top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Fiilî Ayrılıkta Üç Yıllık Bekleme Kuralının İptali

 

2023/116 E., 2024/56 K. · 22 Şubat 2024

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 6 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Anayasa Mahkemesi, ortak hayatı yeniden kuramayan eşlerin boşanabilmek için önceki ret kararının kesinleşmesinden itibaren üç yıl beklemesini öngören düzenlemeyi iptal etti. Mahkeme, yalnız bekleme süresini değil, ilk davanın açılıp kesinleşmesine ve ikinci davanın sonuçlanmasına kadar geçen süreci birlikte değerlendirdi. Aileyi koruma amacı meşru olsa da bu koşulların, ortak yaşamı sürdürmek istemeyen eşlere özel ve aile hayatları bakımından orantısız bir yük getirdiği sonucuna vardı.

 

Hukuki İlke

 

Ortak hayatın yeniden kurulamadığı durumda boşanma için belirlenen bekleme süresinin orantılılığı, önceki davanın kesinleşmesi ve yeni davanın görülmesi için geçen zamanla birlikte değerlendirilir.

 

Sonuç

 

Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesinin eski dördüncü fıkrası oyçokluğuyla iptal edildi. İptal hükmünün Resmî Gazete’de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine oybirliğiyle karar verildi.

 

Kararın Kapsamı

 

Bu karar üç yıllık eski düzenlemeyi inceler. Karardan sonra 7532 sayılı Kanun’un 13. maddesiyle yeni bir fıkra kabul edildi. Yeni fıkrada süre, önceki ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıldır. Ortak hayatın bu süre içinde yeniden kurulmamış olması ve eşlerden birinin boşanmayı istemesi gerekir. Anayasa Mahkemesi 12 Şubat 2026 tarihli E. 2025/203, K. 2026/39 sayılı kararında yeni fıkradaki bir yıllık süreye yönelik itirazı oyçokluğuyla reddetti.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu — m. 166 (kararda incelenen eski dördüncü fıkra)

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 13, 20, 153/3

  • 6216 sayılı Kanun — m. 66/3

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2023/116

Karar Sayısı : 2024/56

Karar Tarihi : 22/2/2024

R.G.Tarih-Sayı :

19/4/2024-32522

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun

166. maddesinin dördüncü fıkrasının Anayasa’nın 5., 12., 14., 17. ve 41.

maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Boşanma

davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan

Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu

kuralın da yer aldığı 166. maddesi şöyledir:

“VI. Evlilik birliğinin sarsılması

Madde 166- Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri

kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her

biri boşanma davası açabilir.

Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru

daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu

itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin

devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa

boşanmaya karar verilebilir.

Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte

başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği

temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için,

hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat

getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda

taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların

ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü

değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde

boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı

hükmü uygulanmaz.

Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan

davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak

üç yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden

kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin

istemi üzerine boşanmaya karar verilir.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü

ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.

Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,

Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin

katılımlarıyla 13/7/2023 tarihinde yapılan ilk

inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının

incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar

verilmiştir.

III. ESASIN

İNCELENMESİ

2. Başvuru

kararı ve ekleri, Raportör Onur MERCAN tarafından hazırlanan işin esasına

ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa

kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup

incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Genel Açıklama

3. 4721 sayılı Kanun’un

134. maddesinin birinci fıkrasında birbiriyle evlenecek erkek ve kadının

içlerinden birinin oturduğu yerde bulunan evlendirme memurluğuna birlikte

başvuracakları, 141. maddesinde ise evlenme töreninin evlendirme dairesinde

evlendirme memurunun ve ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanığın önünde açık

olarak yapılacağı, ancak törenin evleneceklerin talebi üzerine evlendirme

memurunun uygun bulacağı diğer yerlerde de yapılabileceği belirtilmiştir.

4. Anılan Kanun’un 142.

maddesinde de evlendirme memurunun evleneceklerden her birine birbiriyle

evlenmek isteyip istemediklerini soracağı, evlenmenin, tarafların olumlu sözlü

cevaplarını verdikleri anda oluşacağı ve memurun evlenmenin tarafların

karşılıklı rızasıyla kanuna uygun olarak yapılmış olduğunu açıklayacağı hükme

bağlanmıştır.

5. Evlendirme memuru

tarafından yöneltilen soruya verdikleri olumlu cevapla evlilik birliğini kuran

eşler ancak Kanun’da öngörülen hâllerde ve hâkim kararıyla boşanabilmektedir.

Bu kapsamda Kanun’un 161 ila 166. maddelerinde zina, hayata kast, pek kötü veya

onur kırıcı davranışta bulunma, küçük düşürücü suç işleme, haysiyetsiz hayat

sürme, evlilik birliğinden doğan

yükümlülükleri yerine getirmemek amacıyla eşi terk etme veya haklı bir sebep

olmadan ortak konuta dönmeme, eşlerden birinin akıl hastalığının bulunması

nedeniyle ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi ve evlilik

birliğinin ortak hayatın sürdürülmesinin eşlerden beklenemeyeceği derecede

temelinden sarsılması boşanma nedenleri olarak sayılmıştır.

6. 184. maddede ise

boşanma davasına ilişkin yargılamanın anılan maddenin birinci fıkrasının (1)

ila (6) numaralı bentlerinde yer alan hükümler hâricinde 12/1/2011 tarihli ve

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na tabi olduğu belirtilmiştir. Söz konusu

bentlerde de hâkimin boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların

varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamayacağı, anılan

olgular hakkında resen veya talep üzerine taraflara yemin öneremeyeceği,

tarafların bu konudaki her türlü ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı, hâkimin

delilleri serbestçe takdir edeceği, boşanma veya ayrılığın ferî sonuçlarına

ilişkin anlaşmaların hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmayacağı ve

hâkimin taraflardan birinin talebi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar

verebileceği öngörülmüştür.

