top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Yoksulluk Nafakasında Süresiz İbarenin 2012’deki Denetimi

 

2011/136 E., 2012/72 K. · 17 Mayıs 2012

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 7 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Yoksulluk nafakasının kaldırılmasını isteyen kişinin davasında mahkeme, nafakanın süre belirtilmeden istenebilmesine olanak veren ibareyi Anayasa Mahkemesine taşıdı. Genel Kurul 2012’deki incelemesinde, boşanma yüzünden yoksulluğa düşen eşin asgari geçiminin korunmasına ve ödeme gücüne ağırlık verdi. Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi veya yoksulluğunun sonradan ortadan kalkması gibi hâllerin sonuçlarını da dikkate alarak ibarenin iptali istemini oyçokluğuyla reddetti.

 

Hukuki İlke

 

Genel Kurul, nafakanın baştan bir süreyle sınırlandırılmaması ile her koşulda ömür boyu ödenmesini birbirinden ayırdı. Yoksulluğun ortadan kalkması hâlinde mahkemeden kaldırma istenebilmesini değerlendirerek 2012’de kuralı sosyal devlet ilkesine uygun buldu.

 

Sonuç

 

Türk Medenî Kanunu’nun 175. maddesinin birinci fıkrasındaki “süresiz olarak” ibaresine yönelik itiraz, bir üyenin karşıoyuyla reddedildi.

 

Kararın Kapsamı

 

Aynı ibare, Anayasa Mahkemesinin K.2026/131 sayılı kararıyla daha sonra iptal edildi. İptal kararı 30 Eylül 2026’da yayımlandı ve yürürlük tarihi 30 Haziran 2027 olarak belirlendi. Bu iki karar da belirli bir kişinin nafakasını kaldıran bir hüküm içermiyor.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu — m. 175, 176

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 2, 10, 41

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2011/136

Karar Sayısı : 2012/72

Karar Günü : 17.5.2012

R.G. Tarih-Sayı :

26.06.2012-28335

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Kestel Asliye

Hukuk Mahkemesi (Aile Mahkemesi Sıfatıyla)

İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721

sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan

''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddelerine aykırılığı

savıyla iptali istemidir.

I- OLAY

Daha önce davalı lehine hükmedilen yoksulluk nafakasının iptali

ile tamamen kaldırılması talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralda yer

alan ''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına

varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

III- YASA METİNLERİ

A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı

22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî

Kanunu'nun itiraz konusu ibareyi de içeren 'Yoksulluk Nafakası' başlıklı 175.

maddesi şöyledir:

'Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır

olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz

olarak nafaka isteyebilir.

Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.'

B- Dayanılan Anayasa Kuralları

Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddelerine

dayanılmıştır.

IV- İLK İNCELEME

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Serruh KALELİ,

Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman

Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin

YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN'ın

katılımlarıyla 12.1.2012 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada

eksiklik bulunmadığından, 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun

175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ''süresiz olarak'' ibaresinin

esasının incelenmesine, oybirliğiyle karar verilmiştir.

V- ESASIN İNCELENMESİ

Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz

konusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile

diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

Başvuru kararında, itiraz konusu ''süresiz olarak'' ibaresi

nedeni ile boşanma neticesinde eşlerden birinin diğeri lehine ömür boyu sürecek

bir mali yükümlülük altına girdiği, nafakaya hangi hallerde hükmedileceğinin,

hangi hallerde kaldırılacağının ve tarafların ekonomik koşullarının ne şekilde

dikkate alınacağının yasada açıkça belirtilmemiş olduğu, yoksulluk nafakasının

boşanan eşlerin yeniden evlenmelerini engelleyici niteliği bulunduğu

belirtilerek, kuralın, Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddelerine aykırı olduğu

ileri sürülmüştür.

Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan

'sosyal hukuk devleti', vatandaşlarına asgari bir yaşama düzeyi

sağlamayı kendisine görev bilen ve bu yüzden devletin sosyal ve ekonomik yaşama

aktif müdahalesini meşru ve gerekli gören bir anlayışı ifade

eder.  Vatandaşların sosyal durumlarıyla ilgilenen sosyal hukuk

devleti, 'insan onuru'nun korunmasını amaçlar ve bunun için sosyal adaleti

sağlamaya çalışır. Sosyal hukuk devleti, kişi ve toplum yararı

arasında denge kuran, toplumsal dayanışmayı üst düzeyde gerçekleştiren,

güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak eşitliği, sosyal adaleti sağlayan ve

toplumsal dengeleri gözeten devlettir.

