top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Evlilik Dışında Doğan Çocuğun Soyadı ve Babayla Soybağının Etkisi

 

2005/114 E., 2009/105 K. · 2 Temmuz 2009

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 7 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Anayasa Mahkemesi, çocuğun soyadını belirlerken doğumun evlilik içinde veya dışında gerçekleşmesine göre ayrım yapan kuralı inceledi. Babayla tanıma veya babalık hükmü yoluyla soybağı kurulabildiği hâlde, evlilik dışında doğan çocuğun annesinin soyadına bağlı tutulmasını eşitlik ve çocuğun korunması yönünden değerlendirdi. Evli olmayan anne ve babaya ilişkin ibareyi iptal etti. Ebeveynlerin evli olduğu durum için aile soyadını esas alan ibareyi ise Anayasa’ya uygun buldu.

 

Hukuki İlke

 

Çocuğun babasıyla hukuken soybağı kurulmuşken, yalnız ebeveynlerin evli olmamasına dayanarak soyadına ilişkin farklı bir düzenleme uygulanması çocuğun hukuki konumu ve üstün yararı gözetilerek denetlenmelidir.

 

Sonuç

 

Türk Medeni Kanunu’nun 321. maddesinde evli olmayan ebeveynlerin çocuğuna annenin soyadını veren ibare oyçokluğuyla iptal edildi. İptal hükmünün yayımından bir yıl sonra yürürlüğe girmesine oybirliğiyle karar verildi. Evli ebeveynler için aile soyadını öngören ibareye ve 4722 sayılı Kanun’un 13/1. maddesine yönelik itirazlar oybirliğiyle reddedildi. 293/3. madde ile 321. maddenin ikinci cümlesi ilk incelemede davalarda uygulanacak kural sayılmadı.

 

Kararın Kapsamı

 

Bu karar, evlilik dışında doğan çocuk ile babası arasında soybağı kurulmasının doğumdaki soyadına etkisi hakkındadır. Boşanmadan sonra soyadı değişikliği isteyen velinin davası ayrıca değerlendirilir.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 293 ve 321

  • 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun — m. 13

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 10 ve 41

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA

MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı: 2005/114

Karar Sayısı : 2009/105

Karar Günü  : 2.7.2009

R.G. Tarih-Sayı :07.10.2009-27369

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR:

1- İzmir 3. Aile Mahkemesi              

           (Esas Sayısı:

2005/114)

2- Eskişehir 2. Aile

Mahkemesi                   

(Esas Sayısı: 2005/54)

3- Bakırköy 6. Aile

Mahkemesi                   

(Esas Sayısı: 2006/69)

İTİRAZLARIN KONUSU

1- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 293.

maddesinin üçüncü fıkrası ile 321. maddesinin,

2- 03.12.2001 günlü, 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun

Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 13. maddesinin,

Anayasa'nın 10., 11., 36. ve 90. maddelerine aykırılığı savıyla

iptali istemidir.

I- OLAY

Evlilik dışında doğumlar nedeniyle babalığın hükmen tespiti ve

babanın soyadının çocuğa verilebilmesi için baba hanesine babanın soyadıyla

kayıt yapılması istemleriyle açılan davalarda, itiraz konusu kuralların

Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkemeler, iptali için

başvurmuşlardır.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa

Kuralları

1- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun, iptali

istenilen fıkrayı da içeren 293. maddesi şöyledir:

'Eşler, evlilik dışında doğmuş olan ortak çocuklarını, evlenme

sırasında veya evlenmeden sonra, yerleşim yerlerindeki veya evlenmenin

yapıldığı yerdeki nüfus memuruna bildirmek zorundadırlar.

Bildirimin yapılmamış olması, çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara

ilişkin hükümlere tâbi olmasını engellemez.

Daha önce tanıma veya babalığa hükümle soybağı kurulmuş çocukların

ana ve babası birbiriyle evlenince, nüfus memuru re'sen gerekli işlemi yapar.'

2- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun, iptali

istenilen 321. maddesi şöyledir:

'Çocuk, ana ve baba evli ise ailenin; evli değilse ananın

soyadını taşır. Ancak, ana önceki evliliğinden dolayı çifte soyadı taşıyorsa

çocuk onun bekârlık soyadını taşır.'

3- 03.12.2001 günlü, 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun

Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un, iptali istenilen 13.

maddesi şöyledir:

'Türk Medenî Kanununun yürürlüğe girmesinden önce açılmış olan

babalık davaları, bu Kanun hükümlerine göre karara bağlanır.

Türk Medenî Kanununun yürürlüğe girmesinden önce olumlu karara

bağlanmış olan malî sonuçlu babalık davalarında çocuğun soybağı, yürürlük

tarihinden başlayarak bu Kanun hükümlerine göre kurulmuş olur.'

B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa

Kuralları

Başvuru kararlarında Anayasa'nın 10., 11., 36. ve 90. maddelerine

dayanılmış; itiraz başvuruları Anayasanın 41. maddesiyle ilgili görülmüştür.

IV- İLK

İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Tülay TUĞCU,

Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, A.

Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman Alifeyyaz

PAKSÜT'ün katılımlarıyla E.2005/114 sayılı dosya ile ilgili olarak 29.9.2005

gününde, E.2006/69 sayılı dosya ile ilgili olarak da 4.5.2006 gününde yapılan

ilk inceleme toplantılarında öncelikle uygulanacak kural sorunu üzerinde

durulmuştur.

Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve

Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta

oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname

kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü

aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali için

Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir

mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış

ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların

da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,

davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı

sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan

kurallardır.

İtiraz yoluna başvuran İzmir 3. Aile Mahkemesi ile Bakırköy 6.

Aile Mahkemesince Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesinin iptali istenilmiştir.

Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesi iki tümceden oluşmaktadır. Maddenin birinci

tümcesinde 'Çocuk, ana ve baba evli ise ailenin; evli değilse ananın

soyadını taşır.' denilmiş, ikinci tümcede ise 'Ancak, ana

önceki evliliğinden dolayı çifte soyadı taşıyorsa çocuk onun bekârlık soyadını

taşır.' hükmüne yer verilmiştir. Bakılmakta olan davalarda ananın

önceki evliliğinden dolayı çifte soyadı taşıması söz konusu olmadığından itiraz

konusu ikinci tümcenin davada uygulanacak kural niteliğinde olmadığı açıktır.

İtiraz yoluna başvuran Bakırköy 6. Aile Mahkemesince Türk Medeni

Kanunu'nun 321. maddesinin yanında bu Yasanın 293. maddesinin üçüncü fıkrasının

da iptali istenilmiştir.

