yi bilip tanıdığı ancak
tarafların baba olgusu ile ilgilifarklı beyanlarda bulunması nedeniyle çocuğun
duygu durumu karmaşası yaşadığı belirtilmiştir.
15. Mahkeme 26/4/2011 tarihli 6. oturumda yeniden bir
değerlendirme yapmış ve çocuk ...'ün velayetinin hüküm kesinleşinceye kadar
tedbiren anneye verilmesine karar vermiştir. Bu ara karar ile ayrıca davalı
baba ile çocuk arasında mayıs ve haziran aylarının 1. ve 3. haftası cumartesi
günleri saat 10.00'dan 16.00'ya kadar, temmuz ayından itibaren her ayın ilk
haftası cumartesi günleri saat 10.00'dan 18.00'e kadar babanın yanında kalması
şeklinde olmak üzere tedbiren şahsi ilişki kurulmasına karar verilmiştir.
16. Mahkeme 9/7/2012 tarihli 11. oturumda davalıya DNA
incelemesi için başvurmak üzere kesin süre vermiş, bu kesin süre içinde
başvurulmaması durumunda çocuk ile davalı baba arasındaki kişisel ilişkinin
kaldırılacağı ihtarında bulunmuştur. Davalının belirtilen kesin süre içinde DNA
incelemesi için başvurmadığını tespit eden Mahkeme 17/7/2012 tarihinde davalı
baba ile çocuk arasında tedbiren kişisel ilişki kurulması yönündeki kararın
kaldırılmasına karar vermiştir. Ancak Mahkeme, davalının sonradan DNA
incelemesine gitmiş olduğu gerekçesiyle 3/10/2012 tarihinde yeniden davalı baba
ile çocuk arasında her ayın ilk haftası cumartesi günü saat 10.00'dan 18.00'e
kadar baba yanında kalması şeklinde olmak üzere tedbiren şahsi ilişki
kurulmasına karar vermiştir.
17. Başvurucu ... vekili 19/12/2012 tarihinde
yapılan 14. oturumda, yargılama sırasında alınan DNA raporuna göre davalının
baba olmadığının tespit edildiğini belirterek davalı ile çocuk arasında
tedbiren kişisel ilişki kurulmasına dair kararın kaldırılmasını talep etmiştir.
Mahkeme, aynı oturumda DNA raporunu esas alarak davalı ile çocuk arasındaki
tedbiren kurulan kişisel ilişkinin kaldırılmasına karar vermiştir.
18. Davalı vekili 15/7/2013 tarihli dilekçeyle çocuk ile davalı
arasında yeniden tedbiren kişisel ilişki kurulmasına karar verilmesini talep
etmiştir. Mahkeme; bünyesinde görevli psikologdan konu hakkında rapor almış ve
bu raporu esas alarak mevcut delil durumu ve çocuğun üstün menfaatinin olduğu
gerekçeleriyle 23/9/2013 tarihinde, davalı baba ilemüşterek çocuk ...
arasında her ayın 1. ve 3. hafta sonu cumartesi günleri saat 10.00'dan16.00'ya
kadar ve dinî bayramların ikinci günleri saat 10.00'dan 16.00'ya kadar babanın
yanında kalması şeklinde olmak üzere tedbiren şahsi ilişki kurulmasına karar
vermiştir. Mahkeme 11/10/2013 tarihinde, davacı vekilinin çocuk ile davalı
arasında kurulan kişisel ilişki saatlerinin değiştirilmesi talebini kabul etmiştir.
19. Mahkeme nihayet 3/4/2014 tarihli davanın kabulüne ve
tarafların boşanmalarına ilişkin kararda ise çocuk ile davalı arasında tedbiren
kurulan şahsi ilişkinin kaldırılmasına karar vermiştir.