4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesine göre yoksulluk

nafakasına hükmedilebilmesi için boşanmaya hükmedilmiş olması, nafaka talep

eden eşin boşanma yüzünden yoksulluğa düşmüş ya da düşecek olması, diğer eşle

eşit kusurlu veya diğer eşe nazaran daha az kusurlu veya boşanmaya neden olan

olaylarda tamamen kusursuz olması ve nafaka talep edilen eşin nafaka ödeyebilecek

ekonomik gücünün bulunması gerekir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.

Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş, kusuru daha ağır olmamak

şartıyla geçimi için diğer eşten mali gücü oranında ve 4721 sayılı Türk Medenî

Kanunu'nun 176. maddesinde sayılan yoksulluk nafakasının kaldırılmasına ilişkin

şartlar gerçekleşmediği müddetçe,  herhangi bir süre sınırı olmaksızın

nafaka isteyebilecektir.176. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca, yoksulluk

nafakası, nafaka alacaklısının evlenmesi ya da taraflardan birisinin ölümü

halinde kendiliğinden, alacaklının evlenmeden fiilen evli gibi yaşaması,

yoksulluğun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi, nafaka

yükümlüsünün ödeme gücünün tamamen yitirilmesidurumlarında ise mahkeme

kararıyla ortadan kalkmaktadır.

İtiraz konusu 'süresiz olarak' ibaresi, nafaka alacaklısının her

zaman ölünceye kadar yoksulluk nafakası alacağı anlamına gelmemektedir. Kanun

koyucunun 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesinde'süresiz

olarak'  ibaresine yer vermesinin amacı, boşanmadan dolayı

yoksulluğa düşecek olan eşin diğer eş tarafından, şartları bulunduğu sürece

ekonomik yönden desteklenmesi ve asgari yaşam gereksinimlerinin

karşılanmasıdır.

Evlilik birliğinde eşler arasında geçerli olan dayanışma ve

yardımlaşma yükümlülüğünün, evlilik birliğinin sona ermesinden sonra da kısmen

devamı niteliğinde olan yoksulluk nafakasının özünde, ahlâki değerler ve sosyal

dayanışma düşüncesi yer almaktadır. Yoksulluk nafakasının amacı nafaka

alacaklısını zenginleştirmek değildir. Yoksulluk nafakasıyla, boşanma sonucunda

yoksulluk içine düşen eşin asgari yaşam gereksinimlerinin karşılanması

düşünülmüştür. Yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için nafaka talep eden

eşin boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olmasının yanı sıra, nafaka talep

edilen eşin de nafaka ödeyebilecek ekonomik gücünün bulunması gerekmektedir.

İtiraz konusu kuralda, boşanma sebebiyle yoksulluğa düşen eşi

korumak için diğer eşin, koşulları bulunduğu sürece, herhangi bir süre sınırı olmaksızın

yoksulluk nafakası vermesi düzenlenmiş olup bu yükümlülüğün sosyal hukuk

devleti ilkesinin gereği olarak getirildiği kuşkusuzdur.

Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. maddesine

aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.

Kuralın Anayasa'nın 10. ve 41. maddesi ile ilgisi görülmemiştir.

VI- SONUÇ

22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175.

maddesinin birinci fıkrasında yer alan ''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'ya

aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Hicabi DURSUN'un karşıoyu ve

OYÇOKLUĞUYLA, 17.5.2012 gününde karar verildi.

Başkan

Haşim

KILIÇ

Başkanvekili

Serruh

KALELİ

Başkanvekili

Alparslan

ALTAN

Üye

Fulya

KANTARCIOĞLU

Üye

Mehmet

ERTEN

Üye

Serdar

ÖZGÜLDÜR

Üye

Osman

Alifeyyaz PAKSÜT

Üye

Zehra

Ayla PERKTAŞ

Üye

Recep

KÖMÜRCÜ

Üye

Burhan

ÜSTÜN

Üye

Engin

YILDIRIM

Üye

Nuri

NECİPOĞLU

Üye

Hicabi

DURSUN

Üye

Celal

Mümtaz AKINCI

Üye

Erdal

TERCAN

Üye

Muammer

TOPAL

Üye

Zühtü

ARSLAN

KARŞI OY YAZISI

İtirazen iptal başvurusunda bulunan mahkeme, 4721 sayılı Türk

Medenî Kanunu'nun yoksulluk nafakası ile ilgili 175. maddesinin birinci

fıkrasında yer alan ''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'nın 2., 10. ve 41.

maddelerine aykırılığı savıyla iptalini istemiştir.