Türk Medenî Kanunu'nun 293.

maddesine göre; 'Eşler, evlilik dışında doğmuş olan ortak çocuklarını,

evlenme sırasında veya evlenmeden sonra, yerleşim yerlerindeki veya evlenmenin

yapıldığı yerdeki nüfus memuruna bildirmek zorundadırlar. / Bildirimin

yapılmamış olması, çocuğun evlilik içinde doğan çocuklara ilişkin hükümlere

tâbi olmasını engellemez. Daha önce tanıma veya babalığa hükümle soybağı

kurulmuş çocukların ana ve babası birbiriyle evlenince, nüfus memuru re'sen

gerekli işlemi yapar.'

Somut olayda, davacı çocuk, annenin davalıyla

evlilik dışı ilişkisinden doğmuştur. Anne, itiraz başvurusunun yapıldığı tarih

itibariyle 'bekâr'dır, davalı ise bir başka kadınla 'evli'dir. Bu itibarla,

davacının annesi ile davalının evlenmeleri hukuken mümkün değildir. İptali

istenilen fıkrayı da içeren Türk Medeni Kanunu'nun 293. maddesi, evlilik dışı

doğan çocukların anne ve babasının sonradan evlenmeleri halinde uygulanacak

kuralları içermektedir. Davacı çocuğun annesi ile davalının evlenmeleri başvuru

tarihi itibariyle hukuken mümkün olmadığından Türk Medeni Kanunu'nun 293.

maddesinin iptali istenilen üçüncü fıkrası, bakılmakta olan davada uygulanacak

kural niteliğine sahip değildir.

İtiraz yoluna başvuran İzmir 3. Aile Mahkemesi, Türk Medeni

Kanunu'nun 321. maddesinin yanında 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun Yürürlüğü

ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 13. maddesinin de iptalini talep etmiştir.

4722 sayılı Yasanın 13. maddesi iki fıkradan oluşmaktadır. Maddenin birinci

fıkrasında, 'Türk Medeni Kanununun yürürlüğe girmesinden önce açılmış

olan babalık davaları, bu Kanun hükümlerine göre karara bağlanır.' denilmiş,

maddenin ikinci fıkrasında ise 'Türk Medeni Kanununun yürürlüğe

girmesinden önce olumlu karara bağlanmış olan malî sonuçlu babalık davalarında

çocuğun soybağı, yürürlük tarihinden başlayarak bu Kanun hükümlerine göre

kurulmuş sayılır.' hükmüne yer verilmiştir. Bakılmakta olan davanın,

mali sonuçlu babalık davasıyla bir ilgisi bulunmadığından itiraz konusu ikinci

fıkranın davada uygulanacak kural niteliğinde olmadığı açıktır.

Açıklanan nedenlerle, itiraz başvurusunda

bulunan Mahkemelerin bakmakta oldukları davalarda uygulanma olanağı

bulunmadığından, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 293. maddesinin üçüncü

fıkrası ve 321. maddesinin ikinci tümcesine ilişkin başvuru ile 4722 sayılı

Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanunun 13.

maddesinin ikinci fıkrasına yönelik başvuruların Mahkemelerin yetkisizliği

nedeniyle reddine; itiraz konusu diğer kurallar hakkında ise, dosyada eksiklik

bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar

verilmiştir.

V- BİRLEŞTİRME

KARARI

E.2005/54 ve E.2006/69 sayılı davaların aralarındaki hukuki

irtibat nedeniyle E.2005/114 sayılı dava ile birleştirilmelerine, birleştirilen

davaların esaslarının kapatılmasına, esas incelemenin E.2005/114 sayılı dosya

üzerinden yürütülmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

VI- ESASIN

İNCELENMESİ

Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz

konusu kurallar, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların

gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği

görüşülüp düşünüldü:

1- 4721 Sayılı Yasanın 321. Maddesinin

Birinci Tümcesinin İncelenmesi

İtiraz yoluna başvuran Mahkemelerin gerekçelerinde özetle, 743

sayılı Türk Kanunu Medenisi döneminde, tanınan veya babalık hükmüyle soybağı

belirlenen evlilik dışı çocuğun babasının soyadını alabildiği, buna karşılık

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun bu imkânı ortadan kaldırdığı, sonuç

itibariyle çocukların haklarında bir geriye gidişin yaşandığı; itiraz konusu

kuralla, evlilik dışı çocukların kendi aralarında da eşitsizlik yaratıldığı,

zira 743 sayılı Yasanın yürürlükte olduğu dönemde evlilik dışında doğan

çocukların soybağının belirlenmesi amacıyla açılan bir kısım davaların Türk

Medeni Kanununun yürürlüğe girdiği 2002 yılından önce sonuçlandırıldığı ve bu

çocukların önceki Medeni Kanun hükümleri çerçevesinde babalarının soyadını

alabildikleri halde, aynı konumda bulanan kimi çocukların ise açılan babalık

davalarının 2002 yılından önce sonuçlandırılamamış olması nedeniyle babalarının

soyadını alamadığı, bu durumun çocuklar arasında eşitsizlik yarattığı; evlilik

içi çocuklarla evlilik dışı çocukların soyadı bağlamında farklı hukuki statüye

tabi tutulmalarının Anayasanın eşitlik ilkesiyle bağdaşmadığı; Türk Medeni

Kanunu'nun 314. maddesinde, evlatlığın küçük olması halinde evlat edinenin

soyadını alacağı öngörüldüğünden, tanınan veya babalık hükmüyle soybağı

belirlenen çocuğun da evleviyetle babasının soyadını alabilmesi gerektiği;

itiraz konusu kuralın, çocuğun hakları ile ilgili düzenlemeler içeren ve

Türkiye'nin taraf olduğu çeşitli uluslararası sözleşmelerle de bağdaşmadığı, bu

nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 10., 11., 36. ve 90. maddelerine

aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu tümceyi

de içeren 321. maddesi 'çocuğun soyadı' ile ilgilidir. Buna göre, 'Çocuk,

ana ve baba evli ise ailenin; evli değilse ananın soyadını taşır. Ancak,

ana önceki evliliğinden dolayı çifte soyadı taşıyorsa çocuk onun bekârlık

soyadını taşır.'