C. Yurt Dışına Çıkış
Yasağı Konulması Tedbiri Süreci
20. Boşanma davası devam ederken davalı ...nin talebi üzerine
Mahkeme 30/3/2010 tarihinde, çocuğun anne ve babanın birlikte onayı olmadan
yurt dışına çıkarılmasının yasaklanmasına karar vermiştir. Mahkeme 9/7/2012
tarihli 11. oturumda, babanın DNA testi yaptırmaya gitmemesinin müeyyidesi
olarak çocuğun yurt dışına çıkarılması yasağının kaldırılmasına karar
vermiştir.
21. Mahkeme 15/7/2013 tarihinde, boşanma davasının derdest
olduğunu belirterek anne ve babanın birlikte izni olmadan yurt dışına çıkarılmasının
yasaklanmasına yeniden karar vermiştir.
22. Mahkeme 3/4/2014 tarihli davanın kabulüne ve tarafların
boşanmalarına ilişkin kararda, çocuğun yurt dışına çıkarılmasının yasaklanması
yönündeki tedbir kararının kaldırılmasına karar vermiştir.
D. Kayyım Atanması Süreci
23. Başvurucu ... 2/3/2010 tarihinde Kartal
1. Sulh Hukuk Mahkemesinden, soy bağının reddi davası açılmak üzere çocuğu olan
diğer başvurucu ... için temsil kayyımı atanması talebinde
bulunmuştur.
24. Mahkeme 7/9/2010 tarihinde talebin kabulüne ve çocuğu temsil
etmek üzere Av. ...nin kayyım olarak atanmasına karar vermiştir. Kararın
gerekçesinde, vesayet makamının soy bağı ile ilgili bir karar alma yetkisinin
bulunmadığı ve toplanan delillere göre çocuk için temsil kayyımı atanması
gerektiği belirtilmiştir.
25. Müdahil olarak davaya katılan ... kararı temyiz etmiş,
Yargıtay 18. Hukuk Dairesinin 27/9/2011 tarihli ilamıyla hükmün onanmasına
karar verilmiştir. Onama ilamında, 4721 sayılı Kanun'un 286. maddesinin ikinci
fıkrasına göre çocuğun da soy bağının reddi davası açma hakkının mevcut olduğu
vurgulanmıştır. Daire; ergin olmayan çocuğun açtığı davada kanuni temsilcileri
ile arasında menfaat çatışması olabileceği, bu sebeple kayyım atanmasının sağlanarak
davanın yürütülmesinin dava şartı olduğunu kabul etmiştir. Ayrıca ilamda, yapay
döllenme (embriyo transferi) yoluyla çocuk sahibi olmanın babalığa etkisinin
soy bağının reddi davasında değerlendirilebileceği açıklanmıştır.
E. Soy Bağının Reddi
Davası Süreci
26. Başvurucu ... adına kayyımı tarafından
29/1/2010 tarihinde Kartal 1. Aile Mahkemesinde soy bağının reddi davası
açılmıştır. Dava dilekçesinde, çocuğun evlilik birliği içinde doğduğundan
babası olarak ...nin gözüktüğü ancak başvurucu ...
tarafından açılan boşanma davasında sperm donasyonu yoluyla oğluna hamile
kaldığı belirtilmiştir. Dilekçede, bu sebeple ...nin çocuğun biyolojik ve
genetik babası olup olmadığının tartışmalı bir hâle geldiğinden çocuk adına soy
bağının reddi davası açılmasının zorunlu olduğu ifade edilmiştir. Mahkeme
13/6/2012 tarihinde davanın boşanma davası ile birleştirilmesine karar
vermiştir.
27. Mahkeme, Adli Tıp Kurumundan başvurucu ...'na
ait DNA profili ve anne ... ile nüfus kayıtlarına göre
çocuğun babası gözüken ...ye ait DNA profillerinin karşılaştırılması talebinde
bulunmuştur. Adli Tıp Kurumunun 15/10/2012 tarihli raporunda, yapılan DNA
profili karşılaştırmasına göre ... için ...nin biyolojik
babalığının reddedildiği belirtilmiştir.