Nafaka sözlük anlamı itibarıyla zorunlu

ihtiyaç ve maişet için sarfolunacak para ve azık demektir. Başka bir ifade ile

nafaka, yasaların belirlediği durumlarda genelde zaruret içinde bulunan kimse

yada kimselere kanunda belirtilen yükümlüler tarafından verilmesi gerekli

yardımlardır. Mevzuatımızda nafaka, bakım nafakası ve yardım nafakası olarak

ikiye ayrılmaktadır. Yardım nafakası, herkesin yardım etmediği takdirde

yoksulluğa düşecek olan üst soyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermesi

şeklinde düzenlenmişken; bakım nafakası, doğum, evlenme ve boşanma gibi

olgularla ilgili nafaka yükümlülüklerini ihtiva etmektedir. Bakım nafakası;

tedbir nafakası, yoksulluk nafakası ve iştirak nafakası olmak üzere üç alt

başlıkta ele alınmaktadır.

Türk Medenî Kanunu'nda yardım nafakası için herhangi bir süre

şartı öngörülmemişken, bakım nafakasının bir türü olan yoksulluk nafakasının

kanunda belirlenen şartlar dâhilinde süresiz talep edilebileceğinin öngörülmesi

Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan 'sosyal hukuk devleti' ilkesine aykırıdır.

Hukuk, hakkaniyet ve nesafete dayanır fakat hakkaniyet ve nesafet

bir romantizm veya hissi bir insanlık duygusu değildir. Aristo'ya göre

hakkaniyet doğru ve haklı görünen şeydir. Hakkaniyet ve nesafet ahlaki,

sosyal ve siyasî gerçek karşısında bir değer hükmünü gerektirir ve bu itibarla

da toplumsal ilerleme ve istikrar vasıtasıdır. Hakkaniyet

Medeni Kanun ve Borçlar Kanununun çeşitli maddelerinde rastlanan bir kavramdır.

Anayasa Mahkemesi pek çok kararında hakkaniyet ilkesini ölçü

olarak kullanmıştır. Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 2. maddesinde, Cumhuriyetin

nitelikleri arasında sayılan 'hukuk devleti'nin, insan haklarına dayanan, bu

hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan,

her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, konulan

kurallarda adalet ve hakkaniyet ölçülerini göz önünde tutan,

hakların elde edilmesini kolaylaştıran ve hak arama özgürlüğünün önündeki

engelleri kaldıran devlet olduğunu pek çok kararında yinelemiştir.

Yasaların hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanın bir

gereğidir. Yasa koyucu hukuki düzenlemelerde kendisine tanınan takdir

yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet, hakkaniyet ve kamu yararı

ölçütlerini göz önünde tutarak kullanmalıdır.

Evlilik hukuku ve daha da genişi olan aile hukuku, diğer hukuk

kurallarından büyük çapta bağımsız bir alanı düzenlemeye yönelik kurallar

içermektedir. Yoksulluk nafakasını düzenleyen 4721 sayılı Kanun'un 175.

maddesi evliliğin süresi, nafaka alacak eşin yaşı, çalışma gücünün niteliği

gibi özel şartlar aramamıştır. İnsanların boşanarak aralarındaki hukuki

ilişkiyi bitirmiş olmalarına rağmen evlilik birliğinde var olan

sorumluluklarının ömür boyu devam etmesi, hem insaflı değil, hem de hakkaniyete

aykırıdır. Boşanmadan kaynaklanan bir nafaka alacağının varlığının belli

koşullar altında, nafaka borçlusunun veya nafaka alacaklısının yaşamı boyunca,

sanki mülkiyet hakkıymış gibi sürekli olması, hak düşürücü süre ve zaman aşımı

kavramlarının kabul edildiği bir hukuk sisteminde adalet duygusunu

zedelemektedir.

Yoksulluk nafakasının süresiz olması, ileride nafakanın

artırılması, nafakanın azaltılması veya nafakanın kaldırılması davalarının

açılmasına neden olacaktır. Bu durumda nafaka yükümlüsü eski eşin nafaka alan

tarafın kanunda yazılı şartları taşıyıp taşımadığını kontrol amacıyla, onun

özel hayatına müdahale anlamına gelebilecek davranışlara ve onun üzerinde

psikolojik baskı kurmasına neden olabilecektir. Yoksulluk nafakasının süresiz

olması bu nafakayı alan tarafın, karşı tarafı ömür boyu cezalandırmak amacıyla

gelir getirici bir işte çalışmama ve evlilik ekti yapmadan birlikte yaşama gibi

davranışlara itebilecektir. Bu haller yoksulluk nafakasının süresiz de olsa bir

ceza olmadığını savunan görüşleri haksız çıkarmaktadır. Tarihin hiçbir

döneminde, hiçbir hukuk sistemi boşanan eşlerden biri yoksulluğa düşecek diye

diğeri için ömür boyu sürebilecek yoksulluk nafakası yükümlülüğü öngörmemiştir.

Dolayısı ile yoksulluk nafakasının süresiz uygulanmasının nedeni ahlaki ve

sosyal gerekçelerle açıklanamaz.

