Norm Denetimi Kararları · İŞ HUKUKU · NORM DENETİMİNDE İPTAL TALEBİNİN REDDİ
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Özel İstihdam Bürosu Üzerinden Geçici İş İlişkisinin Norm Denetimi
2016/141 E., 2018/27 K. · 28 Şubat 2018
İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 20 Kasım 2026
Kararın Özeti
Genel Kurul, özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulmasına ve büronun işveren olmasına ilişkin hükümleri inceledi. Bu işçilerin sosyal güvenlik kapsamını ve kıdem tazminatına hak kazanma koşullarını da değerlendirdi. Çoğunluk, diğer yasal koşullar sağlandığında değişik işyerlerinde çalışma sürelerinin kıdem hesabına katılabildiğini ve tazminatın işveren bürodan istenebildiğini belirtti. Denetlenen hükümler yönünden iptal taleplerini reddetti. Başvuru, çalışma sürelerine ilişkin ayrı bir kuralı da kapsıyordu.
Hukuki İlke
Genel Kurul, geçici iş ilişkisinde büronun işveren sıfatını, işçinin iş ve sosyal güvenlik mevzuatındaki hak ve güvenceleriyle birlikte değerlendirdi.
Sonuç
Özel istihdam bürosu aracılığıyla ilişki kurulmasına ve büronun işveren olmasına ilişkin iptal istemleri oy çokluğuyla reddedildi. Başvurudaki diğer hükümler yönünden de ret kararı verildi.
İlgili Mevzuat
4857 sayılı İş Kanunu — m. 7, 63/2
Kararda anılan1475 sayılı İş Kanunu — m. 14
Kararda anılan6715 sayılı Kanun — m. 1, 3
Kararda anılan
Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.
Kararın Tam Metni
Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.
ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 2016/141
Karar Sayısı : 2018/27
Karar Tarih i: 28.2.2018
R.G.Tarih – Sayısı :
29.3.2018-30375
İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri Engin ALTAY, Levent GÖK ve Özgür ÖZEL ile birlikte
122 milletvekili
İPTAL DAVASININ KONUSU: 6.5.2016 tarihli
ve 6715 sayılı İş Kanunu ile Türkiye İş Kurumu Kanununda Değişiklik Yapılmasına
Dair Kanun’un;
A. 1. maddesiyle değiştirilen 22.5.2003 tarihli ve 4857 sayılı
İş Kanunu’nun 7. maddesinin;
1. Birinci fıkrasında yer alan “…özel istihdam bürosu
aracılığıyla ya da…” ibaresinin,
2. İkinci fıkrasının (d), (e ), (f) ve (g) bentlerinin,
3. Üçüncü fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “…süre
sınırı olmaksızın…” ibaresinin,
4. Altıncı fıkrasının dördüncü cümlesinin,
5. Onbirinci fıkrasının birinci cümlesinin,
B. 3. maddesiyle 4857 sayılı Kanun’un 63. maddesinin ikinci
fıkrasına eklenen dördüncü cümlenin,
Anayasa’nın 2., 10., 13., 17., 48., 49., 50., 51., 53., 54., 55.
ve 60. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin
durdurulmasına karar verilmesi talebidir.
I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ
İptali istenen kuralların yer aldığı 6715 sayılı Kanun’un;
1. 1. maddesiyle değiştirilen 4857 sayılı Kanun’un 7. maddesi
şöyledir:
“Geçici iş ilişkisi
Madde 7- Geçici iş ilişkisi, özel istihdam bürosu
aracılığıyla ya da holding bünyesi içinde veya aynı şirketler
topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme yapılmak suretiyle
kurulabilir.
Özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi, Türkiye İş
Kurumunca izin verilen özel istihdam bürosunun bir işverenle geçici işçi
sağlama sözleşmesi yaparak bir işçisini geçici olarak bu işverene devri ile;
a) Bu Kanunun 13 üncü maddesinin beşinci fıkrası ile 74 üncü
maddesinde belirtilen hâllerde, işçinin askerlik hizmeti hâlinde ve iş
sözleşmesinin askıda kaldığı diğer hâllerde,
b) Mevsimlik tarım işlerinde,
c) Ev hizmetlerinde,
d) İşletmenin günlük işlerinden sayılmayan ve aralıklı olarak
gördürülen işlerde,
e) İş sağlığı ve güvenliği bakımından acil olan işlerde veya
üretimi önemli ölçüde etkileyen zorlayıcı nedenlerin ortaya çıkması hâlinde,
f) İşletmenin ortalama mal ve hizmet üretim kapasitesinin geçici
iş ilişkisi kurulmasını gerektirecek ölçüde ve öngörülemeyen şekilde artması
hâlinde,
g) Mevsimlik işler hariç dönemsellik arz eden iş artışları
hâlinde,
kurulabilir.