Görüldüğü üzere, çocuğun, annenin mi yoksa babanın mı soyadını

taşıyacağı sorusuna cevap teşkil eden Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesi

düzenlenirken çocuğun evlilik içinde mi yoksa evlilik dışında mı doğmuş olduğu

ölçütü esas alınmış, evlilik içinde doğan çocuğun ailenin (diğer bir ifadeyle

babanın) soyadını taşıyacağı, buna karşılık evlilik dışında doğan çocuğun ise

ananın soyadını taşıyacağı hükmüne yer verilmiştir.

Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesinin gerekçesinde ise '(') Maddeye

göre çocuk, ana ve baba birbirleriyle evli ise ailenin, birbirleriyle evli

değilse yani çocuk yasal olmayan bir birleşme sonucunda dünyaya gelmişse ananın

soyadını taşır. Baba ile çocuk arasında tanıma ve babalık hükmü ile soybağı

kurulduğu hâlde dahi çocuk ananın soyadını alacaktır. (')' denilmektedir.

Evlilik dışında doğan ve tanıma ya da babalık davası yoluyla doğal

babasına soybağıyla bağlanan çocuğun kimin soyadını alması gerektiği konusunda

17.2.1926 günlü, 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin 312. maddesi, 4721 sayılı

Türk Medeni Kanunu'nun benimsediği çözüm tarzının aksine, şu hükmü

içermekteydi: 'Babaya nispeti babalık hükmü ile veya tanımak suretiyle

taayyün eden çocuk, babasının aile ismini taşır ve onun vatandaşlık hakkını

iktisap eder.' Eski Medeni Kanun'a göre evlilik dışında doğan çocuk,

doğduğu anda anasının soyadını almakta, babası tarafından tanınması veya

hükümle babalığın belirlenmesi halinde ise babasının soyadını taşımaktaydı. 743

sayılı Türk Kanunu Medenisinin 312. maddesini karşılayan bir hüküm 4721 sayılı

Yasada yer almadığından, Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesi uyarınca, babalık

hükmü ya da tanıma halinde dahi çocuk ananın soyadını taşımaya devam edecektir.

4721 sayılı Yasada yer alan kurallar incelendiğinde evlilik dışında

doğan çocuğun, halen iki durumda babasının soyadını alabileceği

anlaşılmaktadır. Bunlardan birincisi çocuğun ana babasının sonradan

evlenmesidir (MK.m.292). İkincisi ise Medeni Kanun'un 27. maddesine göre haklı

sebeplerin bulunması durumunda çocuğun soyadının hâkim kararı ile

değiştirilmesi ve bu yolla çocuğa babanın soyadının verilmesidir. Bu iki durum

dışında, evlilik dışında doğan çocuklar, doğal babaları tarafından tanınmış

olsalar veya doğal babalarıyla aralarında babalık hükmü sonucunda soybağı kurulmuş

olsa bile babalarının soyadını alamayacaklar ve annelerinden aldıkları soyadını

taşımaya devam edeceklerdir.

25.04.2006 günlü, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 28.

maddesinin (4) numaralı fıkrasında 'Tanınan çocuklar babalarının

hanesine baba adı ve soyadı ile analarının kimlik ve kayıtlı olduğu yer

bilgileri belirtilmek suretiyle tescil edilir' hükmü yer almıştır. Bu maddeye ilişkin gerekçede ise

'4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 321 inci maddesine göre tanınan çocuk ana

hanesine ananın soyadı ile tescil edilmektedir. Bu madde ile, mülga 743 sayılı

Türk Kanunu Medenisi uygulamasında olduğu gibi, tanınan çocuğun baba hanesine

babanın soyadı ile tescil edilmesi öngörülmektedir.' denilmiştir.

24.12.1934 tarihli 'Soyadı Nizamnamesi'nin 29 Nisan 2009 günlü,

27214 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 'Soyadı Nizamnamesinde Değişiklik

Yapılmasına Dair Tüzük'le değiştirilen 15. maddesinde ise, 'Evlilik

devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan

çocuklar babalarının soyadını taşırlar. Evlilik dışında doğan çocuklar,

analarının soyadını alırlar. Ancak, ana önceki evliliğinden dolayı

çift soyadı taşıyorsa, çocuk onun bekârlık soyadını taşır. Evlilik

dışında doğmuş çocuklar, ana ve babanın birbirleri ile evlenmesi veya babalarının

tanıması ya da hakimin babalığa karar vermesi ile babanın soyadını alır.' denilmiştir.

Bununla birlikte, ilgili mevzuatta yapılan değişiklikler, 4721

sayılı Türk Medeni Kanunu'nun yürürlükte olan itiraz konusu 321. maddesinin

anayasaya aykırılığına ilişkin savların incelenmesine engel oluşturmaz. Bu

nedenle itiraz konusu kuralların anayasaya aykırılığına ilişkin iddiaların

incelenmesi gerekli görülmüştür.

Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin, dil, ırk, renk, cinsiyet,

siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım

gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu, hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya

sınıfa imtiyaz tanınamayacağı, Devlet organları ve idare makamlarının bütün

işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda

olduğu belirtilmiştir. Bu ilke, birbirinin aynı durumunda olanlara ayrı

kuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını

engellemektedir. Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme eşitliğe aykırılık

oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, mutlak ve eylemli eşitlik değil

hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı

kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi ihlal edilmiş

olmaz. Kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanlar arasında, yasalara

konulan kurallarla değişik uygulamalar yapılamaz.

Anayasanın 41. maddesinde de, 'Aile, Türk toplumunun

temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır. / Devlet, ailenin huzur ve

refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının

öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar.' hükmüne

yer verilmiştir. Maddenin gerekçesinde ise, ' ' evlilik içi ve dışı çocuklar

arasında ayırım gözetilmemesi esası benimsenmiştir. Bu sonuç, esasen 'eşitlik

ilkesi'nden de çıkarılabilir' açıklamasına yer verilmiştir.

Anayasa Mahkemesinin benzeri konularda daha önce verilmiş olan

kararlarında vurgulandığı üzere, çocuk evlilik dışı dünyaya gelse bile, ana

babasını bilmek, babasının nüfusuna yazılmak, bunun getireceği haklardan

yararlanmak, ana ve babasından kendisine karşı olan görevlerini yerine getirmelerini

istemek gibi kişiliğine bağlı temel haklara sahiptir. İnsan Hakları Evrensel

Bildirgesinde bütün çocukların evlilik içi veya evlilik dışı doğmuş olmalarına

bakılmaksızın aynı sosyal korumadan yararlanması gerektiği açıklanmıştır. Keza,

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nde yasama, yürütme ve yargı

organlarınca gerçekleştirilecek bütün faaliyetlerde 'çocuğun yararı'nın esas

alınması gerektiğine vurgu yapılmıştır. Anayasanın 41. maddesinin gerekçesinde

de, ailenin yanı sıra evlilik dışında doğan çocukların da korunması devlete bir

ödev olarak yüklenmiştir.