Öte yandan, yoksulluk olgusunun sebebi, sadece, eşinden boşanan

tarafın davranışları ve boşanmanın kendisi değildir. Bazı insanların,

kendi özellikleri, doğal koşullar veya savaş gibi insan eliyle yaratılan

sorunlar nedeniyle, geçimlerini sağlamakta, hatta karınlarını doyurmakta güçlük

çekmeleriyle ilgili bir olgu olarak yoksulluğa tarihin her döneminde, her

toplumda rastlanabilmektedir. Yoksulluk, günümüzde birtakım makro ve mikro

faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan sosyal bir olgu haline

gelmiştir. Makro faktörlerin başında; küreselleşme, işsizlik, küresel

sermaye, ekonomik krizler ve göç gibi unsurlar gelmektedir. Eğitimsizlik,

kapasite yoksunluğu, yoksulluk kültürü ve bireysel özellikler gibi unsurlar ise

mikro faktörler arasında yer almaktadır.

Artık küresel bir sorun halini alan yoksulluk, beraberinde çeşitli

sosyal problemler de getirmekte ve birtakım olumsuz sonuçlar da doğurmaktadır.

Yoksulluk, genel olarak, sosyal dışlanma, şiddet ve suç, gecekondulaşma ve

gettolaşma, marjinalleşme, konut ve toplumsal cinsiyet ayrımcılığı gibi

sorunlara yol açmaktadır. Yoksulluk ayrıca, aile parçalanmaları, boşanma ve

depresyon gibi problemler doğurmaktadır.

Bu yapısal durumun değişmesi, kamu yetkilileri tarafından bazı

önlemler alınmasını ve bazı harcamalar yapılmasını, aynı biçimde, sosyal

politika alanında işlev gören bir dizi kurumun varlığını gerektirmektedir.

Avrupa Konseyi'nin 1961'de ortaya koyduğu, 1996'da da revize edilerek

geliştirilen Avrupa Sosyal Şartı'na yansıdığı biçimiyle hak vurgusu, sadece

çalışanların sosyal güvenlik, örgütlenme ve çalışma hayatını etkileyen

kararlara katılma haklarını değil, bunların ötesinde, daha genel anlamda

vatandaşlık haklarını da kapsamaktadır. Bu bağlamda Avrupa Sosyal Şartı'nın

bütün vatandaşların yoksulluk ve sosyal dışlanmaya karşı korunma hakkına sahip

olduklarını belirten 30. maddesi, bu hakkın hayata geçirilmesi için kullanılan

önemli bir önlem olarak asgari gelir desteği uygulamasını gündeme

getirmektedir. Bunun yanı sıra, istihdama yönelik politikaların, toplumsal

cinsiyetle ilgili ayırımcılığı önleme politikalarının, azınlıkların veya göçmen

işçilerin sorunlarına yönelik çözümler geliştirme, özürlüler gibi özel

ihtiyaçları olanlara yönelik önlem alma, evsizlik veya düşük standartta konut

sorunlarını oradan kaldırma çabalarının, sosyal hak ve siyasi sorumluluk

temelli yaklaşımların geliştirilmesi gerekmektedir.

Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan 'sosyal hukuk devleti'

vatandaşlarına asgari geçim düzeyi sağlamayı kendisine görev bilen ve bu yüzden

devletin sosyal ve ekonomik yaşama aktif müdahalesini meşru ve gerekli gören

bir anlayışı ifade eder. Vatandaşların sosyal durumlarıyla ilgilenen sosyal hukuk

devleti, insan onurunun korunmasını amaçlar ve bunun için sosyal adaleti ve

refahı sağlamaya çalışır. Anayasa Mahkemesi'nin pek çok kararında vurguladığı

gibi, sosyal devlet, sosyal adaletin, refahın ve güvenliğin gerçekleşmesini

sağlayan devlettir.

Kültürümüzden kaynaklanan yardımsever eğilimlerinin, aile

dayanışmasının, hayır kurumları ve vakıflar gibi geleneksel kurumların

yoksullukla mücadele bağlamındaki faaliyetleri sık sık övgüyle anılmaktadır.

Ancak, aynı zamanda toplumsal bir olgu olan ve Devletin aktif olarak

mücadele etmesi gereken yoksulluğun sorumluluğunun, boşanan taraflardan

birisinin üzerine ömür boyu yüklenmesi, kanımca, sosyal devlet ilkesine,

hakkaniyete ve mantığa da uygun bir çözüm değildir.

Açıkladığım nedenlerle; itiraz istemine konu kural Anayasa'nın 2.

maddesine aykırı olduğundan iptali gerekir. Bu nedenle çoğunluğun aksi yöndeki

kararına katılmıyorum.

Üye

Hicabi

DURSUN

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2011/136

 

Karar No

2012/72

 

Karar Tarihi

17 Mayıs 2012

 

Oy Durumu

Oyçokluğu

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page