Geçici işçi sağlama sözleşmesi ikinci fıkranın (a) bendinde
sayılan hâllerin devamı süresince, (b) ve (c) bentlerinde sayılan
hâllerde süre sınırı olmaksızın, diğer bentlerde sayılan
hâllerde ise en fazla dört ay süreyle kurulabilir. Yapılan bu sözleşme ikinci
fıkranın (g) bendi hariç toplam sekiz ayı geçmemek üzere en fazla iki defa
yenilenebilir. Geçici işçi çalıştıran işveren, belirtilen sürenin sonunda aynı
iş için altı ay geçmedikçe yeniden geçici işçi çalıştıramaz.
Bu Kanunun 29 uncu maddesi kapsamında toplu işçi çıkarılan
işyerlerinde sekiz ay süresince, kamu kurum ve kuruluşlarında ve yer altında
maden çıkarılan işyerlerinde bu maddenin ikinci fıkrası kapsamında geçici iş
ilişkisi kurulamaz.
Geçici işçi çalıştıran işveren, grev ve lokavtın uygulanması
sırasında 18/10/2012 tarihli ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi
Kanununun 65 inci maddesi hükümleri saklı kalmak kaydıyla geçici iş ilişkisiyle
işçi çalıştıramaz.
İkinci fıkranın (f) bendi kapsamında geçici iş ilişkisi ile
çalıştırılan işçi sayısı, işyerinde çalıştırılan işçi sayısının dörtte birini
geçemez. Ancak, on ve daha az işçi çalıştırılan işyerlerinde beş işçiye kadar
geçici iş ilişkisi kurulabilir. İşçi sayısının tespitinde, kısmi süreli iş
sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli
çalışmaya dönüştürülür. Geçici işçi sağlama sözleşmesi ile çalışan işçi,
30 uncu maddenin uygulanmasında özel istihdam bürosu ve geçici işçi çalıştıran
işverenin işçi sayısına dâhil edilmez.
Geçici işçi çalıştıran işveren, iş sözleşmesi feshedilen işçisini
fesih tarihinden itibaren altı ay geçmeden geçici iş ilişkisi kapsamında
çalıştıramaz.
Geçici işçi, geçici işçi çalıştıran işverenden özel istihdam
bürosunun hizmet bedeline mahsup edilmek üzere avans veya borç alamaz.
Geçici işçi çalıştıran işveren;
a) İşin gereği ve geçici işçi sağlama sözleşmesine uygun olarak
geçici işçisine talimat verme yetkisine sahiptir.
b) İşyerindeki açık iş pozisyonlarını geçici işçisine bildirmek ve
Türkiye İş Kurumu tarafından istenecek belgeleri belirlenen sürelerle
saklamakla yükümlüdür.
c) Geçici işçinin iş kazası ve meslek hastalığı hâllerini özel
istihdam bürosuna derhâl, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve
Genel Sağlık Sigortası Kanununun 13 üncü ve 14 üncü maddelerine göre ilgili
mercilere bildirmekle yükümlüdür.
d) Geçici işçileri çalıştıkları dönemlerde, işyerindeki sosyal
hizmetlerden eşit muamele ilkesince yararlandırır. Geçici işçiler,
çalışmadıkları dönemlerde ise özel istihdam bürosundaki eğitim ve çocuk bakım
hizmetlerinden yararlandırılır.
e) İşyerindeki geçici işçilerin istihdam durumuna ilişkin
bilgileri varsa işyeri sendika temsilcisine bildirmekle yükümlüdür.
f) 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği
Kanununun 17 nci maddesinin altıncı fıkrasında öngörülen eğitimleri vermekle ve
iş sağlığı ve güvenliği açısından gereken tedbirleri almakla, geçici işçi de bu
eğitimlere katılmakla yükümlüdür.
Geçici işçinin, geçici işçiyi çalıştıran işverenin işyerindeki
çalışma süresince temel çalışma koşulları, bu işçilerin aynı işveren tarafından
aynı iş için doğrudan istihdamı hâlinde sağlanacak koşulların altında olamaz.
Geçici iş ilişkisinde işveren özel istihdam bürosudur. Özel
istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi, geçici işçi ile iş sözleşmesi,
geçici işçi çalıştıran işveren ile geçici işçi sağlama sözleşmesi yapmak
suretiyle yazılı olarak kurulur. Özel istihdam bürosu ile geçici işçi çalıştıran
işveren arasında yapılacak geçici işçi sağlama sözleşmesinde; sözleşmenin
başlangıç ve bitiş tarihi, işin niteliği, özel istihdam bürosunun hizmet
bedeli, varsa geçici işçi çalıştıran işverenin ve özel istihdam bürosunun özel
yükümlülükleri yer alır. Geçici işçinin, Türkiye İş Kurumundan veya bir başka
özel istihdam bürosundan hizmet almasını ya da iş görme edimini yerine
getirdikten sonra geçici işçi olarak çalıştığı işveren veya farklı bir
işverenin işyerinde çalışmasını engelleyen hükümler konulamaz. Geçici işçi ile
yapılacak iş sözleşmesinde, işçinin ne kadar süre içerisinde işe çağrılmazsa
haklı nedenle iş sözleşmesini feshedebileceği belirtilir. Bu süre üç ayı
geçemez.