28. Mahkemece 10/2/2012 tarihinde dosya tefrik edilerek
yargılamaya devam olunmuştur. Mahkeme, Adli Tıp Kurumunun DNA incelemesine
ilişkin raporunu hükme esas alarak 19/12/2012 tarihinde davanın kabulüne ve
başvurucu ... ile davalı ... arasındaki soy bağının reddine
karar vermiştir. Kararın gerekçesinde 4721 sayılı Kanun'un 289. maddesinde
öngörülen bir yıllık hak düşürücü sürenin geçirildiği kabul edilmekle birlikte
bunun kayyım atanması sürecinin kesinleşmesini beklemek gibi bir makul
gerekçeye dayandığı belirtilmiştir. Mahkeme ayrıca, Kıbrıs Tüp Bebek Merkezince
başvurucu ...'nun talebiyle 26/5/2006 ile 28/5/2006
tarihlerinde yapay döllenme (embriyo transferi) yapıldığının bildirildiğini
vurgulamıştır.
29. Temyiz edilen karar, Yargıtay 18. Hukuk Dairesinin 18/6/2013
tarihli ilamıyla bozulmuştur. Bozma ilamında, 4721 sayılı Kanun'un 291.
maddesinin ikinci fıkrasında yer alan hak düşürücü süreye ilişkin hükme yer
verilmiştir. Buna göre ergin olmayan çocuğa atanacak kayyımın atama kararının
kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl, her hâlde doğumdan başlayarak beş yıl
içinde soy bağının reddi davasını açabileceği ancak dava tarihi itibarıyla
çocuğun doğumundan itibaren beş yıllık hak düşürücü sürenin geçtiğine dikkat
çekilmiştir. Dolayısıyla Daireye göre, davanın hak düşürücü süre yönünden reddi
gerekmektedir.
30. Bununla birlikte Daire 6/3/2014 tarihinde karar düzeltme
talebini kabul ederek bozma kararını kaldırmış ve hükmün onanmasına karar
vermiştir. Daire, 4721 sayılı Kanun'un 291. maddesinin ikinci fıkrasında yer
alan “her hâlde doğumdan başlayarak beş yıl” ibaresinin Anayasa
Mahkemesinin 10/10/2013 tarihli ve E.2013/62, K.2013/115 sayılı kararı ile
iptal edildiğini ve iptal hükmünün de 10/12/2013 tarihli Resmî Gazete'de
yayımlanarak yürürlüğe girdiğini gerekçe olarak göstermiştir.
31. Nihai karar, başvurucu ...'na 2/4/2014
tarihinde; diğer başvurucu adına kayyımına ise 4/4/2014 tarihinde tebliğ
edilmiş ise de başvurucular karardan 26/3/2014 tarihinde haberdar olduklarını
beyan etmişlerdir.
32. Başvurucular 25/4/2014 tarihinde bireysel başvuruda
bulunmuşlardır.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Ulusal Hukuk
1. Kişisel İişki
Kurulmasına İlişkin İlgili Mevzuat Hükümleri
33. 4721 sayılı Kanun’un 169. maddesi şöyledir:
“Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim,
davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine,
eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici
önlemleri re'sen alır.”
34. 4721 sayılı Kanun’un 323. maddesi şöyledir:
“Ana ve babadan her biri, velâyeti altında bulunmayan veya kendisine
bırakılmayan çocuk ile uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına
sahiptir.”
35. 4721 sayılı Kanun’un 182. maddesi şöyledir:
“Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken,
olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise
vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın
haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler.
Velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen
eşin çocuk ile kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde, çocuğun özellikle sağlık,
eğitim ve ahlâk bakımından yararları esas tutulur. Bu eş, çocuğun bakım ve
eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır.
…”
36. 4721 sayılı Kanun’un 325. maddesi şöyledir:
“Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun
menfaatine uygun düştüğü ölçüde çocuk ile kişisel ilişki kurulmasını isteme
hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlarına da tanınabilir.
Ana ve baba için öngörülen sınırlamalar üçüncü
kişiler için kıyas yoluyla uygulanır."
