top of page

Ana Sayfa › İçtihatlar

 

Norm Denetimi Kararları  ·  AİLE HUKUKU  ·  NORM DENETİMİNDE İPTAL

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu — Annenin Soybağının Reddi Davasını Kendi Adına Açabilmesi

 

2023/37 E., 2023/140 K. · 26 Temmuz 2023

 

İçerik Sorumlusu: Av. Mete ŞAHİN · Son Güncelleme: 7 Kasım 2026

 

Kararın Özeti

 

Bir anne, evlilik içinde doğan çocuğun biyolojik babasının kocası olmadığını ileri sürdü. Dava tarihinde kanun, anneye babalık karinesine kendi adına itiraz etme hakkı tanımıyordu. Anayasa Mahkemesi, çocuğa kayyım atanması istenebilse de kayyımın yalnız çocuk adına ve onun yararını gözeterek hareket edeceğini belirtti. Çocuğun dava hakkı, annenin kendi özel hayatını ilgilendiren bir konuda mahkemeye başvurabilmesine karşılık gelmiyordu.

 

Hukuki İlke

 

Soybağının reddi çocuk ve anne bakımından ayrı kişisel menfaatlere dokunur. Kayyımın çocuğu temsil edebilmesi, anneyi kendi adına dava açma imkânından bütünüyle yoksun bırakmayı haklı kılmaz.

 

Sonuç

 

Türk Medenî Kanunu’nun o tarihteki 286. maddesinin birinci fıkrası oybirliğiyle iptal edildi. İptal hükmünün yürürlüğü Resmî Gazete’de yayımdan itibaren dokuz ay ertelendi.

 

Kararın Kapsamı

 

Sonraki düzenlemede, 7531 sayılı Kanun’un 9. maddesiyle koca, ana veya çocuğun soybağının reddi davası açabileceği açıkça yazıldı. Somut başvuru, annenin dava hakkına ilişkindi.

 

İlgili Mevzuat

 

  • 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu — m. 286, 291

  • Türkiye Cumhuriyeti Anayasası — m. 20, 40

Bu bölümde karar metninde atıf yapılan hükümler gösterilmiştir. Kararda anılan hüküm, bugün yürürlükte olan metinle aynı olmayabilir.

 

Kararın Tam Metni

 

Aşağıdaki metin, kararın resmî kaynaktaki metnidir.

 

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 2023/37

Karar Sayısı : 2023/140

Karar Tarihi : 26/7/2023

R.G. Tarih - Sayı :

20/10/2023 - 32345

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi

İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun

286. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36.

maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir.

OLAY: Ana

tarafından açılan soybağının reddi davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya

aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur.

I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ

Kanun’un itiraz konusu

kuralın da yer aldığı 286. maddesi şöyledir:

“I. Dava hakkı

Madde 286 - Koca, soybağının reddi davasını açarak

babalık karinesini çürütebilir. Bu dava ana ve çocuğa karşı açılır.

Çocuk da dava hakkına sahiptir. Bu dava ana ve kocaya

karşı açılır.”

II. İLK İNCELEME

1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü

ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.

Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,

Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin

katılımlarıyla 9/3/2023 tarihinde yapılan ilk

inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının

incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar

verilmiştir.

III. ESASIN

İNCELENMESİ

2. Başvuru

kararı ve ekleri, Raportör Onur MERCAN tarafından hazırlanan işin esasına

ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa

kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup

incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A. Anlam ve Kapsam

3. 4721 sayılı Kanun’un

282. maddesinin birinci fıkrasında çocuk ile ana arasında soybağının doğumla

kurulacağı, ikinci fıkrasında çocuk ile baba arasında soybağının ana ile

evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulacağı öngörülmüştür. Anılan maddenin

üçüncü fıkrasında ise soybağının evlât edinme yoluyla da kurulacağı

belirtilmiştir.

4. Söz konusu Kanun’un

285. maddesinin birinci fıkrasında evlilik devam ederken veya evliliğin sona

ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu,

ikinci fıkrasında ise bu süre geçtikten sonra doğan çocuğun kocaya

bağlanmasının ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla mümkün olduğu

hükme bağlanmıştır.

5. Kanun’un 286. maddesinde soybağı ilişkisinin taraflarının dava açma hakkı

düzenlenmiştir. Anılan maddenin itiraz

konusu birinci fıkrasıyla kocaya soybağının reddi davasını açarak babalık

karinesini çürütme imkânı tanınmış ayrıca bu davanın ana ve çocuğa karşı

açılacağı belirtilmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında ise çocuğun da dava

hakkına sahip olduğu, bu davanın ise ana ve kocaya karşı açılacağı

öngörülmüştür.

6. Öte yandan Kanun’un 291. maddesinin birinci fıkrasında dava açma süresinin geçmesinden önce

kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme

gücünü kaybetmesi hâllerinde kocanın altsoyu, anası, babası veya baba olduğunu

iddia eden kişinin, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü

kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenme tarihinden

başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabileceği belirtilmiştir.

