Evlenmenin İptali (Butlan) Davası: Mutlak ve Nisbi Butlan Sebepleri, Süreler ve Sonuçları

Evlenmenin iptali (butlan), evliliğin kuruluşunda kanunun aradığı koşullardan birinin eksik olması nedeniyle evliliğin hâkim kararıyla ortadan kaldırılmasıdır. Boşanmadan farkı, sebebin evlilik sırasında değil evlenme anında bulunmasıdır. Mutlak butlan sebepleri kamu düzenini ilgilendirdiğinden Cumhuriyet savcısı tarafından da dava edilir; nisbi butlan sebeplerinde ise dava hakkı yalnızca ilgili eşe veya yasal temsilciye aittir ve altı ay ile beş yıllık hak düşürücü sürelere bağlıdır.

Aşağıda 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 145 ilâ 160. maddeleri çerçevesinde butlan sebepleri, dava hakkı, süreler, butlanı gerektirmeyen hâller ve kararın çocuklar ile eşler bakımından sonuçları açıklanmaktadır.

1. Mutlak Butlan Sebepleri

Türk Medeni Kanunu’nun 145. maddesine göre aşağıdaki hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır:

• Evli olma: Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması.

• Sürekli ayırt etme gücü yoksunluğu: Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olması.

• Akıl hastalığı: Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması.

• Hısımlık: Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.

Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır; ilgisi olan herkes de bu davayı açabilir (m. 146). Sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından dava edilemez, ancak her ilgili butlanın karar altına alınmasını isteyebilir (m. 147).

1.1. Dava Hakkının Sınırlandığı Hâller

Ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmesi hâlinde mutlak butlan davasını yalnız bu eş açabilir. Evliyken yeniden evlenen kişinin önceki evliliği, butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyi niyetliyse, bu ikinci evlenmenin butlanına karar verilemez (m. 147).

2. Nisbi Butlan Sebepleri

Nisbi butlan sebepleri, evlenme iradesinin sakatlanmasına dayanır ve yalnızca ilgili eş tarafından ileri sürülebilir.

2.1. Geçici Ayırt Etme Gücü Yoksunluğu

Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş evlenmenin iptalini dava edebilir (m. 148).

2.2. Yanılma

Kanun’un 149. maddesine göre eşlerden biri, evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olmuşsa ya da eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse iptal isteyebilir.

2.3. Aldatma

Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olan eş ile davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın kendisinden gizlendiği eş, evlenmenin iptalini dava edebilir (m. 150).

2.4. Korkutma

Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı ya da namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilen eş iptal davası açabilir (m. 151).

3. Süreler: Altı Ay ve Beş Yıl

Türk Medeni Kanunu’nun 152. maddesine göre nisbi butlan davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Bu süreler zamanaşımı değil hak düşürücü süredir; hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir ve durmaz.

Mutlak butlan için bir süre öngörülmemiştir; sebep devam ettiği sürece dava açılabilir. Uygulamada altı aylık sürenin başlangıcı, özellikle aldatma ve yanılma hâllerinde, öğrenme tarihinin ispatına bağlı olduğundan mesajlar, sağlık kayıtları ve tanık beyanları önem taşır.

4. Yasal Temsilcinin Dava Hakkı

Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse izni alınmayan yasal temsilci iptal davası açabilir. Ancak bu şekilde evlenen kişi sonradan on sekiz yaşını doldurarak ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya kadın gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez (m. 153).

5. Butlanı Gerektirmeyen Hâller

Kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi evlenmenin butlanını gerektirmez (m. 154). Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış bir evliliğin, kanunun diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına da karar verilemez (m. 155). Bu hâllerde evlilik geçerliliğini korur.

6. Butlan Kararının Sonuçları

Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (m. 156). Bu nedenle karar verilinceye kadar eşler evli sayılır ve tek başına butlan sebebinin varlığı yeni bir evlenmeye imkân vermez.

6.1. Çocuklar Yönünden

Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyi niyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır; çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere (velayet, kişisel ilişki, nafaka) boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m. 157).

6.2. Eşler Yönünden

Evlenme sırasında iyi niyetli olan eş, bu evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur. Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m. 158). Dolayısıyla butlan kararıyla birlikte edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi ve yoksulluk nafakası talepleri gündeme gelebilir.

6.3. Mirasçılar Yönünden

Butlan davası açma hakkı mirasçılara geçmez; ancak mirasçılar açılmış davayı sürdürebilir. Dava sonunda evlenme sırasında iyi niyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamayacağı gibi ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları da kaybeder (m. 159).