İkinci fıkranın (f) bendi kapsamında kurulan geçici iş
ilişkisinde, geçici işçi çalıştıran işveren işyerinde bir ayın üzerinde çalışan
geçici işçilerin ücretlerinin ödenip ödenmediğini çalıştığı süre boyunca her ay
kontrol etmekle, özel istihdam bürosu ise ücretin ödendiğini gösteren belgeleri
aylık olarak geçici işçi çalıştıran işverene ibraz etmekle yükümlüdür. Geçici
işçi çalıştıran işveren, ödenmeyen ücretler mevcut ise bunlar ödenene kadar
özel istihdam bürosunun alacağını ödemeyerek, özel istihdam bürosunun
alacağından mahsup etmek kaydıyla geçici işçilerin en çok üç aya kadar olan
ücretlerini doğrudan işçilerin banka hesabına yatırır. Ücreti ödenmeyen işçiler
ve ödenmeyen ücret tutarları geçici işçi çalıştıran işveren tarafından çalışma
ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirilir.
Sözleşmede belirtilen sürenin dolmasına rağmen geçici iş
ilişkisinin devam etmesi hâlinde, geçici işçi çalıştıran işveren ile işçi
arasında sözleşmenin sona erme tarihinden itibaren belirsiz süreli iş
sözleşmesi kurulmuş sayılır. Bu durumda özel istihdam bürosu işçinin geçici iş
ilişkisinden kaynaklanan ücretinden, işçiyi gözetme borcundan ve sosyal sigorta
primlerinden sözleşme süresiyle sınırlı olmak üzere sorumludur.
Geçici işçi, işyerine ve işe ilişkin olmak kaydıyla kusuru ile
neden olduğu zarardan, geçici işçi çalıştıran işverene karşı sorumludur.
İşverenin, devir sırasında yazılı rızasını almak suretiyle bir
işçisini, holding bünyesi içinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı başka
bir işyerinde iş görme edimini yerine getirmek üzere geçici olarak devretmesi
hâlinde de geçici iş ilişkisi kurulmuş olur. Bu fıkra kapsamında geçici iş
ilişkisi, yazılı olarak altı ayı geçmemek üzere kurulabilir ve en fazla iki
defa yenilenebilir. İşçisini geçici olarak devreden işverenin ücret ödeme
yükümlülüğü devam eder. Geçici iş ilişkisi kurulan işveren, işçinin kendisinde
çalıştığı sürede ödenmeyen ücretinden, işçiyi gözetme borcundan ve sosyal
sigorta primlerinden, devreden işveren ile birlikte sorumludur. Dördüncü,
beşinci, onuncu ve on dördüncü fıkralar ve dokuzuncu fıkranın (a) ve (f)
bentleri ile (d) bendinin birinci cümlesinde düzenlenen hak ve yükümlülükler bu
fıkraya göre kurulan geçici iş ilişkisinde de uygulanır.
2. 3. maddesiyle bir cümlenin eklendiği ikinci fıkranın yer aldığı
4857 sayılı Kanun’un 63. maddesi şöyledir:
“Çalışma süresi
Madde 63 - Genel
bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi
kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit
ölçüde bölünerek uygulanır. (Ek cümle: 10/9/2014-6552/7 md.; Değişik cümle:
4/4/2015-6645/36 md.) Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin
çalışma süresi; günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk
saattir.
Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi,
işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile
farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık
ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme
süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir. (Ek cümle:
6/5/2016-6715/3 md.) Turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin
haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz;
denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile altı aya kadar
artırılabilir.
Çalışma sürelerinin yukarıdaki esaslar çerçevesinde uygulama şekilleri,
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikle
düzenlenir.”
II. İLK İNCELEME
1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman
Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz
AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA ve Rıdvan
GÜLEÇ’in katılımlarıyla 2.8.2016 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü
durdurma talebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir.
III. ESASIN İNCELENMESİ
2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Osman KODAL tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanun hükümleri, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
A. Kanun’un 1. Maddesiyle Değiştirilen 4857 Sayılı Kanun’un 7.
Maddesinin Birinci fıkrasında Yer Alan “…özel istihdam bürosu
aracılığıyla ya da…” İbaresinin İncelenmesi
1. Genel Açıklama
3. İş sözleşmesinin tarafları
işçi ve işveren olup bu sözleşme, taraflar arasında bir ilişki kurmaktadır. İş
sözleşmesinin tarafı olmayan bir işverenle iş ilişkisinin kurulduğu iş
ilişkilerine ise atipik iş ilişkileri denilmektedir. Geçici iş ilişkisi de iş
hukukunun esnekleştirilmesi sonucu ortaya çıkan atipik iş ilişkilerinden
birisidir.