B. Anlam ve Kapsam

7. 4721 sayılı Kanun’un

166. maddesinin birinci fıkrasında evlilik birliğinin ortak hayatı

sürdürmelerinin kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış

olması durumunda eşlerden her birinin boşanma davası açabileceği, üçüncü

fıkrasının birinci cümlesinde ise evliliğin en az bir yıl sürmüş olması

durumunda eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul

etmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağı

belirtilmiştir.

8. Anılan maddenin

itiraz konusu dördüncü fıkrasında da boşanma sebeplerinden herhangi biriyle

açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği

tarihten başlayarak üç yıl geçmesi hâlinde her ne sebeple olursa olsun ortak

hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağı

ve eşlerden birinin talebi üzerine boşanmaya karar verileceği hükme

bağlanmıştır.

9. Bu itibarla kural

uyarınca boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan boşanma davasının

reddine dair kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl içinde ortak hayatın

yeniden kurulamaması hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılacak ve

her iki eş boşanma kararının verilmesini talep edebilecektir.

10. Kuralla evlilik

birliğinin temelinden sarsılmış sayılmasına ilişkin bir karine öngörülmektedir.

Buna göre boşanma davasının reddine dair kararın kesinleştiği tarihten itibaren

üç yıl içinde ortak hayatın yeniden kurulamadığı ortaya konulduğunda evlilik

birliğinin temelinden sarsıldığının ispat edilmesine gerek kalmayacaktır.

C. İtirazın

Gerekçesi

11. Başvuru kararında

özetle; itiraz konusu kurala göre boşanma kararı verilebilmesi için daha önce

açılan boşanma davasının reddine dair kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç

yıl içinde ortak hayatın yeniden kurulamamış olması gerektiği, anılan sürenin

adil olmadığı, bu nedenle kuralın devletin temel amaç ve görevleriyle

çeliştiği, kural nedeniyle eşlerin uzun sürelerin sonunda boşanabildikleri, bu

durumun herkesin kişiliğine bağlı dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel

hak ve özgürlüklere sahip olduğunu öngören anayasal hükümle bağdaşmadığı,

kuralda öngörülen sürenin ilgililerin evlilik dışı ilişki yaşamalarına neden

olduğu, bu suretle kuralla kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve

geliştirme hakkının yanı sıra devletin aileyi koruma yükümlülüğünün de ihlal

edildiği belirtilerek kuralın Anayasa’nın 5., 12., 14., 17. ve 41. maddelerine

aykırı olduğu ileri sürülmüştür.

Ç. Anayasa’ya

Aykırılık Sorunu

12. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı

Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43.

maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri

yönünden incelenmiştir.

13.

Anayasa’nın “Özel hayatın gizliliği” başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı

gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının

gizliliğine dokunulamaz.”

denilmiştir.

14.

Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde özetle, anılan madde ile kişinin özel hayatının korunmakta olduğu,

kişinin özel hayatının ferdî hayat ve bununla bir bütünü teşkil eden aile

hayatından oluştuğu, bu anlamda özel hayatın korunmasının her şeyden önce özel

hayatın gizliliğinin korunması, başkalarının gözleri önüne serilememesi

anlamına geldiği ayrıca resmî makamların özel hayata müdahale edememesinin, başka

bir ifadeyle kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığı gibi düzenleyip

yaşayabilmesinin özel hayatın korunmasının diğer bir yönünü oluşturduğu ve

maddenin birinci fıkrasında bu hususun da hükme bağlandığı ifade edilmiştir.

15. Anayasa

Mahkemesinin bireysel başvuru alanında verdiği kararlarda sıkça vurgulandığı

üzere özel hayat kavramı eksiksiz bir tanımı

bulunmayan geniş bir kavramdır. Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişisel

bağımsızlıktır. Özel hayata saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde bireyin

kişiliğini geliştirmesi ve gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır.

Anılan hak; herkesin istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel bir

ortamda yaşama hakkına sahip olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğin

serbestçe geliştirilmesiyle uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir (Serap

Tortuk, B. No: 2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent Polat, B. No:

2013/7666,10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik Türkmen [GK], B. No: 2013/9704,

3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri, B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§

30-32).

16. Kural uyarınca

boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan boşanma davasının reddine ilişkin

kararın ardından ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik

birliğinin temelden sarsılmış sayılabilmesi için anılan kararın kesinleştiği

tarihten itibaren üç yıl geçmesi gerekmektedir.

17. Evlilik birliğinin

kurulmasının yanı sıra sona erdirilmesi de özel hayata ve aile hayatına saygı

gösterilmesini isteme hakkıyla doğrudan ilgilidir. Bu itibarla boşanma davası

reddedildikten sonra ortak hayatın yeniden kurulamadığı hâllerde ret kararının

kesinleşmesinden itibaren üç yıl geçmedikçe evlilik birliğinin temelinden

sarsılmış sayılmasına ilişkin karinenin işlerlik kazanmasına imkân tanımayan

kural özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına yönelik

bir sınırlama öngörmektedir.

18.

Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve

hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde

belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,

Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin

gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir. Buna göre özel hayata

ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin

kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü

olması gerekir.

19. Bu kapsamda özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini

isteme hakkını sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kuralların

keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli ve öngörülebilir nitelikte olması

gerekir.

20.

Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın

2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk

devletinde, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi

bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,

uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına

karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler

hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk

normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde

devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven

duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,

K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü

olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye bağlanan hukuk

devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır.

21. Kuralda hangi hâl

ve şartlarda evlilik birliğinin temelden sarsılmış sayılacağının ve bunun hüküm

ve sonuçlarının herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net

olarak belirlendiği gözetildiğinde kuralın kanunilik şartını sağladığı sonucuna

ulaşılmıştır.