Bu nedenle, tanıma işleminin varlığı veya babalık hükmü verilmiş

olması durumunda evlilik içi veya evlilik dışı doğmuş olmanın çocukların

hukuksal statüsünde bir farklılığa yol açması kabul edilemez.

Açıklanan nedenlerle, tanıma işleminin varlığına veya babalık

hükmü verilmiş olmasına rağmen çocuğun babasının soyadını alabilmesini

engelleyen itiraz konusu '' evli değilse ananın'' ibaresi,

Anayasanın 10., 11. ve 41. maddelerine aykırıdır, iptali gerekir.

Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Mehmet ERTEN ve Serruh KALELİ

bu görüşe katılmamışlardır.

İptal edilen ibarenin Anayasanın 36. ve 90. maddeleri ile ilgisi

görülmemiştir.

Ana ve baba evli ise çocuğun ailenin soyadını alması evlilik

birliğinin ve aile olmanın doğal bir sonucu olduğundan 'Çocuk, ana ve

baba evli ise ailenin '' ibaresinin Anayasaya aykırı bir yönü

görülmemiştir.

2- 4722 Sayılı Yasanın 13. Maddesinin Birinci Fıkrasının

İncelenmesi

İzmir 3. Aile Mahkemesince yapılan başvuruda, 743 sayılı Türk

Kanunu Medenisi döneminde, tanınan veya babalık hükmüyle soybağı belirlenen

evlilik dışı çocuğun babasının soyadını alabildiği, buna karşılık 4721 sayılı

Türk Medeni Kanunu'nun bu imkânı ortadan kaldırdığı, sonuç itibariyle

çocukların haklarında bir geriye gidişin yaşandığı; itiraz konusu kuralın,

evlilik dışı çocukların kendi aralarında da eşitsizlik yarattığı, zira 743

sayılı Yasanın yürürlükte olduğu dönemde evlilik dışında doğan çocukların soybağının

belirlenmesi amacıyla açılan bir kısım davaların Türk Medeni Kanununun

yürürlüğe girdiği 2002 yılından önce sonuçlandırıldığı ve bu çocukların önceki

Medeni Kanun hükümleri çerçevesinde babalarının soyadını alabildikleri halde,

aynı konumda bulanan kimi çocukların ise açılan babalık davalarının 2002

yılından önce sonuçlandırılamamış olması nedeniyle babalarının soyadını

alamadığı, bu durumun çocuklar arasında eşitsizlik yarattığı belirtilerek

kuralın Anayasanın 10. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

4722 sayılı Yasanın itiraz konusu 13. maddesi şöyledir:

'Türk Medenî Kanununun yürürlüğe girmesinden önce açılmış olan

babalık davaları, bu Kanun hükümlerine göre karara bağlanır.

Türk Medenî Kanununun yürürlüğe girmesinden önce olumlu karara

bağlanmış olan malî sonuçlu babalık davalarında çocuğun soybağı, yürürlük

tarihinden başlayarak bu Kanun hükümlerine göre kurulmuş olur.'

4722 sayılı Yasanın 'Geçmişe etkili olmama kuralı' kenar başlığını

taşıyan 1. maddesinin birinci fıkrasında, 'Türk Medeni Kanununun

yürürlüğe girdiği tarihten önceki olayların hukuki sonuçlarına, bu olaylar

hangi kanun yürürlükte iken gerçekleşmişse kural olarak o kanun hükümleri

uygulanır' denilmiştir. Buna karşılık Yasanın itiraz konusu 13.

maddesinde bu genel kuraldan ayrılınmış ve 'Türk Medenî Kanununun

yürürlüğe girmesinden önce açılmış olan babalık davaları, bu Kanun hükümlerine

göre karara bağlanır'denilerek babalık davaları bakımından istisnai bir

düzenlemeye yer verilmiştir.

Böylece, bakılmakta olan babalık davası 1999 yılında açılmış

olmasına rağmen, o gün yürürlükte bulunan 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'ne

göre değil, 2002 yılında yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu

hükümlerine göre yürütülecek ve karara bağlanacaktır.

Neden böyle istisnai bir düzenlemeye yer verildiği hususu,

maddenin gerekçesinde '' Babalık davasıyla ilgili hükümler küçüklerin

korunması amacını taşıdıklarından ve Türk Medeni Kanunu ile bu konuda daha

etkin koruma hükümleri öngörüldüğünden devam etmekte olan davalarda, yeni

Kanunun uygulanacağı hükme bağlanmıştır. '' şeklinde açıklanmıştır.

4722 sayılı Yasanın 13. maddesinde, 4721 sayılı Türk Medeni

Kanunu'nun yürürlüğe girdiği tarihten önce açılmış olup, Kanunun yürürlüğe

girdiği tarihte devam etmekte olan babalık davalarının yeni Medeni Kanun

hükümlerine göre karara bağlanacağı belirtilmiştir. 4722 sayılı Yasanın 13. maddesinin babalık davası

bağlamında göndermede bulunduğu kurallar 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 301

ila 304. maddeleri arasında 'Babalık hükmü' başlığı altında

düzenlenmiştir. Bu kapsamda 301. maddede kimlerin babalık davası açma hakkına

sahip bulunduğu, 302. maddede babalığa karine teşkil eden cinsel birleşme

olgusu, 303. maddede hak düşürücü süreler konusu ve 304. maddede de babalık

davası bağlamında ananın mali hakları konusu düzenlenmiştir. Bu nedenle itiraz

konusu 13. maddenin göndermede bulunduğu 4721 sayılı Yasanın babalık davası ile

ilgili kuralları, 'Soybağının hükümleri' başlığı altında

düzenlenen soyadı ile ilgili düzenlemeyi içermemektedir.

Yasakoyucunun değerlendirmesine göre, yeni

Medeni Kanunun babalık davasıyla ilgili kuralları önceki Medeni Kanuna nazaran

daha ileri düzenlemeler içerdiğinden, önceki yasa zamanında açılmış olsa bile

Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihte görülmekte olan davaların, yeni Medeni Kanun

hükümlerine göre karara bağlanması yönünde bir düzenleme yapılmıştır.

Yasakoyucunun bu doğrultuda bir takdir yetkisi kullanmasının anayasaya aykırı

olmadığı sonucuna varılmıştır.

Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural,

Anayasanın 10. maddesine aykırı değildir, iptal isteminin reddi gerekir.

VII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, 'Kanun, kanun

hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların

hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten

kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği

tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı

günden başlayarak bir yılı geçemez' denilmekte, 2949 sayılı Yasa'nın 53.

maddesinin dördüncü fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci

fıkrasında ise, Anayasa Mahkemesi'nin, iptal sonucunda meydana gelecek hukuksal

boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlal edici nitelikte görmesi

halinde yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmektedir.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 321. maddesinin birinci

tümcesinde yer alan '' evli değilse ananın '' ibaresinin iptal edilmesi

nedeniyle doğan hukuksal boşluk kamu yararını ihlâl edici nitelikte

görüldüğünden, iptal kararının, Resmî Gazetede yayınlanmasından başlayarak bir

yıl sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

VIII- SONUÇ

A-  22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun

321. maddesinin birinci tümcesinde yer alan;

1- 'Çocuk, ana ve baba evli ise ailenin '' ibaresinin

Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

2- '' evli değilse ananın '' ibaresinin Anayasa'ya aykırı

olduğuna ve İPTALİNE,  Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Mehmet ERTEN

ile Serruh KALELİ'nin  karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,

B- 3.12.2001 günlü, 4722 sayılı Türk Medenî Kanununun

Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun'un 13. maddesinin birinci fıkrasının

Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE,

C- İptal edilen ibarenin doğuracağı hukuksal boşluk kamu

yararını ihlal edici  nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin

üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama

Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları

gereğince iptal hükmünün, KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK

BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE,

2.7.2009 gününde karar verildi.

Başkan

Haşim

KILIÇ

Başkanvekili

Osman

Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Sacit

ADALI

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Ahmet

AKYALÇIN

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

Mustafa YILDIRIM

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Şevket

APALAK

Üye

Serruh

KALELİ

Üye

Zehra

Ayla PERKTAŞ

KARŞIOY

YAZISI

Türk Medeni Kanununun 321. maddesinin birinci tümcesinde yer

alan 'Çocuk, ana ve baba ' evli değilse ananın soyadını taşır' kuralının

iptaline aşağıdaki nedenlerle katılmıyorum:

Çoğunluk gerekçesinde, bu konuda çocuğun yararının esas alınması

gerektiği belirtilerek, evlilik içi veya evlilik dışı doğmuş olmanın çocukların

hukuksal statüsünde bir farklılığa yol açmasının kabul edilemeyeceği sonucuna

varılmıştır. Bu düşünceden hareketle, babanın soyadını taşıma yönünden evlilik

içi veya dışında doğmuş çocuklar arasında eşitsizliği önlemek amacıyla iptal

kararına ulaşıldığı anlaşılmaktadır.

Konu hakkında doğru yargıya varabilmek için aynı babadan olduğu

halde farklı soyadı kullanmanın kişiler arasında eşitsizlik yaratıp yaratmadığı

hususunu incelemek gereklidir. Soyadı, ülkemize Batı'dan intikal etmiş bir

kurumdur. Bu kurumun gelişip ortaya çıktığı Batı sosyal ve hukuk sistemine göre

soyadı, kişinin geniş anlamda aile ile olan ilişkisini ifade eder. Soyadı

kelimesi İngilizcede 'aile adı' karşılığı 'Family name',

Almancada yine aynı anlamda 'Familienname' ile eş

anlamlıdır. Türkçe 'soyadı' kelimesindeki 'soy'un

etnik, ırksal bir anlam ifade etmeyip, yasadaki 'üstsoy' veya 'altsoy' gibi,

aile mensubiyetini ve aile içinde önce veya sonra gelen nesille olan bağlantıyı

ifade ettiğinde kuşku yoktur. Soyadı ayrıca, isim benzerliklerinden doğan

karışıklıkları önleme, kişinin toplumsal hayatta hukuk düzeni içinde kimliğinin

teşhisine yardımcı olma işlevi görür. Bu açıdan soyadı, kimsesiz veya ailesi

olmayanlar yönünden de gereklidir; ancak kişinin hangi soyadını taşıyacağı önem

taşımaz.

Tarihsel ve sosyolojik olarak 'geniş aile' düzeninin geçerli

olduğu dönemlerden beri aileye sonradan evlenme suretiyle iltihak eden gelinler

de eşlerinin soyadını kullanagelmişlerdir. Ancak zamanla geniş ailenin yerini

sadece ana, baba ve çocuklardan oluşan çekirdek aile düzenine bırakması ve

kadın haklarındaki gelişmeler sonucu önce Batı'da, daha sonra ülkemizde,

kadının evlenme halinde de eski soyadını kullanabilmesi esası benimsenmiş ve bu

husus Medeni Kanunumuzda da yer almıştır (TMK madde 187).

Aynı şekilde, evlat edinmede de soyadı değişebilmektedir. TMK'nun

314. maddesinin üçüncü fıkrasına göre evlatlık küçük ise, evlat edinenin

soyadını alır.

Bu açıklamaların ortaya koyduğu gibi, soyadı, kişi ile

aile arasındaki irtibatı gösterir, doğrudan doğruya biyolojik babayı göstermez. Yine

buna göre, geniş veya çekirdek anlamda bir ailenin bulunmadığı yerde çocuğun,

biyolojik babanın soyadını taşıması gerekmez. Çocuk, kendi arzu ediyorsa veya

menfaati o yönde ise, babasının soyadını taşıma hakkına sahip olmalıdır. Ancak

evlilik içinde veya dışında doğmuş olma halleri dış alemde gözlenebilen, geriye

döndürülemeyen, eski hale getirilemeyen maddi olgular olduklarından, farklı

durumdaki bu kişiler arasında eşitlik karşılaştırması yapılamaz.

Türk Medeni Kanununun 337. maddesine göre ana ve baba evli değilse

velayet, anaya aittir. Buna göre, evlilik dışında doğmuş olup annesiyle

birlikte yaşayan çocuğun kanuni temsilcisi anadır. Ananın bu hakkı, gerekli

koşulların varlığı halinde çocuğun adının değiştirilmesini dava etme hakkını da

içerir. Buna rağmen çocuğun, aile dışında olan babanın soyadını taşıması, işin

doğasına uygun değildir.