4. Üçlü iş ilişkisi esasına
dayanan geçici iş ilişkisinde, işçi ile kendisini geçici olarak bir başka
işverene devreden işveren arasındaki iş sözleşmesi devam etmekte olup işçi bu
sözleşme ile üstlendiği iş görme borcunu devralan işverene karşı yerine getirmektedir.
5. İş hukukumuzda geçici iş
ilişkisinin özel istihdam bürosu aracılığıyla ya da holding bünyesi içinde veya
aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme yapılmak
suretiyle kurulması mümkündür. Bu iki durum dışında geçici iş ilişkisinin
kurulması ise mümkün değildir. Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici
iş ilişkisine “meslek edinilmiş geçici iş ilişkisi”, bir holding
bünyesi içinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde
görevlendirme yapılmak suretiyle kurulan geçici iş ilişkisine ise “meslek
edinilmemiş geçici iş ilişkisi” denilmektedir.
6. Özel istihdam bürolarının
geçici iş ilişkisi kurabilmeleri için Türkiye İş Kurumundan yetki almaları
gerekmektedir. Türkiye İş Kurumu tarafından özel istihdam bürolarına geçici iş
ilişkisi kurabilmeleri için yetki verilmesi 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu
Kanunu’nun 17. maddesinin üçüncü fıkrasında belirli koşullara bağlanmıştır. Bu
düzenlemeye göre başvuru tarihinden önceki iki yıl süresince kesintisiz faaliyet
gösteren Kuruma kayıtlı özel istihdam bürolarına; Kurumca yapılacak inceleme
sonucunda olumlu rapor düzenlenmiş olması, geçici iş ilişkisi kurma yetkisi
almak üzere Kuruma başvurulan tarihte brüt asgari ücret tutarının iki yüz
katına denk gelen miktarda teminat verilmiş olması, Kurum alacağının
bulunmaması, özel istihdam bürosunun vadesi geçmiş vergi borcunun bulunmaması,
Sosyal Güvenlik Kurumuna prim, idari para cezası ve bunlara ilişkin gecikme
cezası ve gecikme zammı borcunun bulunmaması veya vergi dairesine ve Sosyal
Güvenlik Kurumuna olan borcunun 21.7.1953 tarihli ve 6183 sayılı Amme
Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un 48. maddesine göre tecil edilmiş,
taksitlendirilmiş veya ilgili diğer kanunlar uyarınca yeniden yapılandırılmış
olması ve bu tecil, taksitlendirme ve yapılandırmaların devam etmesi ve uygun
bir işyerine sahip olması hâllerinde geçici iş ilişkisi kurma yetkisi
verilebilmektedir.
7. Ayrıca özel istihdam bürosunun; işçi sayısı, iş hacmi, faaliyet
alanı ve şube açıp açmaması gibi hususlar değerlendirilerek öngörülen teminat
miktarının yirmi katına kadar artırılmasına çalışma ve sosyal güvenlik bakanı
yetkilidir.
2. İptal Talebinin Gerekçesi
8. Dava dilekçesinde özetle; geçici iş ilişkisinin özel
istihdam büroları aracılığıyla kurulmasına olanak tanıyan kuralda iş
sözleşmesinin unsurları olan iş görme edimi, bağımlılık ve ücret ödeme ediminin
nasıl tanımlanacağı hususlarının belirtilmediği, kuralın iş sözleşmesinin işçi
açısından daha koruyucu olan ikili karakterini değiştirerek işçilerin
kiralanmasına neden olduğundan Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan sosyal hukuk
devleti ilkesiyle çeliştiği, kuralla işçilerin sözleşme özgürlüğünün
sınırlandırıldığı, özel istihdam büroları aracılığıyla geçici iş ilişkisi
kurulmasının çalışanların düzensiz, belirsiz ve daha kötü koşullarda
çalıştırılması sonucunu doğuracağı, kuralla işçilerin ücretli hafta ve bayram
tatili ile ücretli yıllık izin haklarının ortadan kaldırıldığı, çalışanların
sendika kurma ve sendika üyeliği, toplu iş sözleşmesi ve grev haklarının
kullanılamaz hâle getirildiği, özel istihdam büroları işçilerinin
görevlendirildikleri işyerlerindeki sendikaya üye olup olmayacakları ve varsa
yürürlükteki toplu iş sözleşmelerinden yararlanıp yararlanamayacaklarının
belirli olmadığı, özel istihdam bürosunun kiraya verdiği işçilerin ücret ve
diğer haklarını ödenmesi konusunda kullanıcı işverenin müteselsil
sorumluluğunun öngörülmediği, bu konuda kullanıcı işverene kontrol ve denetim
görevinin verilmediği, işçilerin kıdem tazminatı hakkından yararlanmalarının
mümkün olmadığı, sosyal güvenliğe ilişkin haklardan ancak fiilen çalışılan
dönemlerde yararlanılabileceği, geçici işçi çalıştıran işverenin 6331 sayılı İş
Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bakımından yükümlülüklerinin eğitim verme ve
gerekli tedbirleri alma yükümlülüğü ile sınırlandırılarak geçici
işçilerin sağlıksız ve güvensiz çalışma koşullarına terk edildiği, işsizlik
ödeneğinden yararlanmaların mümkün olmadığı, kuralla geçici işçilerin çalışma
ve sözleşme hürriyeti ile çalışma haklarının özüne dokunulduğu, geçici
işçilerin aynı işi yaptıkları hâlde sırf sözleşmenin biçimi nedeniyle diğer
işçilerin sahip olduğu çeşitli haklardan mahrum kalmalarının eşitlik ilkesine
aykırılık oluşturduğu, özel istihdam bürolarına işçi kiralama imtiyazı
tanındığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10., 13., 48., 49., 50., 51.,
53., 54., 55. ve 60. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür.