22. Anayasa’nın 20. maddesinin ikinci fıkrasında özel

hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına çeşitli sebeplere

bağlı kalınarak sınırlamalar getirilebileceği belirtilerek bu hakkın mutlak

olmadığı kabul edilmiştir. Söz konusu maddede bu sınırlama sebepleri arasında

millî güvenliğin ve kamu düzeninin korunması ile suç işlenmesinin önlenmesi

sebepleri de sayılmış, böylece bunlara dayalı olarak söz konusu hakkın sınırlanabilmesine

izin verilmiştir. Ancak anılan fıkrada söz konusu sınırlamanın arama ve el

koyma tedbirlerine özgü olarak yapılabileceği belirtildiğinden bu sebepler 20.

madde bağlamında kural yönünden meşru bir sınırlama nedeni olarak kabul

edilemez. Bu itibarla anılan hakkın Anayasa’da güvence altına alınan diğer

temel hak ve özgürlüklerin korunması veya Anayasa’nın diğer maddelerinde

devlete yüklenen ödevler nedeniyle sınırlanması mümkündür (AYM, E.2020/82,

K.2021/20, 18/3/2021, § 15).

23. Anayasa’nın 41. maddesinin

birinci fıkrasında “Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında

eşitliğe dayanır.”, ikinci fıkrasında ise “Devlet, ailenin huzur ve

refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının

öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır, teşkilâtı

kurar.” denilmiştir.

24. Söz konusu maddeye

ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde özetle; ailenin sosyal yapısının yanı sıra millet hayatında

oynadığı rolün onun korunmasına yönelik bir hükmün Anayasa’da yer almasını

zorunlu kıldığı, ailenin korunması fikrinin her şeyden önce 4721 sayılı Kanun

anlamında evliliklerin kurulmasını yaygınlaştırmak ve kolaylaştırmak olduğu,

nitekim medeni olmadan bir aileden bahsedilemeyeceği ve ailenin ahlaki bir

çevre olduğu ifade edilmiştir.

25. Boşanma davasının

reddine ilişkin kararın kesinleşmesi ileri sürülen boşanma sebebinin

ispatlanamadığını ve bu bağlamda ilke olarak eşlerin boşanmalarını gerektiren

bir hukuki durumun bulunmadığını göstermektedir. Kuralda ise boşanma davası

reddedildikten sonra ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik

birliğinin temelinden sarsılmasının mümkün olduğu gözönünde bulundurulmak

suretiyle anılan durumda boşanmayı mümkün kılan bir düzenleme öngörülmüştür.

26. Bununla birlikte

kuralda ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin

temelinden sarsılmış sayılabilmesi için boşanma davasının reddine ilişkin

kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi gerektiği öngörülmek

suretiyle ailenin korunmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle

boşanma davasının reddine ilişkin kararın kesinleşmesinden sonra ortak hayatın

yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin temelinden sarsıldığından söz

edebilmek için üç yıl geçmesi gerektiğinin öngörülmesi suretiyle Türk

toplumunun temeli olarak kabul edilen aile kurumunun ayakta tutulmasının

hedeflendiği görülmektedir.

27. Bu itibarla kuralla

özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına getirilen

sınırlamanın Anayasa’nın 41. maddesinde devlete yüklenen aileyi koruma ödevi

bağlamında meşru bir amacının bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bununla birlikte

kuralın meşru bir amaca yönelik olmasının yanı sıra ölçülü olması da gerekir.

28. Anayasa’nın 13. maddesinde güvence altına alınan ölçülülük

ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden

oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın amaca ulaşmaya

elverişli olmasını, gereklilik amaç bakımından sınırlamanın zorunlu

olmasını, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile

ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen

sınırlama ile amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade

etmektedir. Buna göre kuralla özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini

isteme hakkına getirilen sınırlamanın elverişlilik, gereklilik ve orantılılık

alt ilkelerine aykırı olmaması gerekir.

29. Boşanma davasının

reddine ilişkin kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmeden önce

ortak hayatın kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin temelinden sarsılmış

sayılmasına ilişkin karinenin uygulanmaması aile kurumunu korumaya katkıda

bulunabilecek niteliktedir. Başka bir deyişle ret kararının kesinleşmesinden

sonra ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin

temelinden sarsılmış sayılması için üç yıl beklenmesinin aile kurumunu mümkün

olduğu ölçüde ayakta tutacağı açıktır. Bu itibarla kuralda özel hayata ve aile

hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına getirilen sınırlamanın aileyi

koruma amacına ulaşma bakımından elverişli olduğu anlaşılmaktadır.

30. Aile kurumunun

anayasal önemini gözönünde bulundurmak suretiyle boşanmaya ilişkin usul ve

esasları düzenleme konusunda kanun koyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır. Bu

bağlamda ortak hayatın yeniden kurulmaması nedeniyle evlilik birliğinin

temelden sarsılmış sayılmasının şartlarını belirlemek de kanun koyucunun takdir

yetkisi kapsamında kalmaktadır. Dolayısıyla kuralla özel hayata ve aile

hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına yönelik öngörülen sınırlamanın

anılan meşru amaca ulaşma bakımından gerekli olmadığı da söylenemez.

31. Ortak hayatın

yeniden kurulamadığı hâllerde boşanma kararı verilmesine ilişkin şartların

belirlenmesi kanun koyucunun takdirinde ise de orantılılık alt ilkesi gereğince

kuralın boşanma kararı verilebilmesini önemli oranda güçleştirmemesi ve ortak

hayata yeniden dönmek istemeyen ilgilileri makul olmayan süreler boyunca

evlilik birliğini devam ettirmeye zorlamaması gerekir. Başka bir ifadeyle orantılılık

alt ilkesi yönünden yapılacak incelemede ortak hayatın yeniden kurulamaması

nedeniyle boşanma kararı verilebilmesi için kuralda öngörülen sürecin

ilgililere katlanamayacakları bir külfet yükleyip yüklemediği ele alınmalıdır.