7. Görevli ve Yetkili Mahkeme, Ankara’da Uygulama

Butlan davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (m. 160); dava aile mahkemesinde görülür ve eşlerden birinin yerleşim yeri ya da son altı ayda birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir. Ankara’da aile mahkemeleri Söğütözü’ndeki 4 Nolu Ek Hizmet Binası’nda; Sincan ve Etimesgut için Ankara Batı Adliyesi’ndedir.

İlk görüşmeye nüfus kayıt örneği, evlenme cüzdanı, butlan sebebine ilişkin belgeler (önceki evlilik kaydı, sağlık raporu, yazışmalar) ve öğrenme tarihini gösteren deliller getirilmelidir. Evlilik öncesi aşamaya ilişkin uyuşmazlıklar için nişanın bozulması yazısına, genel çerçeve için aile hukuku sayfasına bakılabilir.

8. Sık Sorulan Sorular

1. Evlenmenin iptali ile boşanma arasındaki fark nedir?

Boşanma, geçerli kurulmuş bir evliliğin sonradan ortaya çıkan sebeplerle sona erdirilmesidir; iptal (butlan) ise evlenme anında var olan bir sakatlık nedeniyle evliliğin hâkim kararıyla ortadan kaldırılmasıdır.

2. Mutlak butlan sebepleri nelerdir?

Eşlerden birinin evlenme sırasında evli olması, sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunması, evlenmeye engel derecede akıl hastalığı ve evlenmeye engel derecede hısımlık.

3. Mutlak butlan davasını kim açabilir?

Cumhuriyet savcısı re’sen açar; ilgisi olan herkes de açabilir. Sona ermiş evliliklerde savcı dava açamaz, ilgililer butlanın tespitini isteyebilir.

4. Nisbi butlan sebepleri nelerdir?

Evlenme sırasında geçici ayırt etme gücü yoksunluğu, yanılma, aldatma ve korkutma; ayrıca yasal temsilcinin izni olmadan evlenen küçük veya kısıtlı için yasal temsilcinin dava hakkı.

5. Nisbi butlan davası ne zamana kadar açılabilir?

İptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin kalktığı tarihten itibaren altı ay ve her hâlde evlenmeden itibaren beş yıl içinde; bu süreler hak düşürücüdür.

6. Eşimin hastalığını gizlemesi iptal sebebi midir?

Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın gizlenmesi nisbi butlan sebebidir; hastalığın niteliği somut olayda değerlendirilir.

7. Butlan kararı verilene kadar evlilik geçerli midir?

Evet. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.

8. Butlan kararı çocukları etkiler mi?

Çocuklar, ana ve baba iyi niyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır; velayet, kişisel ilişki ve nafaka boşanma hükümlerine göre belirlenir.

9. Butlan davasında nafaka ve mal paylaşımı istenebilir mi?

Evet. Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı konularında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.

10. Resmî nikâh memuru önünde yapılan evlilikte şekil eksikliği iptal sebebi midir?

Değildir. Evlendirmeye yetkili memur önünde yapılan evlilik, diğer şekil kurallarına uyulmaması nedeniyle iptal edilemez.

11. Mirasçılar butlan davası açabilir mi?

Açamaz; ancak açılmış davayı sürdürebilirler. Evlenme sırasında iyi niyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz.

12. Ankara’da butlan davası hangi mahkemede görülür?

Aile mahkemesinde görülür. Ankara aile mahkemeleri Söğütözü’ndeki 4 Nolu Ek Hizmet Binası’nda, Sincan ve Etimesgut için Ankara Batı Adliyesi’ndedir.

Butlan davalarında altı aylık sürenin başlangıcı ve butlan sebebinin ispatı, dosyanın kaderini belirler. Av. Mete ŞAHİN, Ankara Barosu’na kayıtlı olarak Yenimahalle’deki bürosunda aile hukuku dosyalarını takip etmektedir; ön görüşme için iletişim sayfası üzerinden randevu alınabilir.

Yasal Uyarı: Bu web sitesinde yer alan bilgiler, yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Bu sitedeki bilgilerin kullanımı, hiçbir şekilde avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. İçerikte yer alan bilgilere dayanarak hareket etmeden önce, özel hukuki durumunuzla ilgili olarak mutlaka bu alanda çalışan bir avukata danışmanız tavsiye edilir.