3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu
9. Kanun’un “Geçici iş ilişkisi” başlıklı 7.
maddesinin dava konusu ibareyi de içeren birinci fıkrasında, geçici iş
ilişkisinin özel istihdam bürosu aracılığıyla ya da holding bünyesi içinde veya
aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme yapılmak
suretiyle kurulabileceği hüküm altına alınmıştır. Dava konusu kural, fıkrada
yer alan “…özel istihdam bürosu aracılığıyla ya da…”ibaresidir.
10. Anayasa'nın 2. maddesinde nitelikleri belirtilen sosyal hukuk
devleti; insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren,
kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarını güvence altına alan,
kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında adil bir denge kurabilen,
çalışma hayatını geliştirmek ve ekonomik önlemler alarak çalışanlarını koruyan,
onların insan onuruna uygun hayat sürdürmelerini sağlayan, millî gelirin
adalete uygun biçimde dağıtılması için gereken önlemleri alan, sosyal güvenlik
hakkını yaşama geçirebilen, güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak sosyal
adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten devlettir.
11. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.
12. Anayasa'nın 48. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes,
dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir...” denilmek
suretiyle çalışma ve sözleşme hürriyeti güvence altına alınmıştır. Maddenin
gerekçesinde; hürriyet temeline dayalı bir toplumda irade serbestliği
çerçevesinde ferdin sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma hürriyetlerinin
garanti altına alınmasının tabiî olduğu ve bu hürriyetlerin ancak kamu yararı
amacıyla ve kanunla sınırlanabileceği ifade edilmiştir.
13. Anayasa’nın 49. maddesinde; çalışmanın herkesin hakkı ve ödevi
olduğu, devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını
geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek,
işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını
sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı belirtilmiştir.
14. Kuralla geçici iş ilişkisinin özel istihdam bürosu
aracılığıyla kurulmasına olanak tanınmaktadır. Kanun’un 7. maddesinin ikinci
fıkrasına göre özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi, Türkiye İş
Kurumunca izin verilen özel istihdam bürosunun bir işverenle geçici işçi
sağlama sözleşmesi yaparak bir işçisini geçici olarak bu işverene devri ile
kurulmaktadır. Özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisinde özel
istihdam bürosu; geçici işçi ile iş sözleşmesi, geçici işçi çalıştıran
işverenle de geçici işçi sağlama sözleşmesi yapmaktadır.
15. Sözleşme özgürlüğü, özel hukuktaki irade özerkliği
ilkesinin anayasa hukuku alanındaki dayanağıdır. Özel hukukta irade özerkliği,
özel kişilerin yasal sınırlar içinde istedikleri hukuki sonuca bu yoldaki
iradelerini yeterince açığa vurarak ulaşabilmeleri demektir. Anayasa açısından
sözleşme özgürlüğü ise devletin özel kişilerin istedikleri hukuki sonuçlara
ulaşmalarını sağlaması ve bu bağlamda özel kişilerin belli hukuki sonuçlara
yönelen iradelerini geçerli olarak tanıması, onların iradelerinin yöneldiği hukuki
sonuçların doğacağını ilke olarak benimsemesi ve koruması demektir. Sözleşme
özgürlüğü uyarınca kişiler, hukuksal ilişkilerini özgür iradeleriyle ve
sözleşmelerle düzenlemekte serbesttir.
16. Çalışma özgürlüğü, herkesin dilediği mesleği seçmede özgür
olmasını ve zorla çalıştırılmamayı ifade eder. Birey bu özgürlüğünü kullanarak
dilediği alanı ve işi seçebilir. Çalışma hakkı ise bireyin özgür iradesiyle
seçtiği mesleği veya işi icra etmesi, devletin de çalışmak isteyenlere iş temin
etmek için gereken tedbirleri almasıdır.
17. Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici iş
ilişkisinde işçi, özgür iradesiyle kendisine iş temin edilmesi amacıyla özel
istihdam bürosuyla yazılı iş sözleşmesi yapmaktadır. Özel istihdam bürosu da
geçici işverenle yaptığı geçici işçi sağlama sözleşmesi ile bu işçiyi geçici
işverenin işyerinde görevlendirmektedir. Bu bağlamda özel istihdam bürosu
aracılığıyla kurulan geçici iş ilişkisinde işçi kendi özgür iradesiyle özel
istihdam bürosuyla iş sözleşmesi yaparak kendi seçtiği işte çalışmak üzere
geçici işverenin işyerinde görevlendirildiğinden özel istihdam bürosu
aracılığıyla geçici iş ilişkisinin kurulmasına olanak sağlayan kuralda,
Anayasa'nın 48. maddesinde düzenlenen çalışma ve sözleşme hürriyetine aykırılık
bulunmamaktadır.
18. Kanun’un 7. maddesinin onbirinci fıkrasında; geçici iş
ilişkisinde işverenin özel istihdam bürosu olduğu, özel istihdam bürosu ile
geçici işçi çalıştıran işveren arasında yapılacak geçici işçi sağlama
sözleşmesinde sözleşmenin başlangıç ve bitiş tarihi, işin niteliği, özel
istihdam bürosunun hizmet bedeli, varsa geçici işçi çalıştıran işverenin ve
özel istihdam bürosunun özel yükümlülüklerinin yer alacağı, geçici işçinin
Türkiye İş Kurumundan veya bir başka özel istihdam bürosundan hizmet almasını
ya da iş görme edimini yerine getirdikten sonra geçici işçi olarak çalıştığı
işveren veya farklı bir işverenin işyerinde çalışmasını engelleyen hükümlerin
sözleşmeye konulamayacağı, geçici işçi ile yapılacak iş sözleşmesinde, işçinin
ne kadar süre içerisinde işe çağrılmazsa haklı nedenle iş sözleşmesini
feshedebileceğinin belirtileceği ve bu sürenin üç ayı geçemeyeceği hükme
bağlanmıştır.
19. Özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisinde işçi,
özel istihdam bürosu ile iş sözleşmesi yaptığı için işvereni özel istihdam
bürosu olmakta ancak iş görme edimini, özel istihdam bürosunun geçici işçi
sağlama sözleşmesi yaptığı işverene karşı yerine getirmektedir. İşçinin
işvereni özel istihdam bürosu olduğundan ücret ödeme edimini ise özel istihdam bürosu
yerine getirmektedir. Dolayısıyla özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan
geçici iş ilişkisinde geçici işverenin iş görme edimini kime karşı yerine
getireceği ve ücret ödeme ediminden kimin sorumlu olduğu hususlarında herhangi
bir belirsizlik bulunmamaktadır.
20. Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici iş
ilişkisinde işçi, işvereni olan özel istihdam bürosuna bağlı olmakla birlikte
iş sözleşmesinde ne kadar süre içinde işe çağırılmazsa haklı nedenle iş
sözleşmesini feshedebileceğinin sözleşmede belirtileceği ve bu sürenin üç ayı
geçemeyeceği öngörüldüğünden işçinin geçici işverenin işyerinde iş görme
edimini yerine getirmek üzere uzun süre gönderilmeden bekletilmesi
engellenmiştir.
21. Kanun koyucu, geçici iş ilişkisinin sürekli istihdamın yerini
almaması, diğer bir ifadeyle geçici iş ilişkisinin istismarının önlenmesi ve iş
gücü piyasasının işleyişinin bozulmamasını temin etmek amaçlarıyla özel
istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulmasına birtakım
sınırlamalar getirmiş; geçici iş ilişkisinin belirli iş veya hâllerde, kural
olarak belirli sürelerde kurulabilmesini öngörmüştür.
22. Kanun’un 7. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca analık ve doğum
izni hâllerinde, iş akdinin askıya alındığı hâllerde,
askerlik hizmetinin yerine getirilmesi hâlinde, ebeveynlerden birinin
kısmi çalışma yapması durumunda, mevsimlik tarım işlerinde, ev hizmetlerinde,
işletmenin günlük işlerinden sayılmayan işlerde, iş güvenliği
bakımından acil işlerde veya zorlayıcı nedenlerin bulunması durumunda, işletmenin
iş hacminin öngörülemeyen ölçüde artması hâlinde ve mevsimlik işler dışında
dönemsellik arz eden iş artışlarının olması hâlinde özel istihdam bürosu
aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulabilecektir.
23. Kanun’un 7. maddesinin üçüncü fıkrasına göre özel istihdam
bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisinde geçici iş sağlama sözleşmesi, analık
ve doğum izni, iş akdinin askıya alınması ve askerlik hâllerinde bu hâllerin
devamı süresince, mevsimlik tarım işlerinde ve ev hizmetlerinde süre sınırı
olmaksızın diğer hâllerde ise en fazla dört ay süreyle kurulabilecek ve bu
sözleşme ikinci fıkranın (g) bendinde belirtilen mevsimlik işler dışında
dönemsellik arz eden iş artışları hariç toplam sekiz ayı geçmemek üzere en
fazla iki defa yenilenebilecektir. Geçici işçi çalıştıran işveren, belirtilen
sürenin sonunda aynı iş için altı ay geçmedikçe yeniden geçici işçi
çalıştıramayacaktır.