32. Kural gereğince

boşanma kararı verilebilmesi için öncelikle daha önce açılmış bir boşanma

davasının reddedilmiş olması gerekmektedir. Boşanma davasında yazılı yargılama

usulünün uygulandığı da gözönünde bulundurulduğunda ilke olarak anılan davanın

reddedilmesinin çok kısa sayılamayacak bir sürenin sonunda gerçekleşebileceği

kuşkusuzdur.

33. Yine kurala göre

ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin temelinden

sarsılmış sayılabilmesi için anılan ret kararının kesinleşmiş olması

gerekmektedir. Ret kararına karşı ilgililerin kanun yoluna başvurmalarının

mümkün olduğu dikkate alındığında kararın kesinleşmesinin de uzun bir süre

alabileceği açıktır. Ayrıca kuralda ortak hayatın yeniden kurulamaması

nedeniyle evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılmasına ilişkin karinenin

işlerlik kazanabilmesi için ret kararının kesinleşmesinden itibaren üç yıl

geçmesi gerektiği öngörülmüştür.

34. Buna göre boşanma

kararı verilebilmesi için kuralda öngörülen süreç bir bütün olarak

değerlendirildiğinde ortak hayatın yeniden kurulamadığı hâllerde makul olmayan

bir süre boyunca ilgililerin boşanma kararı elde etmelerine imkân tanınmadığı

anlaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle kural, ortak hayatın yeniden kurulamadığı

hâllerde evlilik birliğini uzun bir süre boyunca sona erdiremeyen ilgililere

katlanamayacakları bir külfet yüklemektedir.

35. Bu itibarla özel

hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı ile aile kurumunu

koruma amacı arasında makul bir denge sağlamayan kuralın orantılılık alt

ilkesi yönünden ölçülülük ilkesini ihlal ettiği sonucuna ulaşılmıştır.

36. Açıklanan nedenle

kural, Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Zühtü ARSLAN, M. Emin

KUZ, Yıldız SEFERİNOĞLU ve İrfan FİDAN bu görüşe katılmamışlardır.

Kural, Anayasa’nın 13.

ve 20. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 5.,

12., 14., 17. ve 41. maddeleri yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTAL

KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

37. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da

bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte

yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe

gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede

yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural

tekrarlanmak suretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî

Gazete’de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği

tarihi bir yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

38. 4721 sayılı Kanun’un 166. maddesinin dördüncü fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu

yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin

üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası

gereğince iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak

dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. HÜKÜM

22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun

166. maddesinin dördüncü fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Zühtü ARSLAN, M. Emin KUZ, Yıldız SEFERİNOĞLU ile İrfan

FİDAN’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün

Anayasa’nın 153. maddesinin

üçüncü fıkrası ile 30/3/2011

tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve

Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un

66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE

YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE 22/2/2024 tarihinde karar verildi.

Başkan

Zühtü ARSLAN

Başkanvekili

Hasan Tahsin GÖKCAN

Başkanvekili

Kadir ÖZKAYA

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Yusuf Şevki HAKYEMEZ

Üye

Yıldız SEFERİNOĞLU

Üye

Selahaddin MENTEŞ

Üye

Basri BAĞCI

Üye

İrfan FİDAN

Üye

Kenan YAŞAR

Üye

Muhterem İNCE

Üye

Yılmaz AKÇİL

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Mahkememiz

çoğunluğunca 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 166. maddesinin dördüncü

fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve iptaline karar verilmiştir.

2. İtiraz konusu fıkra

uyarınca “Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın

reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak üç yıl

geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulmamışsa

evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine

boşanmaya karar verilir.”

3. Evlilik birliğinin

sarsılmış sayılmasını belli bir sürenin geçmesine bağlayan kural, Anayasa’nın

20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına

yönelik bir sınırlama niteliğindedir. Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca

sınırlamanın kanunla yapılması, meşru amacının bulunması ve ölçülü olması

gerekmektedir. Ortak hayatın kurulmamış sayılmasına ve boşanmaya hangi durumda

karar verileceğini açık, net, belirli ve öngörülebilir şekilde düzenleyen

kuralın kanunilik şartını taşıdığı konusunda tereddüt bulunmamaktadır.

4. Düzenlemenin meşru

amacı ise Anayasa’nın 41. maddesinin gerekli kıldığı aile hayatının

korunmasıdır. Anılan maddeye göre, “Türk toplumunun temeli” olan ailenin

huzur ve refahının korunması için devlet gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür.

Bu maddenin gerekçesinde “millet hayatında oynadığı rol”ün ailenin

korunması yolunda bir hükmün Anayasa’da yer almasını zorunlu kıldığı, bu

korumanın da evliliklerin kurulmasını yaygınlaştırmayı ve kolaylaştırmayı

gerektirdiği belirtilmiştir. Bu bağlamda evlilik birliğinin sona ermiş

sayılmasının bazı şartlara bağlanmasının meşru amacının evlilik hayatının

korunmasını ve sürdürülmesini temin etmek olduğu anlaşılmaktadır.

5. Diğer yandan,

kuralın Anayasa’ya uygun olması için meşru amacının bulunması yetmez, aynı

zamanda ölçülü olması gerekmektedir. Anayasa’nın 13. maddesinde temel hak ve

özgürlüklerin sınırlandırılmasının sınırı olarak öngörülen ölçülülük ilkesi

uyarınca, sınırlamanın meşru amacın gerçekleştirilmesi için elverişli, gerekli

ve makul bir dengeyi sağlayacak şekilde orantılı olması gerekmektedir.