Evlilik dışında doğan ve velayeti anada bulunan çocuğun, ananın

soyadını taşıyamamasının en önemli sakıncası ise bu durumun çocuğun yararını

gözetemeyecek olmasıdır. Çocuğun her türlü sağlık, eğitim ve sosyal kurumlarla

olan ilişkilerinde hatta yaşıtlarıyla temaslarında anasının farklı, çocuğun

farklı bir soyadı taşımasının yaratacağı gereksiz sorular, bu durumu yaşıtlarına

izah etmekte güçlük çekebilecek ve belki de psikolojik durumu olumsuz

etkilenecek olan çocuğun yaşayacağı sıkıntılar göz ardı edilemez. Babası ile

aynı aile ortamı içinde yaşama olanağından esasen mahrum olan evlilik dışı

çocuğun, babasına ait kuru bir soyadını taşımakta eylemli olarak ne yararı

bulunduğu açıklanmaksızın, bunun çocuk için daha iyi olduğu şeklinde bir kabule

ulaşmanın mantığına katılmak mümkün değildir. Eşitlik ilkesi insan onurunu ve

mutluluğunu güvence altına almak için vardır; salt hukuki statüde farklılık

yaratılmasının önlenmesi gerekçesiyle uygulamada kişinin aleyhine sonuçlar

verebilecek teorik eşitlik, gerçekte eşitsizliktir. Anayasa Mahkemesinin pek

çok kararında da vurgulandığı gibi, yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı

kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez; durumlarındaki özellikler, kimi

kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları

gerektirebilir. Kuralların mutlak biçimde uygulanması, en büyük

haksızlıktır (Summum jus suma injuria).  Bu nedenle

TMK'nun 321. maddesi, Anayasanın 10. maddesine aykırı değildir.

Anayasanın 41. maddesi, evlilik dışında doğan çocukların

korunmasını devlete bir ödev olarak yüklemiştir. Buna göre, soyadı konusunda

daha fazla korunması gereken menfaat, evlilik dışı çocuk sahibi olan babadan

ziyade, çocuğun ve ananın menfaatidir. Her ne kadar çocuğun, babasının soyadını

taşımakta bazı hallerde menfaati olabileceği düşünülebilirse de, bunu genel bir

kural olarak yasa yolu ile çocuğa dayatmanın, yukarıda açıklanan nedenlerle,

birçok durumda çocuğun aleyhine olacağı açıktır. Bu nedenle iptal kararı,

Anayasanın 41. maddesine de aykırıdır.

Yasakoyucu, Türk Medeni Kanunu'nu düzenlerken takdirini, evlilik

dışı doğan çocuğun anasının soyadını taşıması yönünde kullanmış olup Anayasaya

aykırı bir yönü bulunmayan bu takdiri geçersiz hale getirmekle Anayasa

Mahkemesi, anayasa yargısının esaslarına da uymayan bir karar vermiş

olmaktadır.

Anayasanın 41. maddesine göre aile, Türk toplumunun temelidir. Bu

nedenle yasalar ve yargı kararları, yasal ve meşru aileyi koruyucu olmalı,

evlilik dışı ilişkileri ve medeni nikah dışında kurulan çok eşli

birliktelikleri teşvik etmemelidir. Evlilik dışı doğan çocukların evlilik

içinde doğan çocuklarla aynı haklara sahip olmaları mutlaka gereklidir. Ancak,

çocuğa eylemli olarak ek bir yarar getirmeyen, çocuktan ziyade evlilik dışı

ilişkileri sorumsuzca kuran babayı evlilik içi çocuk sahibi imiş gibi, çocuğuna

soyadını vermenin manevi hazzı ile adeta ödüllendirmenin, toplumsal ve etik

yönleri üzerinde de durulması gerekmektedir.

Bu nedenlerle karara katılmamaktayım.

Başkanvekili

Osman

Alifeyyaz PAKSÜT

KARŞI

OY

Türk Medenî Kanunu'nun 321. maddesinin Anayasa'ya aykırılığı ileri

sürülen ibarenin de yer aldığı ilk tümcesinde ' Çocuk, ana ve baba

evli ise ailenin; evli değilse ananın soyadını taşır' denilmektedir.

Kural, çocuğun soyadını belirlerken ana ve baba evli iken doğmuş

olup olmamasını ölçüt olarak almış, ana ve baba evli iken doğan çocuğun babanın

soyadını taşıyacağı, ana ve baba evli değilken doğan çocuğun ise ananın

soyadını taşıyacağı biçiminde düzenlenmiştir.

Madde gerekçesinden de anlaşıldığı üzere, ana

ve babası evli olmayan çocuk ile babası  arasında tanıma ya da babalığa

hüküm sonucu soybağı kurulmuş olsa bile, anasının soyadını taşımaya devam

edecektir.

Anayasa'nın 5. maddesi kişilerin  refah, huzur ve

mutluluğunun sağlaması,  41. maddesi ise toplumun temeli olan ailenin

huzur ve refahı ve özellikle ana ve çocuğun korunması için gerekli önlemlerin

alınması görevini Devlet'e vermiştir.

Anayasanın 41. maddesindeki 'Devlet, ailenin huzur ve

refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması.... için gerekli tedbirleri

alır...' biçimindeki hüküm, çocukların korunmasını güvence altına

almaktadır. Kural çocukların mutlu bir aile ortamında gelişimini sağlıklı bir

şekilde yapabilmesi için belli koşulların sağlanmasını  devlete görev

olarak vermekte, 'aile'nin de korunacağını öngörerek  çocukları dolaylı

olarak bir kez daha korumaktadır. Ailenin korunmasıyla sağlıklı nesiller yetiştirilmesinin

amaçlandığı da açıktır.

Düzenlemede yer alan  '' evli değilse ananın... ' biçimindeki

ibarenin Anayasa'ya aykırılığı; çocuk ile babası arasında tanıma ya da babalığa

hüküm sonucu soybağı kurulduğunda babanın soyadını almasının  çocuk

yararına olacağı, evli  ana ve babadan doğan çocukla tanıma ya da hükümle

soybağı kurulan çocuk arasında  ayrıcalık yaratıldığı düşüncesine

dayanmaktadır.