2. Temsil Kayyımı
Atanmasına İlişkin İlgili Mevzuat Hükmü
37. 4721 sayılı Kanun’un 426. maddesi şöyledir:
"Vesayet makamı, aşağıda yazılı olan veya
kanunda gösterilen diğer hâllerde ilgilisinin isteği üzerine veya re'sen temsil
kayyımı atar:
...
2. Bir işte yasal temsilcinin menfaati ile
küçüğün veya kısıtlının menfaati çatışıyorsa,
..."
3. Soy Bağının Reddine
İlişkin İlgili Mevzuat Hükümleri
38. 4721 sayılı Kanun’un 286. maddesi şöyledir:
“Koca, soybağının reddi davasını açarak
babalık karinesini çürütebilir. Bu dava ana ve çocuğa karşı açılır.
Çocuk da dava hakkına sahiptir. Bu dava ana ve
kocaya karşı açılır."
39. 4721 sayılı Kanun’un Anayasa Mahkemesince kısmen iptal
edilmesinden önceki hâliyle 291. maddesi şöyledir:
“Dava açma süresinin geçmesinden önce kocanın
ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü
kaybetmesi hâllerinde kocanın altsoyu, anası, babası veya baba olduğunu iddia eden
kişi, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybettiğini
veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenmelerinden başlayarak bir yıl
içinde soybağının reddi davasını açabilir.
Ergin olmayan çocuğa atanacak kayyım, atama
kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıl, her hâlde doğumdan
başlayarak beş yıl içinde soybağının reddi davasını açar.
Kocanın açacağı soybağının reddi davasına
ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır."
40. Anayasa Mahkemesinin 10/12/2013 tarihli ve 28847 sayılı
Resmî Gazete’de yayımlanan 10/10/2013 tarihli ve E.2013/62, K.2013/115 sayılı
kararıyla 4721 sayılı Kanun'un 291. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “...her hâlde doğumdan başlayarak beş yıl...” ibaresi
iptal edilmiştir. Karar gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Dava açabilme ehliyeti
ancak erginlik yaşının ikmaliyle bizzat kullanılabilir. Aksi halde davanın bir
temsilci aracılığıyla açılması gerekmektedir. Kural soybağının reddi davası
açacak küçüğün bu hakkını bir kayyım vasıtasıyla kullanabileceğini
düzenlemiştir. Kayyım atama kararı ise bir mahkeme tasarrufudur. Kuralda
belirtilen süre içerisinde doğal olarak sıfır-beş yaş arasında olan bir kişinin
kayyım atanmasına yönelik bir iradesinden söz edilemez. Dolayısıyla küçüğün,
hak düşürücü süre geçtikten sonra kayyım atanmasının ve buna bağlı olarak da
davanın süresinde açılmamasının sonuçlarından sorumlu tutularak bu hakkını
kullanılmasının engellenmesi adalet ve hakkaniyet ilkelerine aykırıdır.
Kişinin
genetik babasıyla nesep ilişkisi kurabilmesi maddi ve manevi varlığını koruma
ve geliştirme hakkının bir gereğidir. Bireyin ana babasını bilme, babasının
nüfusuna yazılma ve bunların getireceği haklardan yararlanma, ana ve babasından
velayete bağlı görevlerini yerine getirmelerini isteme hakkı, onun maddi ve
manevi varlığının korunması ve geliştirilmesi kapsamındadır. Hukuk devleti
ilkesi de kişinin genetik-biyolojik kökenini bilme ve soybağı ilişkisini kurma
hakkının önündeki engelleri kaldırmayı gerektirir.