6. Evlilik birliğinin

bozulması sebebiyle boşanmayı belli şartlar gerçekleştikten sonra son çare

olarak gören kuralın ailenin korunması amacının gerçekleştirilmesi bakımından elverişli

olduğu açıktır. Sınırlamanın gerekliliği noktasında da kanun koyucunun

geniş bir takdir yetkisi olduğu bilinmektedir. Anayasa’nın aile kurumuna ve

korunmasına verdiği önem dikkate alınarak, açılan bir boşanma davasının reddine

ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren hangi süre içinde evlilik birliğinin

temelden sarsılmış kabul edileceğini belirlemek kanun koyucunun takdirindedir

(bkz. AYM, E.1997/22, K. 1997/44, 8/4/1997). Dolaysıyla kuralın öngörülen meşru

amacın gerçekleştirilmesi yönünden gerekli olmadığı söylenemez.

7. Son olarak, kuralla

getirilen sınırlamanın orantılı olup olmadığının değerlendirilmesi gerekir.

Öncelikle belirtmek gerekir ki, kuralın kanunlaşması sürecinde boşanma

davasının kesin olarak reddinden sonra evlilik birliğinin temelden sarsılmış sayılması

için geçmesi gereken süre beş yıl iken bu süre Adalet Komisyonunda üç

yıla indirilmiştir. Bu sürenin ailenin korunması meşru amacı ile özel hayata ve

aile hayatına saygı gösterilmesi hakkının korunması arasında makul bir denge

kurmaya yönelik olduğu görülmektedir.

8. Öte yandan, itiraz

konusu kural boşanma davasının reddine dair kararın kesinleşmesinden itibaren

üç yıl geçmeden boşanma kararı verilmesini imkânsız hale getirmemektedir.

Eşlerin herhangi bir boşanma sebebiyle söz konusu süre içinde de boşanma davası

açmalarının önünde bir engel bulunmamaktadır. Bu süre geçmeden de eşler

anlaşmak suretiyle evliliğe son verebilecektir. Nitekim 4721 sayılı Kanun’un

166. maddesinin üçüncü fıkrasında evliliğin en az bir yıl sürmüş olması

durumunda eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul

etmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağı

öngörülmüştür.

9. Açıklanan

gerekçelerle, kuralın Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırı olmadığını

düşündüğümden çoğunluğun iptal yönündeki kararına katılmıyorum.

Başkan

Zühtü ARSLAN

KARŞIOY GEREKÇESİ

4721 sayılı Türk Medeni Kanununun 166. maddesinin

dördüncü fıkrasının Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline karar verilmiştir.

Red kararının gerekçesinde; özel hayata ve aile hayatına

saygı gösterilmesini isteme hakkına sınırlama getiren bu kuralın kanunîlik

şartını taşıdığı, meşru bir amacının bulunduğu, ancak orantılılık bağlamında

ölçülü olmadığı belirtilerek Anayasanın 13. ve 20. maddelerine aykırı olduğu

sonucuna ulaşılmıştır.

Kanunun “Evlilik birliğinin sarsılması” başlıklı 166.

maddesinin dördüncü fıkrasında, Kanunda belirtilen sebeplerden herhangi biriyle

açılan boşanma davasının reddine ilişkin karardan sonra ortak hayatın yeniden

kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin temelden sarsılmış sayılabilmesi

için, anılan kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi öngörülmüştür.

Kararda da açıklandığı üzere, evlilik birliğinin

kurulması gibi sona erdirilmesi de özel hayata ve aile hayatına saygı

gösterilmesini isteme hakkıyla doğrudan ilgili olduğundan, ortak hayatın

yeniden kurulamadığı durumlarda ilgililerin evlilik birliğinin sona

erdirilmesini talep etmeleri de anılan hakkın kapsamındadır. İncelenen kural bu

nedenle mezkûr hakka bir sınırlama getirmiştir.

Bu kapsamda, çoğunluğun iptal kararının gerekçesindeki;

itiraz konusu kuralın evlilik birliğinin temelden sarsılmış sayılacağı hâlleri

ve bunun sonuçlarını herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net

olarak belirlemesinden dolayı belirlilik ilkesine aykırı olmadığı ve kanunîlik

şartını sağladığı, aileyi koruma ödevi bağlamında meşru bir amaca dayandığı, bu

amaca ulaşma bakımından elverişli ve gerekli olmadığının da söylenemeyeceği

yönündeki değerlendirmeleri isabetli bulmakla birlikte, orantılılık alt ilkesi

açısından ölçülü olmadığına ilişkin görüşüne katılmam mümkün olmamıştır.

Boşanma davasının reddedilmesinin ardından ortak hayatın

kurulamadığı durumlarda uygulanacak herhangi bir hüküm bulunmamasının eşlere

aşırı bir külfet yükleyeceği değerlendirilerek yapılan düzenlemenin ve kuralda

öngörülen sürenin makul düzeyde olmadığı söylenemez. Buna göre, anılan hakka

getirilen sınırlama ile ailenin korunmasına yönelik meşru amaç arasında makul

bir denge kurulmuştur.

Başka bir anlatımla, mezkûr kural redde ilişkin kararın

kesinleşmesinden itibaren üç yıl geçmeden başka bir boşanma sebebine dayalı

olarak boşanma kararı verilmesini imkânsız hâle getirmediği gibi sadece bu

sebeple boşanmaya hükmedilmesi için üç yıl geçmesinin beklenmesinin eşlere

katlanamayacakları bir külfet yüklediğinden ve orantılılık alt ilkesi yönünden

ölçülü olmadığından da söz edilemez.

Bu itibarla, dava konusu kuralın Anayasanın 13. ve 20.

maddelerine aykırı olmadığı ve iptal talebinin reddedilmesi gerektiği

düşüncesiyle çoğunluğun aksi yöndeki görüşüne karşıyım.