Ayrıcalık yaratıldığı konusu bir yana bırakılmak koşuluyla bu

düşüncenin yanlış olduğu söylenmeyebilir. Buna karşılık,  tanıma veya

babalık hükmü ile soybağı kurulsa bile, çocuğun annesinin soyadını taşımaya

devam etmesinde, çocuğun daha fazla yararı olduğu da ileri sürülebilir. Bu

bağlamda,  Medeni Kanun'un 337. maddesinin birinci fıkrasında 'Ana

ve baba evli değilse velayet anaya aittir' kuralı uyarınca, tanıma veya

babalığa hüküm sonucu çocukla baba arasında soybağı kurulsa da çocuk 

anasının velayeti altında kalmaya devam etmektedir. Tanıma ya da hüküm ile

kurulan soybağı ilişkisi, çocuk ile babanın hukuken bir arada yaşamalarını

sağlamaya yetmemekte ve aile ortamı kurulamamaktadır. Velayeti altında olan

çocuğuyla bir arada yaşayarak  oluşturduğu aile ortamında, onun eğitimini,

bakımını ve gözetimini yüklenmiş olan ananın, çocuğuna kendi soyadının verilmesindeki

yarar da en az aykırılık düşüncesi kadar önemli ve savunulabilir bir durumdur.

Anayasa'nın 2. ve 5. maddeleri uyarınca, yasa koyucu kişilerin,

ailenin ve çocukların yararlarına olan düzenlemeleri yapmakla görevlidir. Evli

olmayan ana ve babadan hangisinin soyadı verildiğinde daha fazla çocuk yararına

olabileceği, çocuğun yaşadığı çevreye göre değişebileceği gibi bunlardan

birinin diğerine tercih edilmesini gerektiren bir Anayasa kuralı da

bulunmamaktadır. Yasa koyucu, evli değilse ananın soyadının alınacağına ilişkin

kuralı çocuk yararına gördüğü için takdir yetkisini bu yönde kullanmıştır.

Nitekim, ana ve baba evli ise babanın soyadının alınacağına

ilişkin kural oybirliği ile Anayasa'ya aykırı bulunmamıştır. Yasa koyucu bu

düzenlemeyi de, çocuğun  ana ve babasının birbirleriyle olan hukuki

bağlantılarını gözeterek bu durumda olan bir çocuğun  babasının soyadını

almasında daha fazla yararı olduğu düşüncesine dayanarak yapmıştır.

Öte yandan, baba yönünden, ana ve babası evli olan çocukla tanıma

ya da hükümle soybağı kurulan çocuk arasında, soyadı farklılığı dışında hukuki

sonuçlar bakımından her hangi bir ayrıcalık bulunmamaktadır. Esasen temel

düşünce çocukların korunması olduğu için, bunların ana ve babayla  ana ve

babanın da birbirleriyle olan hukuki bağlantılarının farklılığı ile paralel

olarak korunmaları için duyulan ihtiyaçlar da farklılaşmaktadır. Çocukların

içinde bulundukları bu farklı durumlar gözetilerek yapılan düzenlemelerin,

onların çıkarlarına olduğu açıktır. Bu bakımdan aralarında  eşitlik

karşılaştırılması yapılamayacağının da gözetilmesi

gerekir.

Yasa koyucu  konuyla ilgili düzenlemede takdir yetkisini

kullanmıştır.

Bu nedenle '' evli değilse ananın... ' biçimindeki

ibare Anayasa'ya aykırı değildir.

İstemin reddi gerekir.

Üye

Mehmet

ERTEN

KARŞIOY

Mahkememiz, önceki Medeni Yasa'nın 312. maddesi gibi çiftler evli

değilse, babalık hükmü veya tanıma hallerinde çocukla soybağı kuran ancak

çocuğa babanın soyadının kullandırılması imkanını ortadan kaldıran, iptali

istenen yeni düzenleme olan 4721 sayılı Yasa'nın 321. maddesinin 'ana baba evli

değilse çocuk ananın soyadını taşır' şeklindeki düzenlemesinin, Anayasa'nın 41.

maddesinde öngörülen çocuğu koruyan bir hüküm olmadığını, evlilik içi ve dışı

çocuklar arasında ayrım gözetilmemesi esasının benimsenmesi gerekir şeklindeki

gerekçeye de dayanılarak Anayasa'ya  aykırı bulmuştur.

Yeni Medeni  Yasamız çocuğun korunmasının temel taşı olan

Birleşmiş Milletler  Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 7. ve 8. maddelerinde de

vurgulandığı gibi kimliğinin ayrılmaz bir parçası olarak belirli bir ada,

soybağına  ve nüfus kaydına sahip olacağı için çoçuğun yararının

önceliklerini de dikkate alarak, önceki yasanın getirdiği evlilik içi, dışı,

sahih, gayri sahih, nesepli gibi ifadelerle sınıflandırılan anlayışı ve

çocuklar arası ayrımı ortadan kaldırmak için soybağını, çocuğun evlilik

içi-dışı olduğuna bakılmaksızın doğumla birlikte eşit statüde anne ve

babasına  aynı tür soybağı ile bağlı olacağı yönünde çocuğun yararının

önceliği ilkesine gözeterek kurmuş, soybağı anne yönünden doğumla, baba yönünde

de anne ile evlilik tanıma veya babalık davasında verilen hükümle kurucu

yenilik doğuran bir hak olarak geriye etkili ana rahmine  düştüğü an

itibariyle kurmuştur. Soybağı kurulmuş çocuğun evli olmayan anne ve baba

nedeniyle soyadı yönünden görülen ayrım ise  ayrıştırıcı kimlik

bilgilerinin aidiyeti gösterme ve sosyal kökeni belirleme gibi düzeni sağlaması

işlevi yönünden ayrımcılık, eşitsizlik olarak nitelenmesi mümkün değildir.

Öncelikle bilinmelidir ki Medeni Yasa 26-27. maddeleri ile haklı

sebep halinde çocuğun korunmaya değer bir menfaati varsa soyadını

değiştirebileceğine de işaret ederek bu yönde bir hak kazanmasının sahip

olduğunu göstermektedir.

Anayasal değerlendirmeye esas olan doktriner ve uygulamalı

tartışmalar objektif/nesnel bir çok olay yönünden değerlendirmeler üzerine

odaklanmaktadır. Örneğin babanın çocuğu tanımasına rağmen soyadını

verememesine, çocuğuna taşıtamamasına içerlemekte, çocuğun kendi çevresinde evlilik

dışı algılanmasına sebep olunmasına fırsat verildiğini söylemekte, annenin

tasvip dışı bir hayat düzeninin varlığı halinde çocuğun menfaati yönünden

kayıplar ve neticede itiraz yoluna gelen mahkeme gibi evlilik içi-dışı doğmuş

çocuklar yönünden eşitsizlik yaratıldığı ifade edilmektedir.