4721
sayılı Kanun'un soybağına ilişkin hükümlerinden, soybağının reddi davası açma
hakkını bir hak düşürücü süreyle sınırlayan kanun koyucunun hukuken kurulan
soybağı ilişkisinin sürekli dava tehdidi altında kalmasını istemediği
anlaşılmaktadır. Hak arama özgürlüğü, demokratik hukuk devletinin vazgeçilmez
unsurlarından biri olup tüm bireyler açısından mümkün olan en geniş şekilde
güvence altına alınmalıdır. Buna göre hukuken kurulan soybağının sürekli olarak
dava tehdidi altında olması engellenirken, kişinin temel hak ve
hürriyetlerinden olan maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı ile
hak arama hürriyetinin zarar görmemesi gerekmektedir. Diğer bir ifadeyle bu
hakların sınırlandırılmasıyla umulan kamu yararı ile bireyin hak ve
özgürlükleri arasında adil bir dengenin olması gerekmektedir. Bu bakımdan
soybağının reddi davasına ilişkin sürenin kaçırılmasında bir kusuru bulunmayan
kişinin genetik babasıyla soybağı ilişkisi kurma hakkını sınırlayan itiraz
konusu kural, küçüğün maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkını,
hak arama hürriyetinin özünü hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak
biçimde zedelemektedir.
Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural
Anayasa'nın 2., 5., 13., 17. ve 36. maddelerine aykırıdır. İptali
gerekir."
4. Yargıtay İçtihadı
41. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 19/9/2011 tarihli ve
E.2010/23516, K.2011/13464 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:
"İstem, evlat
edindirilen çocukla biyolojik baba olduğu iddia edilen kimse arasında kişisel
ilişki kurulmasına (TMK.md.323-324) ilişkindir. Çocuk evlilik dışı olarak
doğmuş, velayet hakkı sahibi annenin rızasının aranmamasına karar verilmek
suretiyle evlat edinilmiştir. Çocukla istemde bulunan baba arasında hukuki bir
bağla babalık ilişkisi kurulmuş değildir. Çocukla arasında hukuksal bir bağ
bulunmayan davacının baba sıfatıyla kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı
mevcut değildir. Bu şekilde, çocukla hukuki bağı bulunmayan baba olduğunu iddia
eden kişi ancak üçüncü kişi sıfatıyla Türk Medeni Kanununun 325. maddesindeki
koşullar gereçekleştiği takdirde kişisel ilişki isteminde bulunabilir. İstem
konusunda, Türk Medeni Kanununun 325.maddesindeki 'olağanüstü hal' in
mevcudiyeti koşulu da gerçekleşmemiştir. Mahkemece, istemin bu nedenle reddi
gerekirken; yazılı şekildeçocuk yararına olmadğı gerekçesiyle reddine karar
verilmiş olması gerekçe yönünden isabetli değilse de; bu yön bozmayı
gerektirmediğinden; hükmün gerekçesinin yukarıda açıklandığı gibi
değiştirilerek onanmasına (HUMK.md.438/son) karar vermek gerekmiştir."
B. Uluslararası Hukuk
1. Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı
42. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin(Sözleşme) “Özel ve aile hayatına saygı hakkı” kenar
başlıklı 8. maddesi şöyledir:
“(1) Herkes özel ve aile hayatına, konutuna ve yazışmasına saygı
gösterilmesi hakkına sahiptir.
(2) Bu hakkın kullanılmasına bir kamu makamının müdahalesi, ancak
müdahalenin yasayla öngörülmüş ve demokratik bir toplumda ulusal güvenlik, kamu
güvenliği, ülkenin ekonomik refahı, düzenin korunması, suç işlenmesinin
önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin
korunması için gerekli bir tedbir olması durumunda söz konusu olabilir.”
43. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme’nin 8.
maddesinde yer alan “aile hayatı” kavramının evlilik temelli ilişkilerle
sınırlı olmadığını ve diğer fiilî (de facto)
“aile” bağlarını da kapsadığını vurgulamaktadır (Anayo/Almanya, B. No: 20578/07, 21/12/2010, § 55). AİHM'e