24. Ayrıca Kanun’un 7. maddesinin altıncı fıkrasında; işletmenin
iş hacminin öngörülemeyen ölçüde artması hâlinde geçici iş ilişkisine dayalı
çalıştırılan işçi sayısının işyerinde çalıştırılan toplam işçi sayısının dörtte
birini geçemeyeceği hüküm altına alınarak özel istihdam bürosu aracılığıyla
geçici iş ilişkisinin sürekli istihdamın yerini almaması amaçlanmış ancak küçük
ölçekli işletmelerde üretimin devamının sağlanması amacıyla on ve daha az işçi
çalıştırılan işyerlerinin dörtte bir sınırlamasına tabi olmayacağı ve beş
işçiye kadar geçici iş ilişkisi kurulabileceği düzenlenmiştir.
25. Kanun’un 7. maddesinin dokuzuncu fıkrasının (d) bendinde;
geçici işverenin geçici işçileri çalıştıkları dönemlerde işyerindeki sosyal
hizmetlerden eşit muamele ilkesince yararlandıracağı, geçici işçilerin
çalışmadıkları dönemlerde ise özel istihdam bürosundaki eğitim ve çocuk bakım
hizmetlerinden yararlandırılacağı ifade edilmiştir. Bu bağlamda geçici işçiler,
geçici işverenin yanında çalıştıkları dönemlerde eşit muamele ilkesi uyarınca
ulaşım, yemek, kantin ve çocuk bakım hizmetleri gibi sosyal hizmetlerden;
çalışmadıkları dönemlerde ise özel istihdam bürosundaki eğitim ve çocuk bakım
hizmetlerinden yararlanabileceklerdir.
26. Kanun’un 7. maddesinin onuncu fıkrasında da geçici
işçinin, geçici işçiyi çalıştıran işverenin işyerindeki çalışma süresince temel
çalışma koşullarının bu işçilerin aynı işveren tarafından aynı iş için doğrudan
istihdamı hâlinde sağlanacak koşulların altında olamayacağı hüküm altına
alınmıştır. Bu hüküm uyarınca geçici işçi, geçici işverenin işyerinde iş görme
edimini yerine getirirken bu işveren tarafından geçici olarak değil aynı iş
için iş akdi kurulmak suretiyle istihdam edilseydi tabi olacağı temel çalışma
koşullarında çalıştırılacaktır. Temel çalışma koşulları ise işçilerin fazla
çalışmaları, ara dinlenmeleri, gece çalışmaları, izinleri ve tatilleri gibi
hususlara ilişkin düzenlemeleri kapsamaktadır.
27. Bütün bu hususlar göz önüne alındığında özel istihdam büroları
aracılığıyla kurulan geçici iş ilişkisinde işçilerin düzensiz, belirsiz ve kötü
koşullarda çalıştırılması söz konusu olmadığından kuralın Anayasa’nın 49.
maddesinde öngörülen devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltme ile
çalışanları ve işsizleri koruma yükümlülüğüne aykırı bir düzenleme olarak
nitelendirilmesi mümkün değildir.
28. Anayasa'nın 50. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
dinlenmenin çalışanlar için bir hak olduğu, ücretli hafta ve bayram tatili ile
ücretli yıllık izin haklarının ve şartlarının kanunla
düzenleneceği belirtilmiştir.
29. Kanun’un 46. maddesinin ikinci fıkrasında, çalışılmayan hafta
tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti
tam olarak ödeneceği; 47. maddesinde, İş Kanunu kapsamına giren işyerlerinde
çalışan işçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul
edilen günlerde çalışmazlarsa bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretlerinin
tam olarak, tatil yapmayarak çalışırlarsa ayrıca çalışılan her gün için bir
günlük ücretin ödeneceği; 53. maddesinin birinci fıkrasında da işyerinde işe
başladığı günden itibaren deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl
çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verileceği ifade edilmiştir.
30. Kanun’da özel istihdam büroları aracılığıyla kurulan geçici iş
ilişkisinde işçinin dinlenme, ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık
izin haklarını kullanmalarını engelleyen bir hüküm bulunmamaktadır. Dolayısıyla
özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici iş ilişkisinde işçilerin
Kanun’un 46., 47. ve 53. maddelerde öngörülen koşulları gerçekleştirmeleri
hâlinde hafta tatili, bayram tatili ve ücretli yıllık izin haklarını
kullanmaları mümkün olduğundan kuralın Anayasa’nın 50. maddesine aykırı bir
yönü bulunmamaktadır.
31. Anayasa’nın 51. maddesinde güvenceye bağlanan sendika hakkı,
demokratik toplumun temeli olan örgütlenme özgürlüğünün bir parçasıdır.