Nesnel tartışmaların kaçınmamızı gerektiren yerindelik yönünden

sayısız cevaplar var ise de kısaca IHEB madde 25-26'da ister evlilik içi, ister

evlilik dışı doğumlar aynı sosyal konumdan yararlanır derken, Birleşmiş

Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi çocuğa ilişkin bütün faaliyetlerde yasama,

yürütme ve yargının 'Çocuğun yararı'nı esas alınması gerektiğine vurgu

yapmıştır. Anayasa'nın 41. maddesi aileyi ve çocuğun korunmasını işaret ederken

tartışmaya, açık çözümler getirmekte yasakoyucunun görevidir.

Soyadı Kanunu'nda düzenleme serbestliği olmayan Türk Hukukunda

somut olaylara yönelik birden çok çözüm şekli hukuk ve sosyal devlet ilkesine

daha uygun olsa da, karşılaştırmalı hukuka bakıldığında Almanya, İsviçre,

Hollanda'da evlilik dışı çocuk kural olarak ana soyadını taşımakta

anglo-Amerikan hukukunda dileyenin ikisini birden ya da  yeni yaratılan

bir soyadı bile olabileceği gibi Fransa ve yukarıda sayılan diğerlerinde

ana-babanın birlikte beyan halinde tanımada erkeğin soyadını alabilmektedir.

Medeni hukuk sistemimizde ise yasakoyucunun tercihini, evlilik içi

ve dışı doğan çocukların hukuki konumlarındaki farklılık nedeniyle soybağı

kurma yönünden  bu şekilde kullandığı anlaşılmaktadır.

Evlilik dışı çocuğun ana soyadını taşıması kuralında, doğumla

oluşan soybağı esası kabul edilmiş ve evlilik baba yönünden soybağı kurmanın

bir şartı sayıldığı hukuki nitelemesi karşısında evli olmayan baba yönünden

iptaline gelinen Medeni Kanun'un 321. maddesinin 'evli değilse ananın'

ibaresinin eşitsizlik yarattığı söylenemeyeceğinden çoğunluğun Anayasa'ya

aykırılığın tespitine ilişkin görüşlerine katılınamamıştır.

Babaya (kendi velayet dönemi hariç) şahsi münasebette tesis

etmediği, velayetsiz uzak ara ilişki döneminde kendi soyadını taşımasına

öncelik veren anlayışı daha hukuksal, daha sosyal, daha adil olduğunu

göstermeye yarayacak bir ölçü, bir öncelik kriteri  ve anayasal dayanak

yoktur.

Babanın sırf nüfus hal cetvelinde; mahkeme kararı ile  tanıdı

ya da kendinden sadır olduğunu ispatlandı diye evli olmadığı süreçte soyadı

taşımak yönünden annenin önüne geçecek üstün kazanılmış bir hakkı  ya da

babayla duygusal, sosyal hiçbir yönü, bağlılığı bulunmayan çocuklar yönünden,

sırf baba tanıdı diye çocuğun rızasına da başvurulamayan bir ortamda onun

soyadını taşıma zorunda bırakılmasının haklı nedeni var sayılamaz.

Anayasal ilke olarak aynı sosyal konumdan yararlanacak çocuklar

yönünden yasakoyucunun çocuğun doğumu anındaki ana babanın medeni statüsü

dışında öncelikle soybağının teşekkülü yönünden kurduğu düzenlemede istisnai

hallerde baba soyadını taşıma halleri de sosyal hukuk devleti olma gereği hukuk

düzeninde var olduğundan ailenin ya da çocuğun korunmadığı söylenemeyeceği ya

da evlilik içi doğan çocuğun baba soyadı alırken evlilik dışı doğan çocukta da

baba soyadı olması gerektiğine ilişkin baba soyadının, anaya üstün bir öncelik,

yücelik ve üstünlüğe ilişkin haklı hukuki nedeni var olmadığı sürece

düzenlemenin Anayasa'ya aykırı olduğu söylenemeyeceği düşünülmüştür.

Hal böyle iken, öğretideki hakim görüşün, yargısal içtihatlarının

bu doğrultuda şekillendiği ve ayrıca 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun

28/4. maddede yer alan düzenleme ile evlilik dışı doğan ancak tanınan

çocukların babalarının hanesine baba soyadı ile kayıt ve tescil edilebileceği,

soyadı nizamnamesinin bir tüzük ile 29 Nisan 2009 tarihinde değiştirilen 15.

madde ile de evlilik dışı tanınan çocuğun baba soyadını alacağı ve yine 5490

sayılı Yasa'ya ilişkin yönetmeliğin 109. maddede de çocuğun baba soyadı ile

baba hanesine tescil edilip ana ve çocuk arası bağ kurulur şeklindeki ifadeler

ihtilaf konusu düzenleme hakkında yaşanan hukukun tecelli şeklini

göstermektedir. Özetle çocuk yönünden babanın soyadını alamama olarak

gösterilen eksikliklerin yasalarca giderildiği, evlilik dışı, ana babası evli

olmayan, çocuğun istisnai haller dışında velayetinin annede olduğu, onun

tarafından korunup kullanıldığı, şefkatin eğitiminin verildiği, ihtiyaçlarının

giderildiği, milletin hayatında rol alacak birey haline gelmesi için

çabalarının sürdüğü bu süreçte velayet hak sahibini ananın doğumla

kendiliğinden çocuğu ile arasında kurulmuş soybağının tanınma aracı olan

soyadının ana soyadı olmasının, baba soyadını taşımaya ilişkin haller hukuk

düzenimizde de yer aldığı da dikkate alındığında 'ana baba evli değilse çocuk

ananın soyadını taşır' şeklindeki düzenlemenin Anayasa'ya aykırı olduğu

söylenemez.

Üye

Sacit ADALI

Üye

Serruh KALELİ

 

Benzer Kararlar

 

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Boşanmada Çocuğun Babanın Seçtiği Soyadını Alması Kuralının İptali

 

Tamamlayıcı Kararlar

 

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi — Evlilik Sürerken Çocukların Baba Soyadına Annenin Soyadının Eklenmesi İstemi

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi — Çocuğun Soyadında Bakım Düzeni ve Üstün Yarar

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi — Çocuğun Soyadına Anne Soyadı Eklenmesi

Tüm Aile Hukuku Kararları ›

 

İlgili Sayfalar

 

Soybağı ve Çocuğun Soyadı Uyuşmazlıkları

 

Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.

 

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.

 

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2005/114

 

Karar No

2009/105

 

Karar Tarihi

2 Temmuz 2009

 

Oy Durumu

Kısmen oyçokluğu, kısmen oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page