göre Sözleşme'nin 8. maddesinin amaçları bakımından “aile hayatı”nın varlığı ya
da yokluğu, somut olayda yakın kişisel bağların mevcut olup olmadığına bağlı
olgusal bir sorundur (K. ve T./Finlandiya
[BD], B. No: 25702/94, 12/7/2001, § 150). AİHM, kural olarak aile hayatından
söz edebilmek için birlikte yaşamayı bir koşul olarak kabul etmekle birlikte
istisnai olarak fiilî bir “aile bağı” oluşturacak kadar yeterli tutarlılık
taşımak kaydıyla diğer etkenlerin de aile hayatının varlığını gösterebileceği
kanaatindedir (Kroon ve diğerleri/Hollanda,
B. No: 18535/91, 27/10/1994, § 30).
44. AİHM, bir aile bağının varlığının tespit edildiği durumlarda
devletin kural olarak bu bağın sürdürülmesini sağlamaya uygun şekilde davranmak
zorunda olduğunu belirtmektedir. Ebeveyn ve çocuk arasındaki karşılıklı ilişki,
aile hayatının temel bir unsurunu teşkil eder ve kamu makamlarının bunu
engelleyen tedbirleri ise Sözleşme’nin 8. maddesince korunan aile hakkına
yönelik bir müdahale oluşturur (Monory/Romanya
ve Macaristan, B. No: 71099/01, 5/4/2005, § 70; K. ve T./Finlandiya, § 150).
45. AİHM; Sözleşme'nin 8. maddesinin temel amacının kamu
makamlarının keyfî eylemlerine karşı bireyi korumanın yanında ayrıca buna ek
olarak aile hayatına saygı hakkının etkili bir şekilde korunmasına ilişkin
pozitif yükümlülükleri de içerdiğini kabul etmektedir. AİHM'e göre bu
yükümlülükler, bireyler arasındaki ilişkiler alanında dahi hem bireylerin
haklarını koruyan yargısal ve icrai bir mekanizma oluşturulması hem de bu
hakkıgüvence altına almak için öngörülen tedbirlerin etkin bir biçimde uygulanmasını
kapsamaktadır (Glaser/Birleşik Krallık,
B. No: 32346/96, 19/9/2000, § 63).
46. AİHM; Sözleşme'nin 8. maddesi kapsamında devletin pozitif
yükümlülüklerinin bir ebeveynin çocuğuyla bir araya gelmesini sağlamak için
kamu makamlarının gerekli tedbirleri alma yükümlülüğünü kapsadığını kabul
etmektedir. AİHM'e göre bu yükümlülük, ayrıca çocukla kişisel ilişki ve çocuğun
ikametgâhına ilişkin ebeveynler ve/veya çocuğun ailesinin diğer üyeleri
arasında doğan anlaşmazlıklar bakımından da geçerlidir (Manic/Litvanya, B. No: 46600/11,
13/1/2015, § 101).
47. AİHM, devletin ister negatif isterse de pozitif
yükümlülükleri bağlamında olsun bireyin ve ilgili üçüncü kişiler de dâhil olmak
üzere toplumun yarışan menfaatleri ile devletin takdir yetkisi arasında adil
bir denge kurulmasına dikkat edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır (Glaser/Birleşik Krallık, § 63). AİHM;
ulusal makamların çocuğun ve ebeveynin menfaatleri arasında adil bir denge
kurması gerektiğini ancak bu dengelemede çocuğun üstün yararının mahiyet ve
ciddiyetine bağlı olarak çocuğun menfaatinin ebeveynin menfaatine göre daha
fazla önem taşıyabileceğini kabul etmektedir (Şahin/Almanya
[BD], B. No: 30943/96, 8/7/2003, § 66;
Płaza/Polonya, B. No: 18830/07, 25/1/2011, § 71).
48. Mandet/Fransa (B.
No: 30955/12, 14/1/2016) kararında annenin eşinin babalığının tanınması
işleminin bozulmasına ilişkin anne, eşi ve çocuktan oluşan başvurucuların
şikâyetleri incelenmiştir. AİHM; kamu makamlarının çocuğun üstün menfaatlerini
gözettiğini tespit etmiştir. Buna göre somut olay bakımından çocuğun
menfaatlerinin biyolojik babanın menfaatleri ile örtüştüğünü belirten AİHM,
çocuğun velayetinin anneye verildiğini, ayrıca çocuğun anne ve eşiyle birlikte
yaşadığını gözeterek Sözleşme'nin 8. maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiştir
(Mandet/Fransa, §§ 44-60).