7. Kanun’un 286. ve 291. maddelerinde soybağının reddi

davasını açabilecek kişiler arasında çocuğun anasına yer verilmemiştir. Bu

itibarla ana tarafından soybağının reddi davasının açılması mümkün değildir.

B. İtirazın

Gerekçesi

8. Başvuru kararında

özetle; soybağının reddi davasını açma hakkının koca ile çocuğa tanınmasına

karşılık anaya tanınmamasının hukuk devleti ve eşitlik ilkeleriyle

bağdaşmadığı, ana tarafından soybağının reddi talebiyle yargı mercilerine

başvurulamaması nedeniyle hak arama özgürlüğünün de ihlal edildiği belirtilerek

kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri

sürülmüştür.

C. Anayasa’ya

Aykırılık Sorunu

9. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin

Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural

ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 20. ve 40. maddeleri yönünden incelenmiştir.

10.

Anayasa’nın “Özel hayatın gizliliği” başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı

gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının

gizliliğine dokunulamaz.” denilmektedir.

11.

Anılan maddeye ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde

özetle, madde ile kişinin özel hayatının

korunmakta olduğu, kişinin özel hayatının ferdî hayat ve bununla bir bütünü

teşkil eden aile hayatından oluştuğu, bu anlamda özel hayatın korunmasının her

şeyden önce özel hayatın gizliliğinin korunması, başkalarının gözleri önüne

serilememesi anlamına geldiği ayrıca resmî makamların özel hayata müdahale

edememesinin, başka bir ifadeyle kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığı

gibi düzenleyip yaşayabilmesinin özel hayatın korunmasının diğer bir yönünü

oluşturduğu ve maddenin birinci fıkrasında bu hususun da hükme bağlandığı ifade

edilmiştir.

12. Anayasa

Mahkemesinin bireysel başvuru alanında verdiği kararlarda sıkça vurgulandığı

üzere özel hayat kavramı eksiksiz bir tanımı

bulunmayan geniş bir kavramdır. Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişisel

bağımsızlıktır. Özel hayata saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde bireyin

kişiliğini geliştirmesi ve gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır.

Anılan hak; herkesin istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel bir

ortamda yaşama hakkına sahip olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğin

serbestçe geliştirilmesiyle uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir (Serap

Tortuk, B. No: 2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent Polat, B. No:

2013/7666,10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik Türkmen [GK], B. No: 2013/9704,

3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri, B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§

30-32).

13.

4721 sayılı Kanun’un 285. maddesinin birinci

fıkrasında evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç

yüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu belirtilmiştir. Bununla

birlikte anılan süreçte doğan çocuğun kocadan olmaması, başka bir deyişle

kocanın bu süreçte doğan çocuğun biyolojik babası olmaması da mümkündür.

14. Babalık karinesinin

çürütülmesi amacıyla açılan soybağının reddi davasının soybağı ilişkisinin

tarafları olan koca ve çocuğun özel hayatıyla doğrudan ilgili olduğu açıktır.

Bununla birlikte anılan Kanun’un 291. maddesinin birinci fıkrasında kocanın altsoyu, anası, babası ile baba olduğunu iddia

eden kişiye de belirli şartlarla soybağının

reddi davasını açma hakkı tanınmak suretiyle anılan davanın yalnızca soybağı

ilişkisinin tarafları açısından sonuç doğurmayacağı kabul edilmiştir.

15. Öte yandan çocuğun

tarafı olacağı soybağı ilişkisinin ananın anayasal haklarıyla da ilgisinin

bulunduğu değerlendirilmek suretiyle Kanun’un 298. maddesinin birinci

fıkrasında ana tarafından tanımanın iptali

talebiyle yargı mercilerine başvurulmasına imkân tanınmış, 301. maddesinin

birinci fıkrasında ise çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece

belirlenmesinin ana tarafından da istenebileceği hükme bağlanmıştır.

16. Anayasa’nın 20.

maddesine ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde de

vurgulandığı üzere özel hayat ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme

hakkı, kişinin özel ve aile hayatını kendi

anlayışına göre düzenleyip yaşayabilmesini gerektirir. Bu bağlamda koca ile

çocuk arasında biyolojik duruma aykırı bir soybağı ilişkisinin mevcut olması

koca ve çocuğun yanı sıra ananın da özel hayatına yönelik sonuçlar

doğurabilecek niteliktedir. Başka bir ifadeyle babalık karinesinin

ortaya çıkardığı sonuçların çocuğu doğuran kadının özel hayatıyla herhangi bir

ilgisinin bulunmadığını söylemek mümkün değildir. Dolayısıyla çocuk ile

biyolojik baba olmayan koca arasında kurulan soybağı ilişkisinin ortadan

kaldırılmasında çocuğun anasının özel hayatına saygı gösterilmesini isteme

hakkı bağlamında menfaati bulunmaktadır.

17. Bu itibarla çocuğun

biyolojik babası olmayan kocanın karine olarak baba olduğunun kabul edilmesinin

ananın özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ihlal edebileceği

sonucuna ulaşılmıştır.