Üye

M. Emin KUZ

KARŞIOY

1. Çoğunluğun; “ortak hayatın yeniden kurulamadığı

hâllerde makul olmayan bir süre boyunca ilgililerin boşanma kararı elde

etmelerine imkân tanınmadığı anlaşılmaktadır. Kural, ortak hayatın yeniden

kurulamadığı hâllerde evlilik birliğini uzun bir süre boyunca sona erdiremeyen

ilgililere katlanamayacakları bir külfet yüklemektedir. Bu itibarla özel hayata

ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı ile aile kurumunu koruma

amacı arasında makul bir denge sağlamayan kuralın “orantılılık” alt

ilkesi yönünden “ölçülülük” ilkesini ihlal ettiği, kuralın bu nedenle

iptali gerekir” şeklindeki görüşlerine iştirak etmemekteyim. Şöyle ki;

2. Türk Medeni

Kanunu’nun 166. maddesi;

“Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış

bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak

üç yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden

kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin

istemi üzerine boşanmaya karar verilir.” şeklindedir.

3. Ortak hayatın kurulamaması sebebiyle boşanma davasının

açılabilmesi 1988 tarihinde Türk Medeni Kanunu’na eklenmiştir. Nispeten yeni

bir düzenlemedir. Söz konusu kuralın getiriliş amacı yıllarca süren boşanma

davalarından da boşanma yönünde sonuç alınamaması tarafları derinden etkileyen

belirsizliği ortadan kaldırmaktır.

4. Boşanma davasının reddine ilişkin kararın

kesinleşmesi, ileri sürülen boşanma sebebinin ispatlanamadığını ve bu bağlamda

ilke olarak eşlerin boşanmalarını gerektiren bir hukuki durumun bulunmadığını

göstermektedir. Kuralda ise boşanma davası reddedildikten sonra ortak hayatın

yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin temelinden sarsılmasının

mümkün olduğu göz önünde bulundurulmak suretiyle anılan durumda boşanmayı

mümkün kılan bir düzenleme öngörülmüştür.

5. Fiili ayrılık nedeniyle boşanma davasını açmak için

kusursuz veya daha az kusurlu olmak şartı aranmamaktadır. Fiili ayrılık

nedeniyle boşanma davası kusura dayalı olmayan bir boşanma nedenidir. Başka bir

ifadeyle fiili ayrılık sebebiyle boşanma davasını tarafların kusur durumlarına

bakılmaksızın, eşlerden herhangi birisinin açması imkanı getirilmiştir. Başka

bir deyişle, reddedilen önceki boşanma davasında davalı taraf olan eş bu sefer

davacı taraf olması söz konusu olabilmektedir. Kusur durumu ancak varsa tazminat

ve/veya nafaka konularında söz konusu olabilecektir. Dolayısıyla fiili ayrılık

sebebiyle boşanma davasının açılabilmesi, bunun için 3 yıllık fiili ayrılık

süresi öngören somut kural ortak hayatın yeniden kurulamadığı hallerde

ilgililere katlanamayacakları bir külfet yüklememekte, tam tersine fiilen

bitmiş evliliklerin daha fazla sürdürülmesi, fiilen bitmiş evliliklerin hukuken

sürmesinin hukuken taraflara, aileye ve topluma bir faydasının olmayacağı

düşüncesi ile böyle bir imkân tanınmıştır. Kanunda öngörülen 3 yıllık fiili

ayrılık süresi evlilik birliğinin temelinden sarsıldığına ilişkin kesin karine

olma durumu söz konusudur. 3 yıllık bekleme süresi bu yönüyle de bir dengenin,

ölçünün bulunduğu söylenebilir.

6. Mukayeseli hukuka baktığımızda benzer düzenlemelerin

başka ülkelerde de bulunduğu görülmektedir. Fiili ayrılık süresi Almanya ve

İtalya’da bizdeki gibi üç yıl, İsviçre ve Fransa’da iki yıl olarak

belirlenmiştir. Yasal düzenlemedeki 3 yıllık süre ailenin korunmasını

amaçladığı anlaşılmaktadır. Bu manada, 3 yıllık filli ayrılık süresinin ülkemiz

açısından ölçülü olduğunu söyleyebiliriz.

7. Ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik

birliğinin temelinden sarsılmış sayılabilmesi için boşanma davasının reddine

ilişkin kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi gerektiği

öngörülmesine rağmen; taraflardan herhangi biri, reddedilen davanın konusu

olmayan bir sebep ortaya çıkması halinde yeniden boşanma davası açabilmekte

hatta her zaman taraflar anlaşmalı boşanma davası açmaları da mümkündür.

Çoğunluk tarafından “ortak hayatın yeniden kurulamadığı hâllerde makul olmayan

bir süre boyunca ilgililerin boşanma kararı elde etmelerine imkân tanınmadığı”

şeklindeki gerekçesine bu nedenlerle katılmamaktayım.

Üye

Yıldız SEFERİNOĞLU

KARŞIOY GEREKÇESİ

1. Sayın çoğunluk 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni

Kanunu’nun 166. maddesinin dördüncü fıkrasının Anayasa’nın 13. ve 20.

maddelerine aykırı olduğu sonucuna ulaşmıştır.

2. Kuralda boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılan davanın

reddine dair kararın kesinleştiği tarihten itibaren 3 yıl içinde ortak hayatın

yeniden kurulamaması hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağı

ve eşlerden birinin talebi üzerine boşanma kararı verileceği hükme

bağlanmıştır.

3. Bu itibarla boşanma davasının reddine dair kararın ardından 3

yıl geçmeden ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin

temelinden sarsılmış sayılmasına ilişkin karinenin uygulanmasına imkân tanıyan

kural özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını

sınırlamaktadır.

4. Evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılmasına dair

karinenin uygulanmasına ilişkin şartlar ile bu bağlamda doğacak hukuki sonucun

açık ve net olarak düzenlendiği dikkate alındığında kuralın kanunilik şartını

sağladığı açıktır.

5. Anayasa’nın 41. maddesinin 1 fıkrasında “ Aile, Türk

toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayalıdır.” ikinci

fıkrasında ise “Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve

çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak

için gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar.” Denilmiştir. Danışma

Meclisinin kabul ettiği metinin gerekçesinde de sosyal yapısı ve millet

hayatında oynadığı rol nedeniyle ailenin korunmasına yönelik bir hükmün

Anayasa’da yer almasının zorunlu olduğu, ailenin korunmasının her şeyden önce

4721 sayılı Kanun anlamında evliliklerin kurulmasını yaygınlaştırmayı ve

kolaylaştırmayı ifade ettiği vurgulanmıştır.

6. Kuralda ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle evlilik

birliğinin temelinden sarsılmış sayılabilmesi için daha önce açılan boşanma

davasının reddine ilişkin kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi

gerektiği öngörülmek suretiyle Anayasa’nın 41. maddesinin birinci fıkrasında

Türk toplumunun temeli olduğu belirtilen aile kurumunun ayakta tutulması

hedeflenmiştir. Dolayısıyla kuralın devletin aileyi koruma görevi bağlamında

meşru bir amacı yönelik olduğu kuşkusuzdur.

7. Boşanma davasının reddine ilişkin kararın kesinleştiği tarihten

itibaren üç yıl geçmeden önce ortak hayatın kurulamaması nedeniyle evlilik

birliğinin temelinden sarsılmış sayılmaması aile kurumunu belirli ölçüde ayakta

tutacağından kuralın elverişlilik alt ilkesi ile çelişen bir yönü bulunmamaktadır.

8. Türk toplumunun temeli olarak kabul edilen aile kurumu

bakımından son derece önemli sonuçlar doğuracağı açık olan boşanmaya ilişkin

toplumsal ihtiyaçları belirleme yetkisi anayasal sınırlar içinde kanun koyucuya

aittir. Başka bir ifade ile aile kurumunun anayasal önemini göz önünde

bulundurmak suretiyle boşanmaya ilişkin usul ve esasları düzenlemek kanun

koyucunun takdirindedir.

9. Boşanma davası reddedildikten sonra ortak hayatın yeniden

kurulamamış olması her iki eşin de bu hayatı yeniden korumak istemedikleri

anlamına gelmemektedir. Başka bir deyişle boşanma davasının reddedilmesinin

ardından eşlerden birinin ortak hayatın yeniden kurulmasına yönelik iradesinin

bulunabileceğini gözden kaçırmamak gerekir. Bu bağlamda anılan davanın reddine

ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren hangi süre içinde ortak hayatın

yeniden kurulamamasının evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılmasını

gerektireceğini belirlemek de kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamında

kalmaktadır. (AYM, E.1996/47, K.1997/43, 8/4/1997; E.1997/22, K.1997/44,

8/4/1997).

10. Diğer yandan mülga 17/2/1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Kanunu

Medenisi’nin 162. maddesinin ikinci fıkrasında “Boşanma veya ayrılık davası

ikame edildikten sonra karı kocadan her biri, dava devam ettikçe, diğerinden

ayrı yaşamak hakkını haizdir.” denilmiştir 4721 sayılı Kanun’da aynı

düzenlemeye yer verilmemiş ise de anılan Kanun’un 169. maddesinde boşanma veya

ayrılık davasının açılması hâlinde hâkimin davanın devamı süresince gerekli

olan özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, malların yönetimine ve çocukların

bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alacağı belirtilmiştir.

11. Yargıtay uygulamasında Kanun’un yürürlüğe girmesinden sonraki

dönemde de boşanma davasının açılması ile birlikte eşlerin ayrı yaşama

haklarının doğduğu kabul edilmektedir (bu yöndeki kararlar arasında bkz.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2010/16006, K. 2011/18864 17/11/2011; Yargıtay

Hukuk Genel Kurulu, E.2017/2-1286, K.2049/142, 14/2/2019). Bununla birlikte

boşanma davasını reddine ilişkin kararın kesinleşmesinin ardından eşlerin

birlikte yaşama yükümlülüklerinin tekrar gündeme geleceği açıktır.

12. Buna göre kuralda belirtilen üç yıllık sürenin eşlerin ayrı

yaşamalarına imkân tanınan dönemin tamamlanmasından sonra başlamasını öngörmek

kanun koyucunun takdirindedir. Başka bir ifadeyle ortak hayatın yeniden

kurulamaması nedeniyle evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılabilmesi

için geçmesi gereken sürenin eşlerin birlikte yaşama yükümlülüklerinin

bulunduğu tarihten itibaren işlemeye başlamasının öngörülmesi mümkündür.

13. Bu itibarla kanun koyucunun takdir etki yetkisi kapsamında kalan

kuralla özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına

getirilen sınırlamanın aileyi koruma amacına ulaşma bakımından gerekli olmadığı

söylenemez.

14. Kuralın da yer aldığı maddenin gerekçesinde “Madde

yürürlükteki Kanunun 134 üncü maddesinden 3444 sayılı Kanunla yapılmış olan

değişikliklerle birlikte aynen alınmış, herhangi bir değişiklik yapılmamıştır.”

İfadesine yer verilmiştir.

15. Mülga 743 sayılı Kanun’un 4/5/1988 tarihli ve 3444 sayılı

Kanun’un 4. Maddesiyle değiştirilen 134. maddesinin dördüncü fıkrasında ise “Boşanma

sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi

ve bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi halinde, her ne

sebeple olursa olsun müşterek hayat yeniden kurulamamışsa eşlerinden birinin

talebi üzerine boşanmaya karar verilir.” Denilmiştir.

16. 3444 sayılı Kanun’un genel gerekçesinde özetle; eşlerin uzun

süredir ayrı yaşamalarının olayın tüm şartları dikkate alındığında evlilik

birliğinin devamında yararsız kalmadığını gösteren önemli unsurlardan biri

olduğu, bu itibarla her ne sebeple olursa olsun açılmış bir boşanma davasının

reddine karar verilmesi ve bu ret kararının kesinleştiği tarihten beş yıl

geçtiği hâlde ortak hayatın yeniden kurulamamış olması durumunda eşlerden

birinin talebi üzerine boşanmaya karar verilebileceğinin ön görüldüğü ifade

edilmiştir.

17. Anılan Kanun’un 4. maddesinin gerekçesinde de dördüncü fıkrasıyla

uzun süre fiilen ayrı yaşayan eşlerin boşanmalarına imkân tanındığı, toplumda

beş hatta on yıl ve daha fazla süre ayrı yaşamakta olan eşlerin bulunduğu,

açtığı boşanma davası reddedilen ve ortak hayata geri dönmek isteyen tarafı

yasal yaptırımların ortak hayata dönmeye zorlayamayacağı, bu nedenle maddeye

söz konusu fıkranın eklenmesinin uygun görüldüğü, ortak hayatın yeniden

kurulmasının eşlerin evlenmenin genel hükümlerinden kaynaklanan hakların

kullanılması ve yükümlülüklerin yerine getirilmesini üstlenecek şekilde bir

araya gelmesini ifade ettiği, fiilen ayrı yaşayan eşlerin çocuklar yüzünden

veya zorunlu ya da münferit nedenlerle bir araya gelmelerinin ortak hayatın

yeniden kurulması şeklinde yorumlanamayacağı belirtilmiştir. Adalet

komisyonunda yapılan görüşmelerde ise fıkradaki beş yıllık süre üç

yıla indirilmiştir.

18. Bu itibarla kuralla boşanma davasının reddedilmesinin ardından

ortak hayatın kurulamadığı durumlarda uygulanacak herhangi bir hüküm

bulunmamasının eşleri aşırı bir külfet yükleyeceği değerlendirilmek suretiyle

boşanma davasının reddine ilişkin kararın kesinleşmesinden sonra ortak hayatın

yeniden kurulamadığı durumlarda uygulanmak üzere evlilik birliğinin temelinden

sarsılmasına yönelik bir düzenlemenin öngörüldüğü açıktır. Ayrıca kuralda

öngörülen sürenin makul düzeyde belirlenmediği söylenemez. Buna göre kuralda

özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesi isteme hakkına getirilen

sınırlama ile ailenin korunmasına yönelik meşru amaç arasında makul bir

dengenin kurulduğu anlaşılmaktadır.

19. Kaldı ki kural boşanma davasının reddine ilişkin verilen kararın

kesinleşmesinden itibaren üç yıl geçmeden boşanma kararı verilmesini imkânsız

hale getirmemektedir. Nitekim eşlerin herhangi bir boşanma sebebine dayanarak

anılan süre geçmeden de dava açabilmeleri mümkündür.

20. Bu kapsamda Kanun’un 166. maddesinin üçüncü fıkrasında evlilik

en az bir yıl sürmüş olması durumunda eşlerin birlikte başvurması ya da bir

eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden

sarsılmış sayılacağı, bu durumda boşanma kararı verilebilmesi için hakimin

tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat

getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hususunda

taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması gerektiği, hâkimin

tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde bulundurmak suretiyle anılan

aşamada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabileceği, bu değişikliklerin

taraflarca da kabulü hâlinde ise boşanmaya karar verileceği, bu durumda

tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağına ilişkin hükmün uygulanmayacağı

belirtilmiştir.

21. Bu itibarla söz konusu fıkra uyarınca işlerin anlaşarak

boşanmalarını da imkân tanınmıştır. Başka bir ifade ile kuralda öngörülen süre

henüz geçmemiş olsa dahi fıkraya göre eşler anlaşmak suretiyle

boşanabilecektir. Eşlerin fıkra da belirtilen şekilde anlaşamamaları ve boşanma

kararı verilmesini gerektiren yeni bir hukuki durumunda bulunmaması hâlinde ise

kuralda öngörülen süreden önce boşanmaları mümkün olmayabilecektir.

22. Bununla birlikte ilgililerin aile kurumu ile eşlerine karşı ödev

ve sorumlulukları göz önünde bulundurulduğunda boşanma davasının reddine karar

verilmesinin ardından ortak hayatın yeniden kurulamamış olmasının belirli bir

sürenin geçmiş olması şartıyla boşanma nedeni olarak kabul edilmesi orantısız

bir külfet olarak değerlendirilemez. Başka bir ifadeyle boşanma özel hayata

saygı gösterilmesini isteme hakkıyla doğrudan ilişkili ise de boşanmaya ilişkin

usul ve esasların ilgililerin özgür iradeleri ile kurdukları evlilik birliği

kapsamındaki yükümlülükleri ile ailenin anayasal önemi göz önünde bulundurulmak

suretiyle belirlenmesinin makul karşılanması gerekir.

23. Buna göre boşanma davasının reddine ilişkin kararın

kesinleşmesinden itibaren üç yıl geçmeden ortak hayatın yeniden kurulamaması

nedeniyle evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılmaması eşlere

katlanamayacakları bir külfet yüklememektedir.

24. Bu itibarla orantılılık alt ilkesi ile de çelişmeyen kural ölçülülük

ilkesini ihlal etmemektedir.

25. Açıklanan nedenlerle kuralın Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerini

aykırı olmadığına ve itirazın reddine karar verilmesi gerektiğini düşündüğümden

çoğunluğun aksi yöndeki kararına katılmadım.

Üye

İrfan FİDAN

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2023/116

 

Karar No

2024/56

 

Karar Tarihi

22 Şubat 2024

 

Oy Durumu

İptal için oyçokluğu; yürürlüğün ertelenmesi için oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page