49. Cengiz Kılıç/Türkiye
(B. No: 16192/06, 16/12/2011) kararında, babanın boşanma davası devam ederken
çocuğuyla görüştürülmemesi şikâyeti incelenmiştir. AİHM, kamu makamlarının
makul bir şekilde kendisinden beklenen uygulamaya yönelik gerekli bütün
tedbirleri almadığı gerekçesiyle başvurucunun özel ve aile hayatına saygı
hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (Cengiz
Kılıç/Türkiye, §§ 120-135).
50. Anayo/Almanya
kararına konu olayda, kamu makamlarının başvurucuya daha önce hiç birlikte
yaşamadığı ikiz çocuklarıyla görüşme izni vermemesi söz konusudur. AİHM,
çocuklar ve başvurucu arasındaki ilişkinin çocukların menfaatleri açısından
yararlı olup olmayacağı sorusunun kamu makamlarınca incelenmediği gerekçesiyle
Sözleşme'nin 8. maddesinin ihlaline karar vermiştir (Anayo/Almanya, §§ 55-73). Schneider/Almanya
(B. No: 17080/07, 15/9/2011, §§ 79-105) kararında da başvurucuya biyolojik oğlu
olduğunu iddia ettiği çocukla iletişim kurmasına izin verilmemesi nedeniyle
başvurucunun özel hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine karar verilmiştir.
Kararda, başvurucunun çocukla birlikte yaşamadığından aile hayatı bulunmasa da
çocuğu ile iletişim kurmasının başvurucunun özel hayatının önemli bir parçası
olduğu kabul edilmiştir (Schneider/Almanya, §§
87-90).
51. Ahrens/Almanya
(B. No: 45071/09, 22/3/2012, § 89) ve Kautzor/Almanya
(B. No: 23338/09, 22/3/2012, § 91) kararlarında, çocuk ile çocuğun yasal
ebeveynleri arasındaki mevcut ilişkinin çocuğun biyolojik babasıyla olan
ilişkisinden daha öncelikli olup olmadığı yönündeki kararın -taraf devletler
arasında bu konuda bir konsensüs bulunmadığını da gözeterek- devletin takdir
yetkisi kapsamında olduğu belirtilmiştir.
52. Nazarenko/Rusya
(B. No: 39438/13, 16/7/2015) kararına konu olayda; çocuk evlilik birliği içinde
doğmuş ve kanunen babası olarak gözüken başvurucu, beş yıldan fazla bir süre
kendini çocuğun babası olarak bilmiş; onu büyütmüş ve ona bakmıştır. Uzman
raporlarına göre başvurucu ile çocuk arasında yakın bir duygusal bağ bulunduğu
tespit edilmiştir. Ancak daha sonra başvurucunun çocuğun biyolojik babası
olmadığı tespit edilmiştir. Başvurucu ile çocuğun neticede başvurucunun çocuğun
biyolojik babası olmadığı ortaya konulana kadar uzun bir süre boyunca
birbirlerinin baba ve kız evlat olduklarına inandıkları düşünüldüğünde ve
aralarındaki yakın kişisel bağ dikkate alındığında AİHM, Sözleşme'nin 8.