Örgütlenme özgürlüğü, bireylerin kendi menfaatlerini korumak için kolektif
oluşumlar meydana getirerek bir araya gelebilme özgürlüğüdür. Bu özgürlük,
bireylere topluluk hâlinde siyasal, kültürel, sosyal ve ekonomik amaçlarını
gerçekleştirme imkânı sağlar. Sendika hakkı da çalışanların bireysel ve ortak
çıkarlarını korumak amacıyla bir araya gelerek örgütlenebilme serbestisini
gerektirmekte ve bu niteliğiyle örgütlenme özgürlüğünün bir parçasını
oluşturmaktadır.
32. Sendika hakkı, çalışanların ve işverenlerin sadece istedikleri
sendikaları kurmaları ve bunlara üye olmaları yolunda bir hakla sınırlı
kalmamakta, aynı zamanda oluşturdukları tüzel kişiliklerin varlığının ve faaliyetlerinin
de güvence altına alınmasını içermektedir. Üyelerinin ekonomik ve sosyal ortak
menfaatlerini korumak ve geliştirmek amacıyla kurulan sendikalar ve bunların
üst kuruluşlarının iş uyuşmazlığı çıkarması, toplu görüşme ve toplu iş
sözleşmesi yapması, grev ve lokavt kararı vermesi ve uygulaması da sendika
hakkının gereklerindendir.
33. Sendika hakkının bir unsuru olan toplu iş sözleşmesi hakkı
Anayasa’nın 53. maddede özel olarak düzenlemiştir. Anılan maddenin birinci
fıkrasında “İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal
durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma
hakkına sahiptirler.” denildikten sonra devamındaki fıkrada “Toplu
iş sözleşmesinin nasıl yapılacağı kanunla düzenlenir.” hükmüne yer verilmiştir.
34. Anayasa’nın 54. maddesinde; toplu iş sözleşmesinin yapılması
sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde işçilerin grev hakkına sahip oldukları,
grev ve lokavtın yasaklanabileceği veya ertelenebileceği, grev ve lokavtın
yasaklandığı veya ertelendiği durumlarda ertelemenin sonunda uyuşmazlığın
Yüksek Hakem Kurulunca çözüleceği, uyuşmazlığın her safhasında tarafların da
anlaşarak Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilecekleri, Yüksek Hakem Kurulu
kararlarının kesin ve toplu iş sözleşmesi hükmünde olduğu belirtilmiştir.
35. Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici iş
ilişkisinde işçi, geçici işverenle aralarında bir iş sözleşmesi bulunmadığı ve
geçici olarak geçici işverenin işyerinde çalıştığı için geçici işverenin
işyerinde kurulu bir sendikaya doğal olarak üye olamayacaktır. Buna karşılık
geçici işçinin işvereni özel istihdam bürosu olduğundan ve geçici iş ilişkisi
esnasında özel istihdam bürosu ile yapılan iş sözleşmesi devam ettiğinden
geçici işçi özel istihdam bürosunun işyerinin girdiği iş kolunda bir sendika
kurabileceği gibi kurulmuş olan bir sendikaya üye de olabilecektir. Bu bağlamda
özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici iş ilişkisinde işçinin sendika
hakkının ortadan kaldırılması veya kullanılamaz hâle getirilmesi söz konusu değildir.
36. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 33.
maddesinin birinci fıkrası uyarınca toplu iş sözleşmeleri iş akitlerinin
yapılması, içeriği ve sona ermesi ile ilgili hususları düzenlemek üzere
kurulmaktadır. Toplu iş sözleşmesinden yararlanma noktasında geçici işçi,
geçici işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden yararlanamayacaktır.
Geçici işçinin geçici işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden
yararlanamaması, geçici işçi ile geçici işveren arasında bir iş sözleşmesi
bulunmamasından kaynaklanmaktadır.
37. Diğer yandan geçici işçinin işvereni olan özel istihdam
bürosunun bir işçi sendikası ile yapmış olduğu bir toplu iş sözleşmesinin
bulunması hâlinde ise 6356 sayılı Kanun’un 39. maddesinin birinci
Benzer Kararlar
Alt İşveren Döneminin Kıdeme Sayılması
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi — Alt İşverenler Arasında İşyeri Devri ve Kıdem Süresi
İlgili Sayfalar
Benzer bir uyuşmazlıkla ilgili görüşmek isterseniz iletişim bilgilerine ulaşabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Özet ve açıklamalar site tarafından hazırlanmıştır; karar metni resmî kaynaktan alınmıştır.
Karar Künyesi
Mahkeme
Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu
Karar Türü
Norm Denetimi
Esas No
2016/141
Karar No
2018/27
Karar Tarihi
28 Şubat 2018
Resmî Kaynak
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası
Hukuki Destek
Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu
Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.
Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara
İlgili Hukuk Alanları
Hesaplama Araçları