18. Anayasa’nın 40.

maddesinin birinci fıkrasında “Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri

ihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının

sağlanmasını isteme hakkına sahiptir.” denilmiştir. Anılan hükme göre

kişilerin yargı makamları ile idari makamlar önünde haklarını arayabilmelerine

kolaylık ve imkân sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel

hak ve özgürlüğü ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerin

ilgili yargı veya idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesi

hususunda devlete gerekli ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşulları

sağlama yükümlülüğü getirmektedir (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, §

16).

19. Bu çerçevede

Anayasa’nın anılan maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı;

anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine

uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin

gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya

elverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânının

sağlanmasını teminat altına almaktadır (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019,

§ 17).

20. Çocuğun biyolojik

babası olmayan koca ile arasında soybağı ilişkisinin mevcut olması ananın özel

hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ihlal edebileceğinden ana

tarafından babalık karinesinin çürütülmesi için yargı mercilerine

başvurulabilmesi etkili başvuru hakkının bir gereğidir.

21. Babalık karinesinin

çürütülmesi, başka bir ifadeyle çocuk ile koca arasındaki soybağı ilişkisinin

ortadan kaldırılması amacıyla soybağının reddi davasını açabilecek kişiler

sınırlı olarak Kanun’un 286. ve 291. maddelerinde belirlenmiştir. Buna göre

anılan davayı açabilecek kişiler arasında yer verilmeyen ananın doğurduğu

çocuğunun kocadan olmadığını ileri sürerek yargı mercilerine başvurma imkânı

bulunmamaktadır.

22. Ana tarafından

soybağının reddi davasının açılması mümkün olmamakla birlikte Kanun’un 286.

maddesinin ikinci fıkrasında çocuğa soybağının reddi davasını açma hakkı

tanınmış, 291. maddesinin ikinci fıkrasında ise ergin

olmayan çocuğa atanacak kayyımın atama kararının kendisine tebliğinden itibaren

bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabileceği öngörülmüştür.

23. Buna göre

soybağının reddi davasının açılması bakımından çocuğa kayyım atanması için

başvuru yapılması mümkündür. Bununla birlikte kayyım tarafından dava

açılabilmesi ananın özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı bağlamında

etkili başvuru hakkı yönünden bir güvence sunmamaktadır. Zira kayyım,

soybağının reddi davasını çocuğun yararını gözeterek çocuk adına açacaktır.

Dolayısıyla anılan davada çocuğun anası davacı sıfatıyla babalık karinesinin

çürütülmesine ilişkin iddialarını ileri süremeyecektir.

24. Bu itibarla ana

tarafından davacı sıfatıyla çocuğun biyolojik babasının koca olmadığı ileri

sürülerek babalık karinesinin çürütülmesi için yargı mercilerine başvurulmasına

imkân tanımayan kural, özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkı bağlamında

etkili başvuru hakkını ihlal etmektedir.

25. Açıklanan nedenle

kural, Anayasa’nın 20. ve 40. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.

Kural, Anayasa’nın 20.

ve 40. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2.,

5., 10., 13. ve 36. maddeleri yönünden incelenmemiştir.

IV. İPTAL

KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU

26. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da

bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte

yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe

gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede

yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılı

Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmak

suretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de

yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir

yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir.

27. 4721 sayılı Kanun’un

286. maddesinin birinci fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal

boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153.

maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı

fıkrası gereğince bu kurala ilişkin iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de

yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür.

V. HÜKÜM

22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun

286. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, iptal

hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve

6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında

Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE

YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 26/7/2023 tarihinde

OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Başkan

Zühtü ARSLAN

Başkanvekili

Hasan Tahsin GÖKCAN

Başkanvekili

Kadir ÖZKAYA

Üye

Engin YILDIRIM

Üye

Muammer TOPAL

Üye

M. Emin KUZ

Üye

Rıdvan GÜLEÇ

Üye

Recai AKYEL

Üye

Yusuf Şevki HAKYEMEZ

Üye

Yıldız SEFERİNOĞLU

Üye

Selahaddin MENTEŞ

Üye

Basri BAĞCI

Üye

İrfan FİDAN

Üye

Kenan YAŞAR

Üye

Muhterem İNCE

Karar Künyesi

 

Mahkeme

Anayasa Mahkemesi

 

Karar Türü

Norm Denetimi

 

Esas No

2023/37

 

Karar No

2023/140

 

Karar Tarihi

26 Temmuz 2023

 

Oy Durumu

Oybirliği

 

Resmî Kaynak

Anayasa Mahkemesi Norm Kararlar Bilgi Bankası

 

Hukuki Destek

Av. Mete ŞAHİN Hukuk Bürosu

 

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir; kendi dosyanızın değerlendirilmesi için büroyla iletişime geçebilirsiniz.

Işınlar Mah. İvedik Cad. No: 116/1, Yenimahalle/Ankara

 

0552 725 25 18

WhatsApp ile Yazın

İletişim ve Yol Tarifi

 

İlgili Hukuk Alanları

Boşanma ve Aile Hukuku

Tüm Çalışma Alanları ›

bottom of page