maddesinin birinci paragrafı kapsamında bu ilişkinin aile hayatı anlamına
geldiği sonucuna ulaşmıştır (Nazarenko/Rusya,
§ 58). AİHM, somut
olayda başvurucunun biyolojik baba olmadığı ortaya çıktıktan sonra çocuk ile
olan soy bağının kaldırıldığını ve bunun sonucu olarak kanun gereği velayet
hakkı yanında kişisel ilişki kurmasına da izin verilmediğini tespit etmiştir (Nazarenko/Rusya, § 64). AİHM, çocukla kişisel ilişkisini
sürdürmeye hak sahibi olan kişilerin katı bir listesinin oluşturulmasının ve
her olayın kendine özgü koşulları içinde çocuğun üstün menfaati gözetilerek
istisnalar getirilmemesinin niçin "demokratik bir toplumda gerekli"
olduğunun gösterilemediğini belirtmiştir(Nazarenko/Rusya,
§ 65). AİHM'e göre Sözleşme'nin 8. maddesi, taraf devletlere
-biyolojik olarak ilişkili olsun veya olmasın- yeterince uzun bir süre boyunca
çocukla yakınlığı bulunan kişiyle kişisel ilişkinin sürdürülmesinin çocuğun
üstün yararına olup olmadığını her bir olayda ayrı ayrı inceleme yükümlülüğü
getirmektedir (Nazarenko/Rusya, § 66). AİHM, iç hukuka göre başvurucunun
soy bağının kaldırılmasından sonra tamamen ve otomatik olarak çocuğun
hayatından çıkarıldığını ifade etmiştir. Bununla birlikte AİHM; çocuğu bir süre
kendi çocuğuymuş gibi yetiştiren bir kimsenin çocuğun biyolojik babası
olmadığının ortaya çıkmasının ardından -çocuğun üstün yararına ilişkin nedenler
gerektirmedikçe- çocuğun hayatından çıkarılmaması gerektiği kanaatindedir(Nazarenko/Rusya, § 67). Sonuç olarak AİHM,
başvurucu ile çocuk arasındaki kişisel ilişkinin çocuğun üstün menfaatine olup
olmadığının hiçbir biçimde incelenmeksizin başvurucunun çocuk ile olan kişisel
ilişkisini sürdürme hakkından mahrum edilmesi nedeniyle Sözleşme'nin 8.
maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir(Nazarenko/Rusya,
§ 68).
2. Diğer Uluslararası
Belgeler
53. Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (BM
Sözleşmesi), BM Genel Kurulunun 20/11/1989 tarihli ve 44/25 sayılı kararıyla
kabul edilmiş ve imzaya açılmıştır. Türkiye, BM Sözleşmesi'ni 14/9/1990
tarihinde imzalamıştır. BM Sözleşmesi'nin onaylanmasının uygun bulunduğuna
ilişkin 9/12/1994 tarihli ve 4058 sayılı Kanun, 11/12/1994 tarihli ve 22138
sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. BM Sözleşmesi’nin onaylanmasına ilişkin
23/12/1994 tarihli ve 94/6423 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ise 27/1/1995
tarihli ve 22184 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Onay belgeleri 4/4/1995
tarihinde BM Genel Sekreterliğine tevdi edilmiş ve BM Sözleşmesi, Türkiye
bakımından 4/5/1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. BM Sözleşmesi'nin 3.
maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"1. Kamusal ya da özel sosyal yardım
kuruluşları, mahkemeler, idari makamlar veya yasama organları tarafından yapılan
ve çocukları ilgilendiren bütün faaliyetlerde, çocuğun yararı temel düşüncedir.
2. Taraf Devletler, çocuğun ana-babasının,
vasilerinin ya da kendisinden hukuken sorumlu olan diğer kişilerin hak ve
ödevlerini de göz önünde tutarak, esenliği için gerekli bakım ve korumayı
sağlamayı üstlenirler ve bu amaçla tüm uygun yasal ve idari önlemleri alırlar.
..."
54. BM Sözleşmesi'nin 9. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"1. Yetkili makamlar uygulanabilir yasa
ve usullere göre ve temyiz yolu açık olarak, ayrılığın çocuğun yüksek yararına
olduğu yolunda karar vermedikçe, Taraf Devletler, çocuğun anababasından,
onların rızası dışında ayrılmamasını güvence altına alırlar. Ancak, ana-babası
tarafında
Benzer Kararlar
Soybağının Reddinde Süre ve DNA Testi
Çocuğun Beyanı ve Kişisel İlişki Süresi
İlgili Sayfalar
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm
Karar Türü
Bireysel Başvuru
Başvuru No
2014/5974
Karar Tarihi
26 Aralık 2017
Oy Durumu
Oy birliği
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları